ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ଦାରାନ୍ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ।
ଅଭିଚକ୍ରାମ ତଂ ଦେଶଂ ରାମଦର୍ଶନତର୍ଷିତଃ ॥ 1 ॥
ରାଜପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୋ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ପ୍ରତି ।
ଦଦୃଶୁ ସ୍ତତ୍ର ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସେଵିତମ୍ ॥ 2 ॥
କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା ।
ସୁମିତ୍ରାମବ୍ରଵୀଦ୍ଦୀନା ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତଃ ॥ 3 ॥
ଇଦଂ ତେଷାମନାଥାନାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟମକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣାମ୍ ।
ଵନେ ପ୍ରାକ୍କଲନଂ ତୀର୍ଥଂ ଯେ ତେ ନିର୍ଵିଷଯୀକୃତାଃ ॥ 4 ॥
ଇତ ସ୍ସୁମିତ୍ରେ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦା ଜଲମତନ୍ଦ୍ରିତଃ ।
ସ୍ଵଯଂ ହରତି ସୌମିତ୍ରିର୍ମମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ॥ 5 ॥
ଜଘନ୍ଯମପି ତେ ପୁତ୍ରଃ କୃତଵାନ୍ ନ ତୁ ଗର୍ହିତଃ ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଯଦର୍ଥରହିତଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଗର୍ହିତଂଂ ଗୁଣୈଃ ॥ 6 ॥
ଅଦ୍ଯାଯମପି ତେ ପୁତ୍ରଃ କ୍ଲେଶାନାମତଥୋଚିତଃ ।
ନୀଚାନର୍ଥ ସମାଚାରଂ ସଜ୍ଜଂ କର୍ମ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତୁ ॥ 7 ॥
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ସା ଦଦର୍ଶ ମହୀତଲେ ।
ପିତୁରିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ନ୍ଯସ୍ତମାଯତଲୋଚନା ॥ 8 ॥
ତଂ ଭୂମୌ ପିତୁରାର୍ତେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ରାମେଣ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସା ।
ଉଵାଚ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ସର୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 9 ॥
ଇଦମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ରାଘଵେଣ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ପଶ୍ଯତୈତଦ୍ଯଥାଵିଧି ॥ 10 ॥
ତସ୍ଯ ଦେଵସମାନସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ନୈତଦୌପଯିକଂ ମନ୍ଯେ ଭୁକ୍ତଭୋଗସ୍ଯ ଭୋଜନମ୍ ॥ 11 ॥
ଚତୁରନ୍ତାଂ ମହୀଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶୋ ଵିଭୁଃ ।
କଥମିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ସ ଭୁକ୍ତେ ଵସୁଧାଧିପଃ ॥ 12 ॥
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଲୋକେ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତିଭାତି ମା ।
ଯତ୍ର ରାମଃ ପିତୁର୍ଦଦ୍ଯାଦିଙ୍ଗୁଦିକ୍ଷୋଦମୃଦ୍ଧିମାନ୍ ॥ 13 ॥
ରାମେଣେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମେ ।
କଥଂ ଦୁଃଖେନ ହୃଦଯଂ ନ ସ୍ଫୋଟତି ସହସ୍ରଧା ॥ 14 ॥
ଶ୍ରୁତିସ୍ତୁ ଖଲ୍ଵିଯଂ ସତ୍ଯା ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମା ।
ଯଦନ୍ନଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵତି ତଦନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତାଃ ॥ 15 ॥
ଏଵମାର୍ତାଂ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଜଗ୍ମୁରାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତାଂ ତଦା ।
ଦଦୃଶୁଶ୍ଚାଶ୍ରମେ ରାମଂ ସ୍ଵର୍ଗଚ୍ଯୁତମିଵାମରମ୍ ॥ 16 ॥
ସର୍ଵଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ରାମଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାତରଃ ।
ଆର୍ତା ମୁମୁଚୁରଶ୍ରୂଣି ସସ୍ଵରଂ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ ॥ 17 ॥
ତାସାଂ ରାମସ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣାନ୍ ଶୁଭାନ୍ ।
ମାତ୍ରୂଣାଂ ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ରସ୍ସର୍ଵାସାଂ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ ॥ 18 ॥
ତାଃ ପାଣିଭି ସ୍ସୁଖସ୍ପର୍ଶୈର୍ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗୁଲିତଲୈ ଶ୍ଶୁଭୈଃ ।
ପ୍ରମମାର୍ଜୂ ରଜଃ ପୃଷ୍ଠାଦ୍ରାମସ୍ଯାଯତଲୋଚନାଃ ॥ 19 ॥
ସୌମିତ୍ରିରପି ତା ସ୍ସର୍ଵା ମାତୃସ୍ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତଃ ।
ଅଭ୍ଯଵାଦଯତାସକ୍ତଂ ଶନୈ ରାମାଦନନ୍ତରମ୍ ॥ 20 ॥
ଯଥା ରାମେ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଵା ଵଵୃତିରେ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ଵୃତ୍ତିଂ ଦଶରଥାଜ୍ଜାତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ॥ 21 ॥
ସୀତାଽପି ଚରଣାଂସ୍ତାସାମୁପସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ଦୁଃଖିତା ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ସା ବଭୂଵାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା ॥ 22 ॥
ତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତାଂ ମାତା ଦୁହିତରଂ ଯଥା ।
ଵନଵାସକୃଶାଂ ଦୀନାଂ କୌସଲ୍ଯା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 23 ॥
ଵିଦେହରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ।
ରାମପତ୍ନୀ କଥଂ ଦୁଃଖଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ନିର୍ଜନେ ଵନେ ॥ 24 ॥
ପଦ୍ମମାତପସନ୍ତପ୍ତଂ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟମିଵୋତ୍ପଲମ୍ ।
କାଞ୍ଚନଂ ରଜସା ଧ୍ଵସ୍ତଂ କ୍ଲିଷ୍ଟଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵାମ୍ବୁଦୈଃ ॥ 25 ॥
ମୁଖଂ ତେ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାଂ ଶୋକୋ ଦହତ୍ଯଗ୍ନିରିଵାଽଶ୍ରଯମ୍ ।
ଭୃଶଂ ମନସି ଵୈଦେହି ଵ୍ଯସନାରଣିସମ୍ଭଵଃ ॥ 26 ॥
ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାମେଵମାର୍ତାଯାଂ ଜନନ୍ଯାଂ ଭରତାଗ୍ରଜଃ ।
ପାଦାଵାସାଦ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ ॥ 27 ॥
ପୁରୋହିତସ୍ଯାଗ୍ନିସମସ୍ଯ ଵୈ ତଦା ବୃହସ୍ପତେରିନ୍ଦ୍ରମିଵାମରାଧିପଃ ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପାଦୌ ସୁସମୃଦ୍ଧତେଜସସ୍ସହୈଵ ତେନୋପଵିଵେଶ ରାଘଵଃ ॥ 28 ॥
ତତୋ ଜଘନ୍ଯଂ ସହିତୈ ସ୍ସମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ପୁରପ୍ରଧାନୈଶ୍ଚ ସହୈଵ ସୈନିକୈଃ ।
ଜନେନ ଧର୍ମଜ୍ଞତମେନ ଧର୍ମଵାନୁପୋପଵିଷ୍ଟୋ ଭରତ ସ୍ତଦାଽଗ୍ରଜମ୍ ॥ 29 ॥
ଉପୋପଵିଷ୍ଟ ସ୍ତୁ ତଦା ସ ଵୀର୍ଯଵାଂସ୍ତପସ୍ଵିଵେଷେଣ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵମ୍ ।
ଶ୍ରିଯା ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ଭରତଃ କୃତାଞ୍ଜଲିର୍ଯଥା ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରଯତଃ ପ୍ରଜାପତିମ୍ ॥ 30 ॥
କିମେଷ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତୋଽଦ୍ଯ ରାଘଵଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଚ ସାଧୁ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ।
ଇତୀଵ ତସ୍ଯାର୍ଯଜନସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ବଭୂଵ କୌତୂହଲମୁତ୍ତମଂ ତଦା ॥ 31 ॥
ସ ରାଘଵ ସ୍ସତ୍ଯଧୃତି ଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ମହାନୁଭାଵୋ ଭରତ ଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକଃ ।
ଵୃତାଃ ସୁହୃଦ୍ଭି ଶ୍ଚ ଵିରେଜୁରଧ୍ଵରେ ଯଥା ସଦସ୍ଯୈ ସ୍ସହିତାସ୍ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ ॥ 32 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tryadhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||
ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||
jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||
adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |
nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||
ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||
tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||
saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||
sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||
padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||
purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||
tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||
upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||
sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ त्र्यधिकशततमस्सर्गः ।
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ 1 ॥
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ 2 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥ 3 ॥
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥ 4 ॥
इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ 5 ॥
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः ।
भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः ॥ 6 ॥
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।
नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥ 7 ॥
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ 8 ॥
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ 9 ॥
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ 10 ॥
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ 11 ॥
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः ॥ 12 ॥
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान् ॥ 13 ॥
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ 14 ॥
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ 15 ॥
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ 16 ॥
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ 17 ॥
तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥ 18 ॥
ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ 19 ॥
सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृस्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ 20 ॥
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ 21 ॥
सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ 22 ॥
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ 23 ॥
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥ 24 ॥
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ 25 ॥
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम् ।
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥ 26 ॥
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥ 27 ॥
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ 28 ॥
ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम् ॥ 29 ॥
उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ 30 ॥
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ 31 ॥
स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥ 32 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tryadhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||
ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||
jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||
adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |
nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||
ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||
tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||
saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||
sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||
padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||
purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||
tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||
upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||
sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.