Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशीतितमस्सर्गः ।
Shloka 1
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ 1 ॥
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ 1 ॥
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
Shloka 2
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ 2 ॥
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ 2 ॥
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
Shloka 3
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥ 3 ॥
अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥ 3 ॥
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
Shloka 4
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥ 4 ॥
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥ 4 ॥
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
Shloka 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ 5 ॥
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ 5 ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
Shloka 6
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः ।
अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ 6 ॥
अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ 6 ॥
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
Shloka 7
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ 7 ॥
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ 7 ॥
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
Shloka 8
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ 8 ॥
भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ 8 ॥
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
Shloka 9
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥ 9 ॥
राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥ 9 ॥
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
Shloka 10
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 10 ॥
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 10 ॥
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
Shloka 11
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ 11 ॥
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ 11 ॥
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
Shloka 12
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ 12 ॥
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ 12 ॥
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
Shloka 13
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
Shloka 14
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 14 ॥
बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 14 ॥
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
Shloka 15
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥ 15 ॥
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥ 15 ॥
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
Shloka 16
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ 16 ॥
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ 16 ॥
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
Shloka 17
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम् ।
वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ 17 ॥
वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ 17 ॥
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
Shloka 18
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥ 18 ॥
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥ 18 ॥
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
Shloka 19
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ 19 ॥
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ 19 ॥
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
Shloka 20
प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ 20 ॥
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ 20 ॥
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
Shloka 21
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ 21 ॥
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ 21 ॥
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
Shloka 22
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ 22 ॥
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ 22 ॥
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमस्सर्गः ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशीतितमस्सर्गः ।
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ 1 ॥
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ 2 ॥
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥ 3 ॥
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥ 4 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ 5 ॥
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः ।
अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ 6 ॥
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ 7 ॥
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ 8 ॥
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥ 9 ॥
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 10 ॥
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ 11 ॥
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ 12 ॥
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 14 ॥
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥ 15 ॥
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ 16 ॥
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम् ।
वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ 17 ॥
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥ 18 ॥
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ 19 ॥
प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ 20 ॥
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ 21 ॥
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ 22 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.