ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତସ୍ସୁମନ୍ତ୍ରମୈକ୍ଷ୍ଵାକଃ ପୀଡିତୋଽତ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞଯା ।
ସବାଷ୍ପମତିନିଶ୍ଶ୍ଵଶ୍ଯ ଜଗାଦେଦଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 1 ॥
ସୂତ ରତ୍ନସୁସମ୍ପୂର୍ଣା ଚତୁର୍ଵିଧବଲା ଚମୂଃ ।
ରାଘଵସ୍ଯାନୁଯାତ୍ରାର୍ଥଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତିଵିଧୀଯତାମ୍ ॥ 2 ॥
ରୂପାଜୀଵାଶ୍ଚ ଵାଦିନ୍ଯୋ ଵଣିଜଶ୍ଚ ମହାଧନାଃ ।
ଶୋଭଯନ୍ତୁ କୁମାରସ୍ଯ ଵାହିନୀଂ ସୁପ୍ରସାରିତାଃ ॥ 3 ॥
ଆଯୁଧାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ନାଗରା ଶ୍ଶକଟାନି ଚ ।
ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵ୍ଯାଧାଶ୍ଚାରଣ୍ଯ ଗୋଚରାଃ ॥ 4 ॥
ନିଘ୍ନନ୍ ମୃଗାନ୍ କୁଞ୍ଜରାଂଶ୍ଚ ପିବଂଶ୍ଚାରଣ୍ଯକଂ ମଧୁ ।
ନଦୀଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ମରିଷ୍ଯତି ॥ 5 ॥
ଧାନ୍ଯକୋଶଶ୍ଚ ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଧନକୋଶଶ୍ଚ ମାମକଃ ।
ତୌ ରାମମନୁଗଚ୍ଛେତାଂ ଵସନ୍ତଂ ନିର୍ଜନେ ଵନେ ॥ 6 ॥
ଯଜନ୍ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ଦେଶେଷୁ ଵିସୃଜଂ ଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣାଃ ।
ଋଷିଭିଶ୍ଚ ସମାଗମ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି ସୁଖଂ ଵନେ ॥ 7 ॥
ଭରତଶ୍ଚ ମହାବାହୁରଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ।
ସର୍ଵକାମୈଃ ସହ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମଃ ସଂସାଧ୍ଯତାମିତି ॥ 8 ॥
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ କୈକେଯ୍ଯା ଭଯ ମାଗତମ୍ ।
ମୁଖଂ ଚାପ୍ଯଗମଚ୍ଛୋଷଂ ସ୍ଵରଶ୍ଚାପି ନ୍ଯରୁଧ୍ଯତ ॥ 9 ॥
ସା ଵିଷଣ୍ଣା ଚ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତା ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା ।
ରାଜାନମେଵାଭିମୁଖୀ କୈକେଯୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 10 ॥
ରାଜ୍ଯଂ ଗତଜନଂ ସାଧୋ ପୀତମଣ୍ଡାଂ ସୁରାମିଵ ।
ନିରାସ୍ଵାଦ୍ଯତମଂ ଶୂନ୍ଯଂ ଭରତୋ ନାଭିପତ୍ସ୍ଯତେ ॥ 11 ॥
କୈକେଯ୍ଯାଂ ମୁକ୍ତଲଜ୍ଜାଯାଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯାମତିଦାରୁଣାମ୍ ।
ରାଜା ଦଶରଥୋ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚାଯତଲୋଚନାମ୍ ॥ 12 ॥
ଵହନ୍ତଂ କିଂ ତୁଦସି ମାଂ ନିଯୁଜ୍ଯ ଧୁରି ମାଽହିତେ ।
ଅନାର୍ଯେ କୃତ୍ଯମାରବ୍ଧଂ କିଂ ନ ପୂର୍ଵମୁପାରୁଧଃ ॥ 13 ॥
ତସ୍ଯୈତତ୍କ୍ରୋଧସଂଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵରାଙ୍ଗନା ।
କୈକେଯୀ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ କ୍ରୁଦ୍ଧା ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 14 ॥
ଵୈଵ ଵଂଶେ ସଗରୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରମୁପାରୁଧତ୍ ।
ଅସମଞ୍ଜ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତଥାଯଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହତି ॥ 15 ॥
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଧିଗିତ୍ଯେଵ ରାଜା ଦଶରଥୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଵ୍ରୀଡିତଶ୍ଚ ଜନସ୍ସର୍ଵ ସ୍ସା ଚ ତଂ ନାଵବୁଧ୍ଯତ ॥ 16 ॥
ଅସମଞ୍ଜୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ କ୍ରୀଡତଃ ପଥି ବାଲକାନ୍ ।
ସରଯ୍ଵାଃ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ନପ୍ସୁ ରମତେ ତେନ ଦୁର୍ମତିଃ ॥ 17 ॥
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଗରା ସ୍ସର୍ଵେ କୃଦ୍ଧା ରାଜାନମବ୍ରୁଵନ୍ ।
ଅସମଞ୍ଜଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵୈକମସ୍ମାନ୍ଵା ରାଷ୍ଟ୍ରଵର୍ଧନ ॥ 18 ॥
ତାନୁଵାଚ ତତୋ ରାଜା କିନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ଭଯମ୍ ।
ତାଶ୍ଚାପି ରାଜ୍ଞା ସମ୍ପୃଷ୍ଟା ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରକୃତଯୋଽବ୍ରୁଵନ୍ ॥ 19 ॥
ଡକ୍ରୀଡତସ୍ତ୍ଵେଷ ନଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ବାଲାନୁଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚେତନଃ ।
ସରଯ୍ଵାଂ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ମୌର୍ଖ୍ଯାଦତୁଲାଂ ପ୍ରୀତିମଶ୍ନୁତେ ॥ 20 ॥
ସ ତାସାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରକୃତୀନାଂ ନରାଧିପଃ ।
ତଂ ତତ୍ଯାଜାହିତଂ ପୁତ୍ରଂ ତେଷାଂ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା ॥ 21 ॥
ତଂ ଯାନଂ ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯ ସଭାର୍ଯଂ ସପରିଚ୍ଛଦମ୍ ।
ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଵିଵାସ୍ଯୋଽଯମିତି ସ୍ଵାନନ୍ଵଶାତ୍ପିତା ॥ 22 ॥
ସ ଫାଲପିଟକଂ ଗୃହ୍ଯ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣ୍ଯଲୋଡଯତ୍ ।
ଦିଶ ସ୍ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵନୁଚରନ୍ ସ ଯଥା ପାପକର୍ମକୃତ୍ ॥ 23 ॥
ଇତ୍ଯେନମତ୍ଯଜଦ୍ରାଜା ସଗରୋ ଵୈ ସୁଧାର୍ମିକଃ ।
ରାମଃ କିମକରୋତ୍ପାପଂ ଯେନୈଵମୁପରୁଧ୍ଯତେ ॥ 24 ॥
ନ ହି କଞ୍ଚନ ପଶ୍ଯାମୋ ରାଘଵସ୍ଯାଗୁଣଂ ଵଯମ୍ ।
ଦୁର୍ଲଭୋ ହ୍ଯସ୍ଯ ନିରଯ ଶ୍ଶଶାଙ୍କସ୍ଯେଵ କଲ୍ମଷମ୍ ॥ 25 ॥
ଅଥଵା ଦେଵି ଦୋଷଂ ତ୍ଵଂ କଞ୍ଚିତ୍ପଶ୍ଯସି ରାଘଵେ ।
ତମଦ୍ଯ ବ୍ରୂହି ତତ୍ଵେନ ତଦା ରାମୋ ଵିଵାସ୍ଯତାମ୍ ॥ 26 ॥
ଅଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ହି ସନ୍ତ୍ଯାଗଃ ସତ୍ପଥେ ନିରତସ୍ଯ ଚ ।
ନିର୍ଦହେଦପି ଶକ୍ରସ୍ଯ ଦ୍ଯୁତିଂ ଧର୍ମନିରୋଧନାତ୍ ॥ 27 ॥
ତଦଲଂ ଦେଵି ରାମସ୍ଯ ଶ୍ରିଯା ଵିହତଯା ତ୍ଵଯା ।
ଲୋକତୋଽପି ହି ତେ ରକ୍ଷ୍ଯଃ ପରିଵାଦଃ ଶୁଭାନନେ ॥ 28 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଵଚୋ ରାଜା ଶ୍ରାନ୍ତତରସ୍ଵନଃ ।
ଶୋକୋପହତଯା ଵାଚା କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 29 ॥
ଏତଦ୍ଵଚୋ ନେଚ୍ଛସି ପାପଵୃତ୍ତେ ହିତଂ ନ ଜାନାସି ମମାତ୍ମନୋ ଵା ।
ଆସ୍ଥାଯ ମାର୍ଗଂ କୃପଣଂ କୁଚେଷ୍ଟା ଚେଷ୍ଟା ହି ତେ ସାଧୁପଥାଦପେତା ॥ 30 ॥
ଅନୁଵ୍ରଜିଷ୍ଯାମ୍ଯହମଦ୍ଯ ରାମଂ ରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖଂ ଧନଂ ଚ ।
ସହୈଵ ରାଜ୍ଞା ଭରତେନ ଚ ତ୍ଵଂ ଯଥାସୁଖଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଚିରାଯ ରାଜ୍ଯମ୍ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭtriṃśassargaḥ |
tatassumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
sabāṣpamatiniśśvaśya jagādedaṃ punaḥ punaḥ || 1 ||
sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām || 2 ||
rūpājīvāśca vādinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ || 3 ||
āyudhāni ca mukhyāni nāgarā śśakaṭāni ca |
anugacchantu kākutsthaṃ vyādhāścāraṇya gocarāḥ || 4 ||
nighnan mṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyasya smariṣyati || 5 ||
dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |
tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane || 6 ||
yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃ ścāptadakṣiṇāḥ |
ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane || 7 ||
bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
sarvakāmaiḥ saha śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti || 8 ||
evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhaya māgatam |
mukhaṃ cāpyagamacchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata || 9 ||
sā viṣaṇṇā ca santrastā mukhena pariśuṣyatā |
rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt || 10 ||
rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate || 11 ||
kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇām |
rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām || 12 ||
vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri mā'hite |
anārye kṛtyamārabdhaṃ kiṃ na pūrvamupārudhaḥ || 13 ||
tasyaitatkrodhasaṃyuktamuktaṃ śrutvā varāṅganā |
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt || 14 ||
vaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati || 15 ||
evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
vrīḍitaśca janassarva ssā ca taṃ nāvabudhyata || 16 ||
asamañjo gṛhītvā tu krīḍataḥ pathi bālakān |
sarayvāḥ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ || 17 ||
taṃ dṛṣṭvā nāgarā ssarve kṛddhā rājānamabruvan |
asamañjaṃ vṛṇīṣvaikamasmānvā rāṣṭravardhana || 18 ||
tānuvāca tato rājā kinnimittamidaṃ bhayam |
tāścāpi rājñā sampṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan || 19 ||
ḍakrīḍatastveṣa naḥ putrān bālānudbhrāntacetanaḥ |
sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute || 20 ||
sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipaḥ |
taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ teṣāṃ priyacikīrṣayā || 21 ||
taṃ yānaṃ śīghramāropya sabhāryaṃ saparicchadam |
yāvajjīvaṃ vivāsyo'yamiti svānanvaśātpitā || 22 ||
sa phālapiṭakaṃ gṛhya giridurgāṇyaloḍayat |
diśa ssarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt || 23 ||
ityenamatyajadrājā sagaro vai sudhārmikaḥ |
rāmaḥ kimakarotpāpaṃ yenaivamuparudhyate || 24 ||
na hi kañcana paśyāmo rāghavasyāguṇaṃ vayam |
durlabho hyasya niraya śśaśāṅkasyeva kalmaṣam || 25 ||
athavā devi doṣaṃ tvaṃ kañcitpaśyasi rāghave |
tamadya brūhi tatvena tadā rāmo vivāsyatām || 26 ||
aduṣṭasya hi santyāgaḥ satpathe niratasya ca |
nirdahedapi śakrasya dyutiṃ dharmanirodhanāt || 27 ||
tadalaṃ devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā |
lokato'pi hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane || 28 ||
śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ |
śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt || 29 ||
etadvaco necchasi pāpavṛtte hitaṃ na jānāsi mamātmano vā |
āsthāya mārgaṃ kṛpaṇaṃ kuceṣṭā ceṣṭā hi te sādhupathādapetā || 30 ||
anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |
sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathāsukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭtriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्त्रिंशस्सर्गः ।
ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः ॥ 1 ॥
सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ 2 ॥
रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥ 3 ॥
आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च ।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः ॥ 4 ॥
निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति ॥ 5 ॥
धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ 6 ॥
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः ।
ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ 7 ॥
भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥ 8 ॥
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम् ।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥ 9 ॥
सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ 10 ॥
राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ 11 ॥
कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम् ।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥ 12 ॥
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते ।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥ 13 ॥
तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥ 14 ॥
वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ 15 ॥
एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत ॥ 16 ॥
असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान् ।
सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ 17 ॥
तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन् ।
असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन ॥ 18 ॥
तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम् ।
ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥ 19 ॥
डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः ।
सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ 20 ॥
स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः ।
तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया ॥ 21 ॥
तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम् ।
यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता ॥ 22 ॥
स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत् ।
दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥ 23 ॥
इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।
रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ 24 ॥
न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् ।
दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम् ॥ 25 ॥
अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे ।
तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम् ॥ 26 ॥
अदुष्टस्य हि सन्त्यागः सत्पथे निरतस्य च ।
निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात् ॥ 27 ॥
तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।
लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥ 28 ॥
श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 29 ॥
एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा ।
आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता ॥ 30 ॥
अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।
सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭtriṃśassargaḥ |
tatassumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
sabāṣpamatiniśśvaśya jagādedaṃ punaḥ punaḥ || 1 ||
sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām || 2 ||
rūpājīvāśca vādinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ || 3 ||
āyudhāni ca mukhyāni nāgarā śśakaṭāni ca |
anugacchantu kākutsthaṃ vyādhāścāraṇya gocarāḥ || 4 ||
nighnan mṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyasya smariṣyati || 5 ||
dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |
tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane || 6 ||
yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃ ścāptadakṣiṇāḥ |
ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane || 7 ||
bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
sarvakāmaiḥ saha śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti || 8 ||
evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhaya māgatam |
mukhaṃ cāpyagamacchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata || 9 ||
sā viṣaṇṇā ca santrastā mukhena pariśuṣyatā |
rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt || 10 ||
rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate || 11 ||
kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇām |
rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām || 12 ||
vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri mā'hite |
anārye kṛtyamārabdhaṃ kiṃ na pūrvamupārudhaḥ || 13 ||
tasyaitatkrodhasaṃyuktamuktaṃ śrutvā varāṅganā |
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt || 14 ||
vaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati || 15 ||
evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
vrīḍitaśca janassarva ssā ca taṃ nāvabudhyata || 16 ||
asamañjo gṛhītvā tu krīḍataḥ pathi bālakān |
sarayvāḥ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ || 17 ||
taṃ dṛṣṭvā nāgarā ssarve kṛddhā rājānamabruvan |
asamañjaṃ vṛṇīṣvaikamasmānvā rāṣṭravardhana || 18 ||
tānuvāca tato rājā kinnimittamidaṃ bhayam |
tāścāpi rājñā sampṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan || 19 ||
ḍakrīḍatastveṣa naḥ putrān bālānudbhrāntacetanaḥ |
sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute || 20 ||
sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipaḥ |
taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ teṣāṃ priyacikīrṣayā || 21 ||
taṃ yānaṃ śīghramāropya sabhāryaṃ saparicchadam |
yāvajjīvaṃ vivāsyo'yamiti svānanvaśātpitā || 22 ||
sa phālapiṭakaṃ gṛhya giridurgāṇyaloḍayat |
diśa ssarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt || 23 ||
ityenamatyajadrājā sagaro vai sudhārmikaḥ |
rāmaḥ kimakarotpāpaṃ yenaivamuparudhyate || 24 ||
na hi kañcana paśyāmo rāghavasyāguṇaṃ vayam |
durlabho hyasya niraya śśaśāṅkasyeva kalmaṣam || 25 ||
athavā devi doṣaṃ tvaṃ kañcitpaśyasi rāghave |
tamadya brūhi tatvena tadā rāmo vivāsyatām || 26 ||
aduṣṭasya hi santyāgaḥ satpathe niratasya ca |
nirdahedapi śakrasya dyutiṃ dharmanirodhanāt || 27 ||
tadalaṃ devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā |
lokato'pi hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane || 28 ||
śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ |
śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt || 29 ||
etadvaco necchasi pāpavṛtte hitaṃ na jānāsi mamātmano vā |
āsthāya mārgaṃ kṛpaṇaṃ kuceṣṭā ceṣṭā hi te sādhupathādapetā || 30 ||
anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |
sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathāsukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭtriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.