📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.103 ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡ - ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମ ସର୍ଗଃ
2.103 Ayodhyakanda - Tryadhikashatatama Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ଦାରାନ୍ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ।
ଅଭିଚକ୍ରାମ ତଂ ଦେଶଂ ରାମଦର୍ଶନତର୍ଷିତଃ ॥ 1 ॥
ରାଜପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୋ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ପ୍ରତି ।
ଦଦୃଶୁ ସ୍ତତ୍ର ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସେଵିତମ୍ ॥ 2 ॥
କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା ।
ସୁମିତ୍ରାମବ୍ରଵୀଦ୍ଦୀନା ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତଃ ॥ 3 ॥
ଇଦଂ ତେଷାମନାଥାନାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟମକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣାମ୍ ।
ଵନେ ପ୍ରାକ୍କଲନଂ ତୀର୍ଥଂ ଯେ ତେ ନିର୍ଵିଷଯୀକୃତାଃ ॥ 4 ॥
ଇତ ସ୍ସୁମିତ୍ରେ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦା ଜଲମତନ୍ଦ୍ରିତଃ ।
ସ୍ଵଯଂ ହରତି ସୌମିତ୍ରିର୍ମମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ॥ 5 ॥
ଜଘନ୍ଯମପି ତେ ପୁତ୍ରଃ କୃତଵାନ୍ ନ ତୁ ଗର୍ହିତଃ ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଯଦର୍ଥରହିତଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଗର୍ହିତଂଂ ଗୁଣୈଃ ॥ 6 ॥
ଅଦ୍ଯାଯମପି ତେ ପୁତ୍ରଃ କ୍ଲେଶାନାମତଥୋଚିତଃ ।
ନୀଚାନର୍ଥ ସମାଚାରଂ ସଜ୍ଜଂ କର୍ମ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତୁ ॥ 7 ॥
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ସା ଦଦର୍ଶ ମହୀତଲେ ।
ପିତୁରିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ନ୍ଯସ୍ତମାଯତଲୋଚନା ॥ 8 ॥
ତଂ ଭୂମୌ ପିତୁରାର୍ତେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ରାମେଣ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସା ।
ଉଵାଚ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ସର୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 9 ॥
ଇଦମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ରାଘଵେଣ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ପଶ୍ଯତୈତଦ୍ଯଥାଵିଧି ॥ 10 ॥
ତସ୍ଯ ଦେଵସମାନସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ନୈତଦୌପଯିକଂ ମନ୍ଯେ ଭୁକ୍ତଭୋଗସ୍ଯ ଭୋଜନମ୍ ॥ 11 ॥
ଚତୁରନ୍ତାଂ ମହୀଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶୋ ଵିଭୁଃ ।
କଥମିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ସ ଭୁକ୍ତେ ଵସୁଧାଧିପଃ ॥ 12 ॥
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଲୋକେ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତିଭାତି ମା ।
ଯତ୍ର ରାମଃ ପିତୁର୍ଦଦ୍ଯାଦିଙ୍ଗୁଦିକ୍ଷୋଦମୃଦ୍ଧିମାନ୍ ॥ 13 ॥
ରାମେଣେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମେ ।
କଥଂ ଦୁଃଖେନ ହୃଦଯଂ ନ ସ୍ଫୋଟତି ସହସ୍ରଧା ॥ 14 ॥
ଶ୍ରୁତିସ୍ତୁ ଖଲ୍ଵିଯଂ ସତ୍ଯା ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମା ।
ଯଦନ୍ନଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵତି ତଦନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତାଃ ॥ 15 ॥
ଏଵମାର୍ତାଂ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଜଗ୍ମୁରାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତାଂ ତଦା ।
ଦଦୃଶୁଶ୍ଚାଶ୍ରମେ ରାମଂ ସ୍ଵର୍ଗଚ୍ଯୁତମିଵାମରମ୍ ॥ 16 ॥
ସର୍ଵଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ରାମଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାତରଃ ।
ଆର୍ତା ମୁମୁଚୁରଶ୍ରୂଣି ସସ୍ଵରଂ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ ॥ 17 ॥
ତାସାଂ ରାମସ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣାନ୍ ଶୁଭାନ୍ ।
ମାତ୍ରୂଣାଂ ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ରସ୍ସର୍ଵାସାଂ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ ॥ 18 ॥
ତାଃ ପାଣିଭି ସ୍ସୁଖସ୍ପର୍ଶୈର୍ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗୁଲିତଲୈ ଶ୍ଶୁଭୈଃ ।
ପ୍ରମମାର୍ଜୂ ରଜଃ ପୃଷ୍ଠାଦ୍ରାମସ୍ଯାଯତଲୋଚନାଃ ॥ 19 ॥
ସୌମିତ୍ରିରପି ତା ସ୍ସର୍ଵା ମାତୃସ୍ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତଃ ।
ଅଭ୍ଯଵାଦଯତାସକ୍ତଂ ଶନୈ ରାମାଦନନ୍ତରମ୍ ॥ 20 ॥
ଯଥା ରାମେ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଵା ଵଵୃତିରେ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ଵୃତ୍ତିଂ ଦଶରଥାଜ୍ଜାତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ॥ 21 ॥
ସୀତାଽପି ଚରଣାଂସ୍ତାସାମୁପସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ଦୁଃଖିତା ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ସା ବଭୂଵାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା ॥ 22 ॥
ତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତାଂ ମାତା ଦୁହିତରଂ ଯଥା ।
ଵନଵାସକୃଶାଂ ଦୀନାଂ କୌସଲ୍ଯା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 23 ॥
ଵିଦେହରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ।
ରାମପତ୍ନୀ କଥଂ ଦୁଃଖଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ନିର୍ଜନେ ଵନେ ॥ 24 ॥
ପଦ୍ମମାତପସନ୍ତପ୍ତଂ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟମିଵୋତ୍ପଲମ୍ ।
କାଞ୍ଚନଂ ରଜସା ଧ୍ଵସ୍ତଂ କ୍ଲିଷ୍ଟଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵାମ୍ବୁଦୈଃ ॥ 25 ॥
ମୁଖଂ ତେ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାଂ ଶୋକୋ ଦହତ୍ଯଗ୍ନିରିଵାଽଶ୍ରଯମ୍ ।
ଭୃଶଂ ମନସି ଵୈଦେହି ଵ୍ଯସନାରଣିସମ୍ଭଵଃ ॥ 26 ॥
ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାମେଵମାର୍ତାଯାଂ ଜନନ୍ଯାଂ ଭରତାଗ୍ରଜଃ ।
ପାଦାଵାସାଦ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ ॥ 27 ॥
ପୁରୋହିତସ୍ଯାଗ୍ନିସମସ୍ଯ ଵୈ ତଦା ବୃହସ୍ପତେରିନ୍ଦ୍ରମିଵାମରାଧିପଃ ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପାଦୌ ସୁସମୃଦ୍ଧତେଜସସ୍ସହୈଵ ତେନୋପଵିଵେଶ ରାଘଵଃ ॥ 28 ॥
ତତୋ ଜଘନ୍ଯଂ ସହିତୈ ସ୍ସମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ପୁରପ୍ରଧାନୈଶ୍ଚ ସହୈଵ ସୈନିକୈଃ ।
ଜନେନ ଧର୍ମଜ୍ଞତମେନ ଧର୍ମଵାନୁପୋପଵିଷ୍ଟୋ ଭରତ ସ୍ତଦାଽଗ୍ରଜମ୍ ॥ 29 ॥
ଉପୋପଵିଷ୍ଟ ସ୍ତୁ ତଦା ସ ଵୀର୍ଯଵାଂସ୍ତପସ୍ଵିଵେଷେଣ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵମ୍ ।
ଶ୍ରିଯା ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ଭରତଃ କୃତାଞ୍ଜଲିର୍ଯଥା ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରଯତଃ ପ୍ରଜାପତିମ୍ ॥ 30 ॥
କିମେଷ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତୋଽଦ୍ଯ ରାଘଵଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଚ ସାଧୁ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ।
ଇତୀଵ ତସ୍ଯାର୍ଯଜନସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ବଭୂଵ କୌତୂହଲମୁତ୍ତମଂ ତଦା ॥ 31 ॥
ସ ରାଘଵ ସ୍ସତ୍ଯଧୃତି ଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ମହାନୁଭାଵୋ ଭରତ ଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକଃ ।
ଵୃତାଃ ସୁହୃଦ୍ଭି ଶ୍ଚ ଵିରେଜୁରଧ୍ଵରେ ଯଥା ସଦସ୍ଯୈ ସ୍ସହିତାସ୍ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ ॥ 32 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tryadhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||
ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||
jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||
adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |
nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||
ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||
tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||
saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||
sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||
padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||
purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||
tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||
upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||
sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||