Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 73 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

वाल्मीकि रामायणको अयोध्याकाण्ड ७३औँ सर्गमा भरतले आफ्ना पिताको मृत्यु र रामलाई वनवास पठाइएको कुरा सुनेर दुःख व्यक्त गर्दै कैकेयीलाई कडा वचन बोलेका छन्। उनले कैकेयीलाई कुलको नाश गर्ने कालरात्रीझैँ भनी पितालाई मृत्युको मुखमा पुर्‍याएको र रामलाई तपस्वी बनाएको आरोप लगाउँछन्। भरतले ज्येष्ठ पुत्रलाई राज्य अभिषेक गर्ने कुलपरम्परा र राजधर्मको उल्लेख गर्दै आफू राम र लक्ष्मणको अनुपस्थितिमा राज्यको भार बोक्न असमर्थ रहेको बताउँछन्। अन्तमा उनले रामलाई वनबाट फर्काएर आफू उनको दास बन्ने प्रतिज्ञा गर्दै शोकले व्याकुल भई सिंहझैँ गर्जना गरेका छन्।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्रिसप्ततितमस्सर्गः ।

Shloka 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ ।
भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥

saśrūtvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātarau ca vivāsitau |
bharato duḥkhasantapta idaṃ vacanamabravīt || 1 ||

पिताको अवस्था र दुवै दाज्यूभाइ वनवासमा पठाइएको कुरा सुनेर दुःखले सन्तप्त भरतले यो वचन बोले ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥ 2 ॥

kiṃ nu kāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ |
vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca || 2 ||

मेरो पिता र पितासमान दाज्यूबाट वियुक्त भई शोक गरिरहेको मेरो यहाँ राज्यले के काम ? म त मारिएको जस्तै छु ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः ।
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम् ॥ 3 ॥

duḥkhe me duḥkhamakarorvraṇe kṣāramivādadhāḥ |
rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasam || 3 ||

तिमीले मेरो दुःखमा अझ दुःख थप्यौ, घाउमा नुन हालेझैँ गर्यौ; राजालाई मृत अवस्थामा पुर्याएर र रामलाई तपस्वी बनाएर ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता ।
अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥ 4 ॥

kulasya tvamabhāvāya kālarātririvā'gatā |
aṅgāramupagūhya sma pitā me nāvabuddhavān || 4 ||

तिमी कुलको नाशका लागि कालरात्रीझैँ आइपुग्यौ । मेरा पिताले अँगारलाई अँगालो हालेर पनि बुझ्न सकेनन् ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि ॥ 5 ॥

mṛtyumāpādito pitā tvayā me pāpadarśini |
sukhaṃ parihṛtaṃ mohātkule'sminkulapāṃsani || 5 ||

हे पापदर्शिनी, तिमीले मेरा पितालाई मृत्युको मुखमा पुर्यायौ । हे कुलपांसनि, मोहले यस कुलको सुख हरण गरिदियौ ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः ।
तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥ 6 ॥

tvāṃ prāpya hi pitā me'dya satyasandho mahāyaśāḥ |
tīvraduḥkhābhisantapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ || 6 ||

सत्यसन्ध र महायशी मेरा पिता महाराज दशरथले आज तिमीलाई पाएर तीव्र दुःखले सन्तप्त भई जीवन बिताए ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः ॥ 7 ॥

vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ |
kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanaṃ gataḥ || 7 ||

धर्मवत्सल मेरा पिता महाराज नष्ट भए । राम किन वनवासमा पठाइए ? किन नै वनमा गए ? ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते ।
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥ 8 ॥

kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite |
duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 8 ||

कौसल्या र सुमित्रा पुत्रशोकले पीडित छन्; हे मेरी आमा (कैकेयी), तिमीलाई पाएर ती दुवैले जीवित रहनु दुष्कर हुनेछ ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ 9 ॥

nanutvāryo'pi dharmātmā tvayi vṛtimanuttamām |
vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate || 9 ||

निश्चय नै, धर्मात्मा र गुरुजनहरूप्रति गर्नुपर्ने कर्तव्य जान्ने ती आर्य (भरत) ले पनि तिमीप्रति उत्तम आचरण गर्छन्; जसरी आफ्नी आमाप्रति व्यवहार गर्छन्, त्यसैगरी तिमीप्रति पनि व्यवहार गर्छन्। ^AI

Shloka 10

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम् ।
प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥ 10 ॥

tasyāḥ putraṃ kṛtā'tmānaṃ cīravalkalavāsasam |
prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi || 10 ||

आत्मसंयमी, चीर र वल्कल वस्त्र धारण गर्ने उनकी छोरालाई वनवासका लागि पठाएर तिमी पापिनी किन शोक गर्दिनौ? ^AI

Shloka 11

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् ।
प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम् ॥ 11 ॥

apāpadarśanaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam |
pravrājya cīravasanaṃ kinnu paśyasi kāraṇam || 11 ||

निर्दोष, शूर, आत्मसंयमी र यशस्वी छोरालाई चीरवस्त्र धारण गराई वनमा पठाएपछि तिमी कुन कारणले उसलाई शोक गर्दिनौ? ^AI

Shloka 12

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति ।
तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम् ॥ 12 ॥

lubdhāyā vidito manye na te'haṃ rāghavaṃ prati |
tathāhyanardho rājyārthaṃ tvayā'nīto mahānayam || 12 ||

हे लोभी! राघव (राम) का विषयमा तिम्रो अभिप्राय मैले जानिनँ भन्ने लाग्छ; किनभने यसरी नै तिमीले यो महान् अनर्थ राज्यका लागि ल्याएकी छौ। ^AI

Shloka 13

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ ।
केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥ 13 ॥

ahaṃ hi puruṣavyāghrāvapaśyanrāmalakṣmaṇau |
kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitumutsahe || 13 ||

मैले पुरुषश्रेष्ठ राम र लक्ष्मणलाई नदेखेसम्म कुन शक्तिको प्रभावले राज्यको रक्षा गर्न सक्नेछु? ^AI

Shloka 14

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः ।
उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥ 14 ॥

taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ |
upāśrito'bhūddharmātmā merurmeruvanaṃ yathā || 14 ||

महाबली महाराजा धर्मात्मा थिए, उनले बलवान् रामलाई मेरु पर्वतले मेरुवनलाई अवलम्बन गरेझैँ नित्य आश्रय दिएका थिए। ^AI

Shloka 15

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम् ।
दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा ॥ 15 ॥

so'haṃ kathamimaṃ bhāraṃ mahādhuryasamuddhṛtam |
damyodhuramivā''sādya vaheyaṃ kenacaujasā || 15 ||

त्यसैले मैले महान् भार बोक्ने रथको अक्षजस्तै यो ठूलो भार प्राप्त गरेर कुन बलले बोक्न सकूँ? ^AI

Shloka 16

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा ।
सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम् ॥ 16 ॥

athavā me bhavecchaktiryogairbuddhibalena vā |
sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm || 16 ||

अथवा यदि ममा योग वा बुद्धिबलद्वारा शक्ति हुने भयो भने पनि म छोराको लालसा राख्ने तिमीलाई सकाम (इच्छापूर्ण) गराउने छैनँ। ^AI

Shloka 17

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम् ।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥ 17 ॥

na me vikāṅkṣā jāyeta tyaktuṃ tvāṃ pāpaniścayām |
yadi rāmasya nāvekṣā tvayi syānmātṛvatsadā || 17 ||

हे पाप निश्चय गर्ने रानी, यदि रामको तिमीमाथि सधैं मातृवत् दृष्टि नहुने भए मलाई तिमीलाई त्याग्ने कुनै इच्छा जागृत हुँदैन । ^AI

Shloka 18

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि ।
साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता ॥ 18 ॥

utpannātu kathaṃ buddhistaveyaṃ pāpadarśini |
sādhucāritravibhraṣṭe pūrveṣāṃ no vigarhitā || 18 ||

हे पापदर्शिनी, साधुहरूको आचरणबाट भ्रष्ट भएकी र हाम्रा पूर्वजहरूद्वारा निन्दित भएकी तिम्रो यस्तो बुद्धि कसरी उत्पन्न भयो ? ^AI

Shloka 19

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥ 19 ॥

asminkule hi pūrveṣāṃ jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |
apare bhrātarastasminpravartante samāhitāḥ || 19 ||

यस कुलमा पूर्वजहरूको परम्पराअनुसार ज्येष्ठ पुत्रलाई राज्यमा अभिषेक गरिन्छ, र अन्य भाइहरू उनैमा शान्त भई लागिरहन्छन् । ^AI

Shloka 20

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे ।
गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥ 20 ॥

na hi manye nṛśaṃse tvaṃ rājadharmamavekṣase |
gatiṃ vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm || 20 ||

हे नृशंसी, मलाई लाग्दैन कि तिमीले राजधर्मको विचार गर्छौ, न त राजाको शाश्वत गतिलाई नै जान्दछौ । ^AI

Shloka 21

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः ॥ 21 ॥

satataṃ rājavṛtte hi jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |
rājñāmetatsamaṃ tatsyādikṣvākūṇāṃ viśeṣataḥ || 21 ||

राजाको निरन्तर आचरणअनुसार ज्येष्ठलाई नै राज्यमा अभिषेक गरिन्छ; राजाहरूका लागि यो समान नियम हो, विशेषतः इक्ष्वाकुहरूका लागि । ^AI

Shloka 22

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम् ।
अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम् ॥ 22 ॥

teṣāṃ dharmaikarakṣāṇāṃ kulacāritraśobhinām |
adya cāritraśauṇḍīryaṃ tvāṃ prāpya vinivartitam || 22 ||

धर्मको मात्र रक्षा गर्ने र कुलको आचरणबाट शोभित ती पूर्वजहरूको आचरण र शौर्य आज तिमीलाई प्राप्त भएर नष्ट भयो । ^AI

Shloka 23

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।
बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥ 23 ॥

tavāpi sumahābhāgā janendrāḥ kulapūrvagāḥ |
buddhermohaḥ kathamayaṃ sambhūtastvayi garhitaḥ || 23 ||

तिम्रा पनि अत्यन्त भाग्यशाली कुलपूर्वज राजाहरू थिए; तिमीमा यो निन्दित बुद्धिको मोह कसरी उत्पन्न भयो ? ^AI

Shloka 24

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये ।
त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम ॥ 24 ॥

na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavā'haṃ pāpaniścaye |
tvayā vyasanamārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama || 24 ||

हे पाप निश्चय गर्ने रानी, म तिम्रो कामना पूरा गर्ने छैन; तिमीले मेरो जीवनको अन्त गर्ने विपत्ति आरम्भ गरेकी छौ । ^AI

Shloka 25

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम् ।
निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥ 25 ॥

eṣatvidānīmevāhamapriyārthaṃ tavānagham |
nivartayiṣyāmi vanādbhrātaraṃ svajanapriyam || 25 ||

हे निर्दोषे! अब म यहीँ तिम्रो अप्रिय गर्ने उद्देश्यले आफ्ना जनहरूलाई प्रिय लाग्ने आफ्ना भाइ रामलाई वनबाट फर्काइदिनेछु। ^AI

Shloka 26

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः ।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥ 26 ॥

nivartayitvā rāmaṃ ca tasyāhaṃ dīptatejasaḥ |
dāsabhūto bhaviṣyāmi susthireṇāntarātmanā || 26 ||

रामलाई फर्काएर म उनको, दीप्त तेज भएका उनको, दास बन्नेछु, अत्यन्त स्थिर अन्तरात्माका साथ। ^AI

Shloka 27

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् ।
शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥ 27 ॥

ityevamuktvā bharato mahātmā priyetarairvākyagaṇaistudaṃstām |
śokāturaścāpi nanāda bhūyaḥ siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ || 27 ||

यसरी भनेर महात्मा भरतले प्रिय र अप्रिय वचनसमूहले उनलाई पीडा दिँदै शोकले व्याकुल भई फेरि पर्वतको गुफामा रहेको सिंहझैँ गर्जना गरे। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्रिसप्ततितमस्सर्गः ।

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ ।

भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।

विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥ 2 ॥

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः ।

राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम् ॥ 3 ॥

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता ।

अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥ 4 ॥

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि ।

सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि ॥ 5 ॥

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः ।

तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥ 6 ॥

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।

कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः ॥ 7 ॥

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते ।

दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥ 8 ॥

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम् ।

वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ 9 ॥

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम् ।

प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥ 10 ॥

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् ।

प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम् ॥ 11 ॥

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति ।

तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम् ॥ 12 ॥

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ ।

केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥ 13 ॥

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः ।

उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥ 14 ॥

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम् ।

दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा ॥ 15 ॥

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा ।

सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम् ॥ 16 ॥

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम् ।

यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥ 17 ॥

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि ।

साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता ॥ 18 ॥

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।

अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥ 19 ॥

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे ।

गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥ 20 ॥

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।

राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः ॥ 21 ॥

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम् ।

अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम् ॥ 22 ॥

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।

बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥ 23 ॥

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये ।

त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम ॥ 24 ॥

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम् ।

निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥ 25 ॥

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः ।

दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥ 26 ॥

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् ।

शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥ 27 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.73 अयोध्याकाण्ड - त्रिसप्ततितम सर्गः