ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ସ୍ନିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରଘୋଷେଣ ସ୍ଯନ୍ଦନେନୋପଯାନ୍ପ୍ରଭୁଃ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଭରତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶାଃ ॥ 1 ॥
ବିଡାଲୋଲୂକଚରିତାମାଲୀନନରଵାରଣାମ୍ ।
ତିମିରାଭ୍ଯାହତାଂ କାଲୀମପ୍ରକାଶାଂ ନିଶାମିଵ ॥ 2 ॥
ରାହୁଶତ୍ରୋଃ ପ୍ରିଯାଂ ପତ୍ନୀଂ ଶ୍ରିଯା ପ୍ରଜ୍ଵଲିତପ୍ରଭାମ୍ ।
ଗ୍ରହେଣାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେନୈକାଂ ରୋହିଣୀମିଵ ପୀଡିତାମ୍ ॥ 3 ॥
ଅଲ୍ପୋଷ୍ଣକ୍ଷୁବ୍ଧସଲିଲାଂ ଘର୍ମୋତ୍ତପ୍ତଵିହଙ୍ଗମାମ୍ ।
ଲୀନମୀନଝଷଗ୍ରାହାଂ କୃଶାଂ ଗିରିନଦୀମିଵ ॥ 4 ॥
ଵିଧୂମାମିଵ ହେମାଭାମଧ୍ଵରାଗ୍ନେ ସ୍ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ ।
ହଵିରଭ୍ଯୁକ୍ଷିତାଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଛିଖାଂ ଵିପ୍ରଲଯଂ ଗତାମ୍ ॥ 5 ॥
ଵିଧ୍ଵସ୍ତକଵଚାଂ ରୁଗ୍ଣଗଜଵାଜିରଥଧ୍ଵଜାମ୍ ।
ହତପ୍ରଵୀରାମାପନ୍ନାଂ ଚମୂମିଵ ମହାହଵେ ॥ 6 ॥
ସଫେନାଂ ସସ୍ଵନାଂ ଭୂତ୍ଵା ସାଗରସ୍ଯ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମାରୁତୋଦ୍ଧୂତାଂ ଜଲୋର୍ମିମିଵ ନିସ୍ସ୍ଵନାମ୍ ॥ 7 ॥
ତ୍ଯକ୍ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯୁଧୈଃ ସର୍ଵୈରଭିରୂପୈଶ୍ଚ ଯାଜକୈଃ ।
ସୁତ୍ଯାକାଲେ ସୁନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଵେଦିଂ ଗତରଵାମିଵ ॥ 8 ॥
ଗୋଷ୍ଠମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତାମାର୍ତାମଚରନ୍ତୀଂ ତୃଣଂ ନଵମ୍ ।
ଗୋଵୃଷେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତାଂ ଗଵାଂ ପକ୍ତିମିଵୋତ୍ସୁକାମ୍ ॥ 9 ॥
ପ୍ରଭାକରାଦ୍ଯୈ ସ୍ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲଦ୍ଭିରିଵୋତ୍ତମୈଃ ।
ଵିଯୁକ୍ତାଂ ମଣିଭିର୍ଜାତ୍ଯୈର୍ନଵାଂ ମୁକ୍ତାଵଲୀମିଵ ॥ 10 ॥
ସହସା ଚଲିତାଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମହୀଂ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯାଦ୍ଗତାମ୍ ।
ସଂଵୃତଦ୍ଯୁତିଵିସ୍ତାରାଂ ତାରାମିଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ ॥ 11 ॥
ପୁଷ୍ପନଦ୍ଧାଂ ଵସନ୍ତାନ୍ତେ ମତ୍ତଭ୍ରମରନାଦିତାମ୍ ।
ଦ୍ରୁତଦାଵାଗ୍ନି ଵିପ୍ଲୁଷ୍ଟାଂ କ୍ଲାନ୍ତାଂ ଵନଲତାମିଵ ॥ 12 ॥
ସମ୍ମୂଢନିଗମାଂସ୍ତବ୍ଧାଂ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ତଵିପଣାପଣାମ୍ ।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଶଶିନକ୍ଷତ୍ରାଂ ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଧରୈର୍ଵୃତାମ୍ ॥ 13 ॥
କ୍ଷୀଣପାନୋତ୍ତମୈର୍ଭଗ୍ନୈଃ ଶରାଵୈରଭିସଂଵୃତାମ୍ ।
ହତଶୌଣ୍ଡାମିଵ ଧ୍ଵସ୍ତାଂଂ ପାନଭୂମିମସଂସ୍କୃତାମ୍ ॥ 14 ॥
ଵୃକ୍ଣଭୂମିତଲାଂ ନିମ୍ନାଂ ଵୃକ୍ଣପାତ୍ରୈସ୍ସମାଵୃତାମ୍ ।
ଉପଯୁକ୍ତୋଦକାଂ ଭଗ୍ନାଂ ପ୍ରପାଂ ନିପତିତାମିଵ ॥ 15 ॥
ଵିପୁଲାଂ ଵିତତାଂ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତପାଶାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍ ।
ଭୂମୌ ବାଣୈର୍ଵିନିଷ୍କୃତ୍ତାଂ ପତିତାଂ ଜ୍ଯାମିଵାଯୁଧାତ୍ ॥ 16 ॥
ସହସା ଯୁଦ୍ଧଶୌଣ୍ଡେନ ହଯାରୋହେଣ ଵାହିତାମ୍ ।
ନିହତାଂ ପ୍ରତିସୈନ୍ଯେନ ଵଡଵାମିଵ ପାତିତାମ୍ ॥ 17 ॥
ଶୁଷ୍କତୋଯାଂ ମହାମତ୍ସ୍ଯୈଃ କୂର୍ମୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵୃତାମ୍ ।
ପ୍ରଭିନ୍ନତଟଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ଵାପୀମିଵ ହୃତୋତ୍ପଲାମ୍ ॥ 18 ॥
ପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧାନୁଲେପନାମ୍ ।
ସନ୍ତପ୍ତାମିଵ ଶୋକେନ ଗାତ୍ରଯଷ୍ଟିମଭୂଷଣାମ୍ ॥ 19 ॥
ପ୍ରାଵୃଷି ପ୍ରଵିଗାଢାଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯାଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ ।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନାଂ ନୀଲଜୀମୂତୈର୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭାମିଵ ॥ 20 ॥
ଭରତସ୍ତୁ ରଥସ୍ଥ ସ୍ସନ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
ଵାହଯନ୍ତଂ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 21 ॥
କିଂ ନୁ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯ ଗମ୍ଭୀରୋ ମୂର୍ଛିତୋ ନ ନିଶମ୍ଯତେ ।
ଯଥାପୁରମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିସ୍ଵନଃ ॥ 22 ॥
ଵାରୁଣୀମଦଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମାଲ୍ଯଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମୂର୍ଛିତଃ ।
ଧୂପିତାଗୁରୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ନ ପ୍ରଵାତି ସମନ୍ତତଃ ॥ 23 ॥
ଯାନପ୍ରଵରଘୋଷଶ୍ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧଶ୍ଚ ହଯନିସ୍ଵନଃ ।
ପ୍ରମତ୍ତଗଜନାଦଶ୍ଚ ମହାଂଶ୍ଚ ରଥନିସ୍ଵନଃ ॥ 24 ॥
ନେଦାନୀଂ ଶ୍ରୂଯତେ ପୁର୍ଯାମସ୍ଯାଂ ରାମେ ଵିଵାସିତେ ।
ଚନ୍ଦନାଗରୁଗନ୍ଧାଂଶ୍ଚ ମହାର୍ହାଶ୍ଚ ନଵସ୍ରଜଃ ।
ଗତେ ହି ରାମେ ତରୁଣା ସ୍ସନ୍ତପ୍ତା ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ ॥ 25 ॥
ବହିର୍ଯାତ୍ରାଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚିତ୍ରମାଲ୍ଯଧରା ନରାଃ ।
ନୋତ୍ସଵା ସ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ରାମଶୋକାର୍ଦିତେ ପୁରେ ॥ 26 ॥
ସହ ନୂନଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁରସ୍ଯାସ୍ଯ ଦ୍ଯୁତିର୍ଗତା ।
ନ ହି ରାଜତ୍ଯଯୋଧ୍ଯେଯଂ ସାସାରେଵାର୍ଜୁନୀ କ୍ଷପା ॥ 27 ॥
କଦା ନୁ ଖଲୁ ମେ ଭ୍ରାତା ମହୋତ୍ସଵ ଇଵାଽଗତଃ ।
ଜନଯିଷ୍ଯତ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ହର୍ଷଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ ॥ 28 ॥
ତରୁଣୈଶ୍ଚାରୁଵେଷୈଶ୍ଚ ନରୈରୁନ୍ନତଗାମିଭିଃ ।
ସମ୍ପତଦ୍ଭିରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନାଭିଭାନ୍ତି ମହାପଥାଃ ॥ 29 ॥
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜଲ୍ପନ୍ଵିଵେଶ ଵସତିଂ ପିତୁଃ ।
ତେନ ହୀନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ସିଂହହୀନାଂ ଗୁହାମିଵ ॥ 30 ॥
ତଦା ତଦନ୍ତଃ ପୁରମୁଞ୍ଝିତପ୍ରଭଂ ସୁରୈରିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମଭାସ୍କରଂ ଦିନମ୍ ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତୁ ଵିଵିକ୍ତମାତ୍ମଵାନ୍ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ଭରତଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ |
ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 1 ||
biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |
timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2 ||
rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |
graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 3 ||
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṅgamām |
līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 4 ||
vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne ssamutthitām |
havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 5 ||
vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām |
hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 6 ||
saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |
praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva nissvanām || 7 ||
tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ |
sutyākāle sunirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 8 ||
goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam |
govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ paktimivotsukām || 9 ||
prabhākarādyai ssusnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ |
viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 10 ||
sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |
saṃvṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 11 ||
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām |
drutadāvāgni vipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 12 ||
sammūḍhanigamāṃstabdhāṃ saṅkṣiptavipaṇāpaṇām |
pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 13 ||
kṣīṇapānottamairbhagnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām |
hataśauṇḍāmiva dhvastāṃṃ pānabhūmimasaṃskṛtām || 14 ||
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraissamāvṛtām |
upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 15 ||
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |
bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 16 ||
sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |
nihatāṃ pratisainyena vaḍavāmiva pātitām || 17 ||
śuṣkatoyāṃ mahāmatsyaiḥ kūrmaiśca bahubhirvṛtām |
prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām || 18 ||
puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām |
santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām || 19 ||
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |
pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 20 ||
bharatastu rathastha ssan śrīmāndaśarathātmajaḥ |
vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 21 ||
kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate |
yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvanaḥ || 22 ||
vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ |
dhūpitāgurugandhaśca na pravāti samantataḥ || 23 ||
yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvanaḥ |
pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvanaḥ || 24 ||
nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite |
candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasrajaḥ |
gate hi rāme taruṇā ssantaptā nopabhuñjate || 25 ||
bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narāḥ |
notsavā ssampravartante rāmaśokārdite pure || 26 ||
saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsya dyutirgatā |
na hi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā || 27 ||
kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivā'gataḥ |
janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ || 28 ||
taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ |
sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathāḥ || 29 ||
evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ |
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 30 ||
tadā tadantaḥ puramuñjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam |
nirīkṣya sarvaṃ tu viviktamātmavānmumoca bāṣpaṃ bharataḥ suduḥkhitaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ।
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः ।
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ 1 ॥
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥ 2 ॥
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥ 3 ॥
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् ।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥ 4 ॥
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम् ।
हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम् ॥ 5 ॥
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् ।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥ 6 ॥
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम् ॥ 7 ॥
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः ।
सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥ 8 ॥
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम् ।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम् ॥ 9 ॥
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः ।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥ 10 ॥
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ 11 ॥
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् ।
द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥ 12 ॥
सम्मूढनिगमांस्तब्धां सङ्क्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥ 13 ॥
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम् ॥ 14 ॥
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥ 15 ॥
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥ 16 ॥
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम् ॥ 17 ॥
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् ।
प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ॥ 18 ॥
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् ।
सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ॥ 19 ॥
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् ।
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥ 20 ॥
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ 21 ॥
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते ।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः ॥ 22 ॥
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः ।
धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥ 23 ॥
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः ।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः ॥ 24 ॥
नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ।
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः ।
गते हि रामे तरुणा स्सन्तप्ता नोपभुञ्जते ॥ 25 ॥
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः ।
नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ॥ 26 ॥
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता ।
न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ॥ 27 ॥
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः ।
जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः ॥ 28 ॥
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः ।
सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः ॥ 29 ॥
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥ 30 ॥
तदा तदन्तः पुरमुञ्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् ।
निरीक्ष्य सर्वं तु विविक्तमात्मवान्मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ |
ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 1 ||
biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |
timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2 ||
rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |
graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 3 ||
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṅgamām |
līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 4 ||
vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne ssamutthitām |
havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 5 ||
vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām |
hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 6 ||
saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |
praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva nissvanām || 7 ||
tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ |
sutyākāle sunirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 8 ||
goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam |
govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ paktimivotsukām || 9 ||
prabhākarādyai ssusnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ |
viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 10 ||
sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |
saṃvṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 11 ||
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām |
drutadāvāgni vipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 12 ||
sammūḍhanigamāṃstabdhāṃ saṅkṣiptavipaṇāpaṇām |
pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 13 ||
kṣīṇapānottamairbhagnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām |
hataśauṇḍāmiva dhvastāṃṃ pānabhūmimasaṃskṛtām || 14 ||
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraissamāvṛtām |
upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 15 ||
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |
bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 16 ||
sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |
nihatāṃ pratisainyena vaḍavāmiva pātitām || 17 ||
śuṣkatoyāṃ mahāmatsyaiḥ kūrmaiśca bahubhirvṛtām |
prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām || 18 ||
puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām |
santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām || 19 ||
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |
pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 20 ||
bharatastu rathastha ssan śrīmāndaśarathātmajaḥ |
vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 21 ||
kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate |
yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvanaḥ || 22 ||
vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ |
dhūpitāgurugandhaśca na pravāti samantataḥ || 23 ||
yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvanaḥ |
pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvanaḥ || 24 ||
nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite |
candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasrajaḥ |
gate hi rāme taruṇā ssantaptā nopabhuñjate || 25 ||
bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narāḥ |
notsavā ssampravartante rāmaśokārdite pure || 26 ||
saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsya dyutirgatā |
na hi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā || 27 ||
kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivā'gataḥ |
janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ || 28 ||
taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ |
sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathāḥ || 29 ||
evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ |
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 30 ||
tadā tadantaḥ puramuñjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam |
nirīkṣya sarvaṃ tu viviktamātmavānmumoca bāṣpaṃ bharataḥ suduḥkhitaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.