ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ସ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତୀଂ ସୀତାଂ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ ।
ନ ନେତୁଂ କୁରୁତେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵନେ ଦୁଃଖାନି ଚିନ୍ତଯନ୍ ॥ 1 ॥
ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ପୁନସ୍ତାଂ ତୁ ବାଷ୍ପଦୂଷିତଲୋଚନାମ୍ ।
ନିଵର୍ତନାର୍ଥେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ॥ 2 ॥
ସୀତେ ମହାକୁଲୀନାଽସି ଧର୍ମେ ଚ ନିରତା ସଦା ।
ଇହାଽଚର ସ୍ଵଧର୍ମଂ ତ୍ଵଂ ମେ ଯଥା ମନସସ୍ସୁଖମ୍ ॥ 3 ॥
ସୀତେ ଯଥା ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥା କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯାଽବଲେ ।
ଵନେ ହି ବହଵୋ ଦୋଷା ଵଦତସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ ॥ 4 ॥
ସୀତେ ଵିମୁଚ୍ଯତାମେଷା ଵନଵାସକୃତା ମତିଃ ।
ବହୁଦୋଷଂ ହି କାନ୍ତାରଂ ଵନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ 5 ॥
ହିତବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଖଲୁ ଵଚୋ ମଯୈତଦଭିଧୀଯତେ ।
ସଦା ସୁଖଂ ନ ଜାନାମି ଦୁଃଖମେଵ ସଦା ଵନମ୍ ॥ 6 ॥
ଗିରିନିର୍ଝରସମ୍ଭୂତା ଗିରିକନ୍ଦର ଵାସିନାମ୍ ।
ସିଂହାନାଂ ନିନଦା ଦୁଃଖା ଶ୍ଶ୍ରୋତୁଂ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 7 ॥
କ୍ରୀଡମାନାଶ୍ଚ ଵିସ୍ରବ୍ଧା ମତ୍ତା ଶ୍ଶୂନ୍ଯେ ମହାମୃଗାଃ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମଭିଵର୍ତନ୍ତେ ସୀତେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 8 ॥
ସଗ୍ରାହା ସ୍ସରିତଶ୍ଚୈଵ ପଙ୍କଵତ୍ଯସ୍ସୁ ଦୁସ୍ତରାଃ ।
ମତ୍ତୈରପି ଗଜୈର୍ନିତ୍ଯମତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 9 ॥
ଲତାକଣ୍ଟକସଙ୍କୀର୍ଣାଃ କୃକଵାକୂପନାଦିତାଃ ।
ନିରପାଶ୍ଚ ସୁଦୁର୍ଗାଶ୍ଚ ମାର୍ଗା ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 10 ॥
ସୁପ୍ଯତେ ପର୍ଣଶଯ୍ଯାସୁ ସ୍ଵଯଂ ଭଗ୍ନାସୁ ଭୂତଲେ ।
ରାତ୍ରିଷୁ ଶ୍ରମଖିନ୍ନେନ ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 11 ॥
ଅହୋରାତ୍ରଂ ଚ ସନ୍ତୋଷଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ନିଯତାତ୍ମନା ।
ଫଲୈର୍ଵୃକ୍ଷାଵପତିତୈ ସ୍ସୀତେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 12 ॥
ଉପଵାସଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ପ୍ରାଣେନ ମୈଥିଲି ।
ଜଟାଭାରଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵଲ୍କଲାମ୍ବରଧାରିଣା ॥ 13 ॥
ଦେଵତାନାଂ ପିତ୍ରୂଣାଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତାନାମତିଥୀନାଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ପ୍ରତିପୂଜନମ୍ ॥ 14 ॥
କାର୍ଯସ୍ତ୍ରିରଭିଷେକଶ୍ଚ କାଲେ କାଲେ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ।
ଚରତା ନିଯମେନୈଵ ତସ୍ମାଦ୍ଧୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 15 ॥
ଉପହାରଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୁସୁମୈ ସ୍ସ୍ଵଯମାହୃତୈଃ ।
ଆର୍ଷେଣ ଵିଧିନା ଵେଦ୍ଯାଂ ବାଲେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 16 ॥
ଯଥାଲବ୍ଧେନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସନ୍ତୋଷସ୍ତେନ ମୈଥିଲି ।
ଯତାହାରୈର୍ଵନଚରୈ ର୍ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 17 ॥
ଅତୀଵ ଵାତାସ୍ତିମିରଂ ବୁଭୁକ୍ଷା ଚାତ୍ର ନିତ୍ଯଶଃ ।
ଭଯାନି ଚ ମହାନ୍ତ୍ଯତ୍ର ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 18 ॥
ସରୀସୃପାଶ୍ଚ ବହଵୋ ବହୁରୂପାଶ୍ଚ ଭାମିନି ।
ଚରନ୍ତି ପୃଥିଵୀଂ ଦର୍ପାତ୍ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 19 ॥
ନଦୀ ନିଲଯନା ସ୍ସର୍ପା ନଦୀକୁଟିଲଗାମିନଃ ।
ତିଷଠ୍ନ୍ତ୍ଯାଵୃତ୍ଯ ପନ୍ଥାନଂ ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 20 ॥
ପତଙ୍ଗା ଵୃଶ୍ଚିକାଃ କୀଟା ଦଂଶାଶ୍ଚ ମଶକୈ ସ୍ସହ ।
ବାଧନ୍ତେ ନିତ୍ଯମବଲେ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 21 ॥
ଦ୍ରୁମାଃ କଣ୍ଟକିନଶ୍ଚୈଵ କୁଶାଃ କାଶାଶ୍ଚ ଭାମିନି ।
ଵନେ ଵ୍ଯାକୁଲଶାଖାଗ୍ରାସ୍ତେନ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍ ॥ 22 ॥
କାଯକ୍ଲେଶାଶ୍ଚ ବହଵୋ ଭଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ।
ଅରଣ୍ଯଵାସେ ଵସତୋ ଦୁଃଖମେଵ ତତୋ ଵନମ୍ ॥ 23 ॥
କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ଵିମୋକ୍ତଵ୍ଯୌ କର୍ତଵ୍ଯା ତପସେ ମତିଃ ।
ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ଚ ଭେତଵ୍ଯେ ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍ ॥ 24 ॥
ତଦଲଂ ତେ ଵନଂ ଗତ୍ଵା କ୍ଷମଂ ନ ହି ଵନଂ ତଵ ।
ଵିମୃଶନ୍ନିହ ପଶ୍ଯାମି ବହୁଦୋଷତରଂ ଵନମ୍ ॥ 25 ॥
ଵନନ୍ତୁ ନେତୁଂ ନ କୃତା ମତିସ୍ତଦା ବଭୂଵ ରାମେଣ ଯଦା ମହାତ୍ମନା ।
ନ ତସ୍ଯ ସୀତା ଵଚନଂ ଚକାର ତ ତ୍ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ରାମମିଦଂ ସୁଦୁଃଖିତା ॥ 26 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha aṣṭāviṃśassargaḥ |
sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ |
na netuṃ kurute buddhiṃ vane duḥkhāni cintayan || 1 ||
sāntvayitvā punastāṃ tu bāṣpadūṣitalocanām |
nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha || 2 ||
sīte mahākulīnā'si dharme ca niratā sadā |
ihā'cara svadharmaṃ tvaṃ me yathā manasassukham || 3 ||
sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayā'bale |
vane hi bahavo doṣā vadatastānnibodha me || 4 ||
sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ |
bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate || 5 ||
hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate |
sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam || 6 ||
girinirjharasambhūtā girikandara vāsinām |
siṃhānāṃ ninadā duḥkhā śśrotuṃ duḥkhamato vanam || 7 ||
krīḍamānāśca visrabdhā mattā śśūnye mahāmṛgāḥ |
dṛṣṭvā samabhivartante sīte duḥkhamato vanam || 8 ||
sagrāhā ssaritaścaiva paṅkavatyassu dustarāḥ |
mattairapi gajairnityamato duḥkhataraṃ vanam || 9 ||
latākaṇṭakasaṅkīrṇāḥ kṛkavākūpanāditāḥ |
nirapāśca sudurgāśca mārgā duḥkhamato vanam || 10 ||
supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale |
rātriṣu śramakhinnena tasmādduḥkhataraṃ vanam || 11 ||
ahorātraṃ ca santoṣaḥ kartavyo niyatātmanā |
phalairvṛkṣāvapatitai ssīte duḥkhamato vanam || 12 ||
upavāsaśca kartavyo yathā prāṇena maithili |
jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā || 13 ||
devatānāṃ pitrūṇāṃ kartavyaṃ vidhipūrvakam |
prāptānāmatithīnāṃ ca nityaśaḥ pratipūjanam || 14 ||
kāryastrirabhiṣekaśca kāle kāle ca nityaśaḥ |
caratā niyamenaiva tasmāddhuḥkhataraṃ vanam || 15 ||
upahāraśca kartavyaḥ kusumai ssvayamāhṛtaiḥ |
ārṣeṇa vidhinā vedyāṃ bāle duḥkhamato vanam || 16 ||
yathālabdhena kartavyaḥ santoṣastena maithili |
yatāhārairvanacarai rnityaṃ duḥkhamato vanam || 17 ||
atīva vātāstimiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ |
bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam || 18 ||
sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini |
caranti pṛthivīṃ darpāttato duḥkhataraṃ vanam || 19 ||
nadī nilayanā ssarpā nadīkuṭilagāminaḥ |
tiṣaṭhntyāvṛtya panthānaṃ tato duḥkhataraṃ vanam || 20 ||
pataṅgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakai ssaha |
bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam || 21 ||
drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśāḥ kāśāśca bhāmini |
vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhataraṃ vanam || 22 ||
kāyakleśāśca bahavo bhayāni vividhāni ca |
araṇyavāse vasato duḥkhameva tato vanam || 23 ||
krodhalobhau vimoktavyau kartavyā tapase matiḥ |
na bhetavyaṃ ca bhetavye nityaṃ duḥkhamato vanam || 24 ||
tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava |
vimṛśanniha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam || 25 ||
vanantu netuṃ na kṛtā matistadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |
na tasya sītā vacanaṃ cakāra ta ttato'bravīdrāmamidaṃ suduḥkhitā || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭāviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ अष्टाविंशस्सर्गः ।
स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन् ॥ 1 ॥
सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 2 ॥
सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा ।
इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम् ॥ 3 ॥
सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले ।
वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे ॥ 4 ॥
सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ 5 ॥
हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ 6 ॥
गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम् ।
सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ 7 ॥
क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः ।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥ 8 ॥
सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः ।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम् ॥ 9 ॥
लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।
निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥ 10 ॥
सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले ।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम् ॥ 11 ॥
अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।
फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम् ॥ 12 ॥
उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि ।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा ॥ 13 ॥
देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।
प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥ 14 ॥
कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।
चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम् ॥ 15 ॥
उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः ।
आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम् ॥ 16 ॥
यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि ।
यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम् ॥ 17 ॥
अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः ।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ 18 ॥
सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।
चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम् ॥ 19 ॥
नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।
तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम् ॥ 20 ॥
पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह ।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ 21 ॥
द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि ।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम् ॥ 22 ॥
कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।
अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम् ॥ 23 ॥
क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।
न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम् ॥ 24 ॥
तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव ।
विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम् ॥ 25 ॥
वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना ।
न तस्य सीता वचनं चकार त त्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता ॥ 26 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha aṣṭāviṃśassargaḥ |
sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ |
na netuṃ kurute buddhiṃ vane duḥkhāni cintayan || 1 ||
sāntvayitvā punastāṃ tu bāṣpadūṣitalocanām |
nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha || 2 ||
sīte mahākulīnā'si dharme ca niratā sadā |
ihā'cara svadharmaṃ tvaṃ me yathā manasassukham || 3 ||
sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayā'bale |
vane hi bahavo doṣā vadatastānnibodha me || 4 ||
sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ |
bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate || 5 ||
hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate |
sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam || 6 ||
girinirjharasambhūtā girikandara vāsinām |
siṃhānāṃ ninadā duḥkhā śśrotuṃ duḥkhamato vanam || 7 ||
krīḍamānāśca visrabdhā mattā śśūnye mahāmṛgāḥ |
dṛṣṭvā samabhivartante sīte duḥkhamato vanam || 8 ||
sagrāhā ssaritaścaiva paṅkavatyassu dustarāḥ |
mattairapi gajairnityamato duḥkhataraṃ vanam || 9 ||
latākaṇṭakasaṅkīrṇāḥ kṛkavākūpanāditāḥ |
nirapāśca sudurgāśca mārgā duḥkhamato vanam || 10 ||
supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale |
rātriṣu śramakhinnena tasmādduḥkhataraṃ vanam || 11 ||
ahorātraṃ ca santoṣaḥ kartavyo niyatātmanā |
phalairvṛkṣāvapatitai ssīte duḥkhamato vanam || 12 ||
upavāsaśca kartavyo yathā prāṇena maithili |
jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā || 13 ||
devatānāṃ pitrūṇāṃ kartavyaṃ vidhipūrvakam |
prāptānāmatithīnāṃ ca nityaśaḥ pratipūjanam || 14 ||
kāryastrirabhiṣekaśca kāle kāle ca nityaśaḥ |
caratā niyamenaiva tasmāddhuḥkhataraṃ vanam || 15 ||
upahāraśca kartavyaḥ kusumai ssvayamāhṛtaiḥ |
ārṣeṇa vidhinā vedyāṃ bāle duḥkhamato vanam || 16 ||
yathālabdhena kartavyaḥ santoṣastena maithili |
yatāhārairvanacarai rnityaṃ duḥkhamato vanam || 17 ||
atīva vātāstimiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ |
bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam || 18 ||
sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini |
caranti pṛthivīṃ darpāttato duḥkhataraṃ vanam || 19 ||
nadī nilayanā ssarpā nadīkuṭilagāminaḥ |
tiṣaṭhntyāvṛtya panthānaṃ tato duḥkhataraṃ vanam || 20 ||
pataṅgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakai ssaha |
bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam || 21 ||
drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśāḥ kāśāśca bhāmini |
vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhataraṃ vanam || 22 ||
kāyakleśāśca bahavo bhayāni vividhāni ca |
araṇyavāse vasato duḥkhameva tato vanam || 23 ||
krodhalobhau vimoktavyau kartavyā tapase matiḥ |
na bhetavyaṃ ca bhetavye nityaṃ duḥkhamato vanam || 24 ||
tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava |
vimṛśanniha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam || 25 ||
vanantu netuṃ na kṛtā matistadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |
na tasya sītā vacanaṃ cakāra ta ttato'bravīdrāmamidaṃ suduḥkhitā || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭāviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.