ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପଞ୍ଚାଶୀତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭରତୋ ନିଷାଦାଧିପତିଂ ଗୁହମ୍ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଂ ହେତ୍ଵର୍ଥସଂହିତମ୍ ॥ 1 ॥
ଊର୍ଜିତଃ ଖଲୁ ତେ କାମଃ କୃତୋ ମମ ଗୁରୋସ୍ସଖେ ।
ଯୋ ମେ ତ୍ଵମୀଦୃଶୀଂ ସେନାମେକୋଽଭ୍ଯର୍ଚିତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 2 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ମହାତେଜା ଗୁହଂ ଵଚନମୁତ୍ତମମ୍ ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭରତ ଶ୍ଶ୍ରୀମାନନିଷାଦାଧିପତିଂ ପୁନଃ ॥ 3 ॥
କତରେଣ ଗମିଷ୍ଯାମି ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ଗୁହ ।
ଗହନୋଽଯଂ ଭୃଶଂ ଦେଶୋ ଗଙ୍ଗାଽନୂପୋ ଦୁରତ୍ଯଯଃ ॥ 4 ॥
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଗୁହୋ ଗହନଗୋଚରଃ ॥ 5 ॥
ଦାଶାସ୍ତ୍ଵାଽନୁଽଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଧନ୍ଵିନସ୍ସୁସମାହିତାଃ ।
ଅହଂ ତ୍ଵାନୁଗମିଷ୍ଯାମି ରାଜପୁତ୍ର ମହାଯଶଃ ॥ 6 ॥
କଚ୍ଛିନ୍ନଦୁଷ୍ଟୋ ଵ୍ରଜସି ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ ।
ଇଯଂ ତେ ମହତୀ ସେନା ଶଙ୍କାଂ ଜନଯତୀଵ ମେ ॥ 7 ॥
ତମେଵମଭିଭାଷନ୍ତମାକାଶ ଇଵ ନିର୍ମଲଃ ।
ଭରତଶ୍ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ଗୁହଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 8 ॥
ମାଭୂତ୍ସ କାଲୋ ଯତ୍କଷ୍ଟଂ ନ ମାଂ ଶଙ୍କିତୁମର୍ହସି ।
ରାଘଵ ସ୍ସହି ମେ ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ପିତୁସମୋ ମତଃ ॥ 9 ॥
ତଂ ନିଵର୍ତଯିତୁଂ ଯାମି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵନଵାସିନମ୍ ।
ବୁଦ୍ଧିରନ୍ଯା ନ ତେ କାର୍ଯା ଗୁହ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥ 10 ॥
ସ ତୁ ସଂହୃଷ୍ଟଵଦନ ଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଭାଷିତମ୍ ।
ପୁନରେଵାବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଭରତଂ ପ୍ରତି ହର୍ଷିତଃ ॥ 11 ॥
ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ନ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଜଗତୀତଲେ ।
ଅଯତ୍ନାଦାଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି ॥ 12 ॥
ଶାଶ୍ଵତୀ ଖଲୁ ତେ କୀର୍ତିର୍ଲୋକାନନୁଚରିଷ୍ଯତି ।
ଯସ୍ତ୍ଵଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଗତଂ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯାନଯିତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 13 ॥
ଏଵଂ ସମ୍ଭାଷମାଣସ୍ଯ ଗୁହସ୍ଯ ଭରତଂ ତଦା ।
ବଭୌ ନଷ୍ଟପ୍ରଭସ୍ସୂର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚାଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 14 ॥
ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯ ସ ତାଂ ସେନାଂ ଗୁହେନ ପରିତୋଷିତଃ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହ ଶ୍ରୀମାଞ୍ଛଯନଂ ସମୁପାଗମତ୍ ॥ 15 ॥
ରାମଚିନ୍ତାମଯ ଶ୍ଶୋକୋ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଉପସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯନର୍ହସ୍ଯ ଧର୍ମପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଯ ତାଦୃଶଃ ॥ 16 ॥
ଅନ୍ତର୍ଦାହେନ ଦହନସ୍ସନ୍ତାପଯତି ରାଘଵମ୍ ।
ଵନଦାହାଭିସନ୍ତପ୍ତଂ ଗୂଢୋଽଗ୍ନିରିଵ ପାଦପମ୍ ॥ 17 ॥
ପ୍ରସୃତସ୍ସର୍ଵଗାତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ସ୍ଵେଦଂ ଶୋକାଗ୍ନିସମ୍ଭଵମ୍ ।
ଯଥା ସୂର୍ଯାଂଶୁସନ୍ତପ୍ତୋ ହିମଵାନ୍ ପ୍ରସୃତୋହିମମ୍ ॥ 18 ॥
ଧ୍ଯାନନିର୍ଧରଶୈଲେନ ଵିନିଶ୍ଶ୍ଵସିତଧାତୁନା ।
ଦୈନ୍ଯପାଦପସଙ୍ଘେନ ଶୋକାଯାସାଧିଶୃଙ୍ଗିଣା ॥ 19 ॥
ପ୍ରମୋହାନନ୍ତସତ୍ତ୍ଵେନ ସନ୍ତାପୌଷଧିଵେଣୁନା ।
ଆକ୍ରାନ୍ତୋ ଦୁଃଖଶୈଲେନ ମହତା କୈକଯୀସୁତଃ ॥ 20 ॥
ଵିନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ଵୈ ଭୃଶଦୁର୍ମନାସ୍ତତଃ ପ୍ରମୂଢସଞ୍ଜ୍ଞଃ ପରମାପଦଂ ଗତଃ ।
ଶମଂ ନ ଲେଭେ ହୃଦଯଜ୍ଵରାର୍ଦିତୋ ନରର୍ଷଭୋ ଯୂଥହତୋ ଯଥର୍ଷଭଃ ॥ 21 ॥
ଗୁହେନ ସାର୍ଧଂ ଭରତସ୍ସମାଗତୋ ମହାନୁଭାଵସ୍ସଜନସ୍ସମାହିତଃ ।
ସୁଦୁର୍ମନାସ୍ତଂ ଭରତଂ ତଦା ପୁନର୍ଗୁହ ସ୍ସମାଶ୍ଵାସଯଦଗ୍ରଜଂ ପ୍ରତି ॥ 22 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶୀତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśītitamassargaḥ |
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशीतितमस्सर्गः ।
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ 1 ॥
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ 2 ॥
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥ 3 ॥
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥ 4 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ 5 ॥
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः ।
अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ 6 ॥
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ 7 ॥
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ 8 ॥
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥ 9 ॥
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 10 ॥
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ 11 ॥
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ 12 ॥
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 14 ॥
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥ 15 ॥
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ 16 ॥
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम् ।
वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ 17 ॥
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥ 18 ॥
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ 19 ॥
प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ 20 ॥
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ 21 ॥
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ 22 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśītitamassargaḥ |
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.