ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ പഞ്ചാശീതിതമസ്സര്ഗഃ ।
ഏവമുക്തസ്തു ഭരതോ നിഷാദാധിപതിം ഗുഹമ് ।
പ്രത്യുവാച മഹാപ്രാജ്ഞോ വാക്യം ഹേത്വര്ഥസംഹിതമ് ॥ 1 ॥
ഊര്ജിതഃ ഖലു തേ കാമഃ കൃതോ മമ ഗുരോസ്സഖേ ।
യോ മേ ത്വമീദൃശീം സേനാമേകോഽഭ്യര്ചിതുമിച്ഛസി ॥ 2 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ തു മഹാതേജാ ഗുഹം വചനമുത്തമമ് ।
അബ്രവീദ്ഭരത ശ്ശ്രീമാനനിഷാദാധിപതിം പുനഃ ॥ 3 ॥
കതരേണ ഗമിഷ്യാമി ഭരദ്വാജാശ്രമം ഗുഹ ।
ഗഹനോഽയം ഭൃശം ദേശോ ഗങ്ഗാഽനൂപോ ദുരത്യയഃ ॥ 4 ॥
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ രാജപുത്രസ്യ ധീമതഃ ।
അബ്രവീത്പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം ഗുഹോ ഗഹനഗോചരഃ ॥ 5 ॥
ദാശാസ്ത്വാഽനുഽഗമിഷ്യന്തി ധന്വിനസ്സുസമാഹിതാഃ ।
അഹം ത്വാനുഗമിഷ്യാമി രാജപുത്ര മഹായശഃ ॥ 6 ॥
കച്ഛിന്നദുഷ്ടോ വ്രജസി രാമസ്യാക്ലിഷ്ടകര്മണഃ ।
ഇയം തേ മഹതീ സേനാ ശങ്കാം ജനയതീവ മേ ॥ 7 ॥
തമേവമഭിഭാഷന്തമാകാശ ഇവ നിര്മലഃ ।
ഭരതശ്ശ്ലക്ഷ്ണയാ വാചാ ഗുഹം വചനമബ്രവീത് ॥ 8 ॥
മാഭൂത്സ കാലോ യത്കഷ്ടം ന മാം ശങ്കിതുമര്ഹസി ।
രാഘവ സ്സഹി മേ ഭ്രാതാ ജ്യേഷ്ഠഃ പിതുസമോ മതഃ ॥ 9 ॥
തം നിവര്തയിതും യാമി കാകുത്സ്ഥം വനവാസിനമ് ।
ബുദ്ധിരന്യാ ന തേ കാര്യാ ഗുഹ സത്യം ബ്രവീമി തേ ॥ 10 ॥
സ തു സംഹൃഷ്ടവദന ശ്ശ്രുത്വാ ഭരതഭാഷിതമ് ।
പുനരേവാബ്രവീദ്വാക്യം ഭരതം പ്രതി ഹര്ഷിതഃ ॥ 11 ॥
ധന്യസ്ത്വം ന ത്വയാ തുല്യം പശ്യാമി ജഗതീതലേ ।
അയത്നാദാഗതം രാജ്യം യസ്ത്വം ത്യക്തുമിഹേച്ഛസി ॥ 12 ॥
ശാശ്വതീ ഖലു തേ കീര്തിര്ലോകാനനുചരിഷ്യതി ।
യസ്ത്വം കൃച്ഛ്രഗതം രാമം പ്രത്യാനയിതുമിച്ഛസി ॥ 13 ॥
ഏവം സമ്ഭാഷമാണസ്യ ഗുഹസ്യ ഭരതം തദാ ।
ബഭൌ നഷ്ടപ്രഭസ്സൂര്യോ രജനീ ചാഭ്യവര്തത ॥ 14 ॥
സന്നിവേശ്യ സ താം സേനാം ഗുഹേന പരിതോഷിതഃ ।
ശത്രുഘ്നേന സഹ ശ്രീമാഞ്ഛയനം സമുപാഗമത് ॥ 15 ॥
രാമചിന്താമയ ശ്ശോകോ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ ।
ഉപസ്ഥിതോ ഹ്യനര്ഹസ്യ ധര്മപ്രേക്ഷസ്യ താദൃശഃ ॥ 16 ॥
അന്തര്ദാഹേന ദഹനസ്സന്താപയതി രാഘവമ് ।
വനദാഹാഭിസന്തപ്തം ഗൂഢോഽഗ്നിരിവ പാദപമ് ॥ 17 ॥
പ്രസൃതസ്സര്വഗാത്രേഭ്യസ്സ്വേദം ശോകാഗ്നിസമ്ഭവമ് ।
യഥാ സൂര്യാംശുസന്തപ്തോ ഹിമവാന് പ്രസൃതോഹിമമ് ॥ 18 ॥
ധ്യാനനിര്ധരശൈലേന വിനിശ്ശ്വസിതധാതുനാ ।
ദൈന്യപാദപസങ്ഘേന ശോകായാസാധിശൃങ്ഗിണാ ॥ 19 ॥
പ്രമോഹാനന്തസത്ത്വേന സന്താപൌഷധിവേണുനാ ।
ആക്രാന്തോ ദുഃഖശൈലേന മഹതാ കൈകയീസുതഃ ॥ 20 ॥
വിനിശ്ശ്വസന്വൈ ഭൃശദുര്മനാസ്തതഃ പ്രമൂഢസഞ്ജ്ഞഃ പരമാപദം ഗതഃ ।
ശമം ന ലേഭേ ഹൃദയജ്വരാര്ദിതോ നരര്ഷഭോ യൂഥഹതോ യഥര്ഷഭഃ ॥ 21 ॥
ഗുഹേന സാര്ധം ഭരതസ്സമാഗതോ മഹാനുഭാവസ്സജനസ്സമാഹിതഃ ।
സുദുര്മനാസ്തം ഭരതം തദാ പുനര്ഗുഹ സ്സമാശ്വാസയദഗ്രജം പ്രതി ॥ 22 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചാശീതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśītitamassargaḥ |
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशीतितमस्सर्गः ।
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ 1 ॥
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ 2 ॥
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥ 3 ॥
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥ 4 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ 5 ॥
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः ।
अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ 6 ॥
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ 7 ॥
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ 8 ॥
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥ 9 ॥
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 10 ॥
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ 11 ॥
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ 12 ॥
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 14 ॥
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥ 15 ॥
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ 16 ॥
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम् ।
वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ 17 ॥
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥ 18 ॥
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ 19 ॥
प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ 20 ॥
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ 21 ॥
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ 22 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśītitamassargaḥ |
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ || 9 ||
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat || 15 ||
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam |
vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam |
yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam || 18 ||
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṅghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasañjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ |
śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ || 21 ||
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.