ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ପ୍ରାତରେଵାପରେଽହନି ।
ଵନ୍ଦିନଃ ପର୍ଯୁପାତିଷ୍ଠଂସ୍ତତ୍ପାର୍ଥିଵ ନିଵେଶନମ୍ ॥ 1 ॥
ସୂତାଃ ପରମସଂସ୍କାରା ମଙ୍ଗଲାଶ୍ଚୋତ୍ତମଶ୍ରୁତାଃ ।
ଗାଯକାଃ ସ୍ତୁତିଶୀଲାଶ୍ଚ ନିଗଦନ୍ତଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥ 2 ॥
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ପ୍ରାତରେଵାପରେଽହନି ।
ଵନ୍ଦିନଃ ପର୍ଯୁପାତିଷ୍ଠଂସ୍ତତ୍ପାର୍ଥିଵ ନିଵେଶନମ୍ ॥ 3 ॥
ସୂତାଃ ପରମସଂସ୍କାରା ମଙ୍ଗଲାଶ୍ଚୋତ୍ତମଶ୍ରୁତାଃ ।
ଗାଯକାଃ ସ୍ତୁତିଶୀଲାଶ୍ଚ ନିଗଦନ୍ତଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥ 4 ॥
ରାଜାନଂ ସ୍ତୁଵତାଂ ତେଷାମୁଦାତ୍ତାଭିହିତାଶିଷାମ୍ ।
ପ୍ରାସାଦାଽଭୋଗଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସ୍ତୁତିଶବ୍ଦୋହ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 5 ॥
ତତସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵତାଂ ତେଷାଂ ସୂତାନାଂ ପାଣିଵାଦକାଃ ।
ଅପଦାନାନ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ପାଣିଵାଦା ନଵାଦଯନ୍ ॥ 6 ॥
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିହଗାଃ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧା ଵିସସ୍ଵନୁଃ ।
ଶାଖାସ୍ଥାଃ ପଞ୍ଜରସ୍ଥାଶ୍ଚ ଯେ ରାଜକୁଲଗୋଚରାଃ ॥ 7 ॥
ଵ୍ଯାହୃତାଃ ପୁଣ୍ଯଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଵୀଣାନାଂ ଚାପି ନିସ୍ସ୍ଵନାଃ ।
ଆଶୀର୍ଗେଯଂ ଚ ଗାଥାନାଂ ପୂରଯାମାସ ଵେଶ୍ମ ତତ୍ ॥ 8 ॥
ତତ ଶ୍ଶୁଚିସମାଚାରାଃ ପର୍ଯୁପସ୍ଥାନକୋଵିଦାଃ ।
ସ୍ତ୍ରୀଵର୍ଷ ଧରଭୂଯିଷ୍ଠା ଉପତସ୍ଥୁର୍ଯଥାପୁରମ୍ ॥ 9 ॥
ହରିଚନ୍ଦନସମ୍ପୃକ୍ତମୁଦକଂ କାଞ୍ଚନୈର୍ଘଟୈଃ ।
ଆନିନ୍ଯୁସ୍ସ୍ନାନଶିକ୍ଷାଜ୍ଞା ଯଥାକାଲଂ ଯଥାଵିଧି ॥ 10 ॥
ମଙ୍ଗଲାଲମ୍ଭନୀଯାନି ପ୍ରାଶନୀଯାନ୍ଯୁପସ୍କରାନ୍ ।
ଉପନିନ୍ଯୁସ୍ତଥାପ୍ଯନ୍ଯାଃ କୁମାରୀବହୁଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 11 ॥
ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ସର୍ଵଂ ଵିଧିଵଦର୍ଚିତମ୍ ।
ସର୍ଵଂ ସୁଗୁଣଲକ୍ଷ୍ମୀଵତ୍ତଦ୍ବଭୂଵାଭିହାରିକମ୍ ॥ 12 ॥
ତତ ସ୍ସୂର୍ଯୋଦଯଂ ଯାଵତ୍ସର୍ଵଂ ପରିସମୁତ୍ସୁକମ୍ ।
ତସ୍ଥାଵନୁପସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କିଂସ୍ଵିଦିତ୍ଯୁପଶଙ୍କିତମ୍ ॥ 13 ॥
ଅଥ ଯାଃ କୋସଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଶଯନଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରାଃ ।
ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତୁ ସମାଗମ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ପ୍ରତ୍ଯବୋଧଯନ୍ ॥ 14 ॥
ତଥାପ୍ଯୁଚିତଵୃତ୍ତା ସ୍ତା ଵିନଯେନ ନଯେନ ଚ ।
ନହ୍ଯସ୍ଯ ଶଯନଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯୁପଲେଭିରେ ॥ 15 ॥
ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ସ୍ଵପ୍ନଶୀଲଜ୍ଞାଶ୍ଚେଷ୍ଟାସଞ୍ଚଲନାଦିଷୁ ତା ଵେପଥୁପରୀତାଶ୍ଚ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରାଣେଷୁ ଶଙ୍କିତାଃ ।
ପ୍ରତିସ୍ରୋତସ୍ତୃଣାଗ୍ରାଣାଂ ସଦୃଶଂ ସଞ୍ଚକାଶିରେ ॥ 16 ॥
ଅଥ ସନ୍ଦେହମାନାନାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପାର୍ଥିଵମ୍ ।
ଯତ୍ତଦାଶଙ୍କିତଂ ପାପଂ ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞେ ଵିନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 17 ॥
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମତ୍ରଚ ପୁତ୍ରଶୋକପରାଜିତେ ।
ପ୍ରସୁପ୍ତେ ନ ପ୍ରବୁଧ୍ଯେତେ ଯଥା କାଲସମନ୍ଵିତେ ॥ 18 ॥
ନିଷ୍ପ୍ରଭା ଚ ଵିଵର୍ଣା ଚ ସନ୍ନା ଶୋକେନ ସନ୍ନତା ।
ନ ଵ୍ଯରାଜତ କୌସଲ୍ଯା ତାରେଵ ତିମିରାଵୃତା ॥ 19 ॥
କୌସଲ୍ଯାଽନନ୍ତରଂ ରାଜ୍ଞସ୍ସୁମିତ୍ରା ତଦନ୍ତନରମ୍ ।
ନ ସ୍ମ ଵିଭ୍ରାଜତେ ଦେଵୀ ଶୋକାଶ୍ରୁଲୁଲିତାନନା ॥ 20 ॥
ତେ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା ସୁପ୍ତେ ଶୁଭେ ଦେଵ୍ଯୌ ଚ ତଂ ନୃପମ୍ ।
ସୁପ୍ତମେଵୋଦ୍ଗତପ୍ରାଣମନ୍ତଃପୁରମଦୃଶ୍ଯତ ॥ 21 ॥
ତତଃ ପ୍ରଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଦୀନା ସ୍ସସ୍ଵରଂ ତା ଵରାଙ୍ଗନାଃ ।
କରେଣଵ ଇଵାରଣ୍ଯେ ସ୍ଥାନପ୍ରଚ୍ଯୁତଯୂଥପାଃ ॥ 22 ॥
ତାସାମାକ୍ରନ୍ଦଶବ୍ଦେନ ସହସୋଦ୍ଧତଚେତନେ ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ତ୍ଯକ୍ତ ନିଦ୍ରେ ବଭୂଵତୁଃ ॥ 23 ॥
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପାର୍ଥିଵମ୍ ।
ହା ନାଥେତି ପରିକ୍ରୁଶ୍ଯ ପେତତୁର୍ଧରଣୀତଲେ ॥ 24 ॥
ସା କୋସଲେନ୍ଦ୍ରଦୁହିତା ଵେଷ୍ଟମାନା ମହୀତଲେ ।
ନ ବଭ୍ରାଜ ରଜୋଧ୍ଵସ୍ତା ତାରେଵ ଗଗନାଚ୍ଚ୍ଯୁତା ॥ 25 ॥
ନୃପେ ଶାନ୍ତଗୁଣେ ଜାତେ କୌସଲ୍ଯାଂ ପତିତାଂ ଭୁଵି ।
ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵା ହତାଂ ନାଗଵଧୂମିଵ ॥ 26 ॥
ତତସ୍ସର୍ଵା ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କୈକେଯୀପ୍ରମୁଖାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ରୁଦନ୍ତ୍ଯ ଶ୍ଶୋକସନ୍ତପ୍ତା ନିପେତୁର୍ଗତଚେତନାଃ ॥ 27 ॥
ତାଭିସ୍ସ ବଲଵାନ୍ନାଦଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଭିରନୁଦ୍ରୁତଃ ।
ଯେନ ସ୍ଫୀତୀକୃତଂ ଭୂଯସ୍ତଦ୍ଗୃହଂ ସମନାଦଯତ୍ ॥ 28 ॥
ତତ୍ ପରିତ୍ରସ୍ତନ୍ତ୍ରସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ପର୍ଯୁତ୍ସୁକଜନାକୁଲମ୍ ।
ସର୍ଵତସ୍ତୁମୁଲାକ୍ରନ୍ଦଂ ପରିତାପାର୍ତବାନ୍ଧଵମ୍ ॥ 29 ॥
ସଦ୍ଯୋ ନିପତିତାନନ୍ଦଂ ଦୀନଵିକ୍ଲବଦର୍ଶନମ୍ ।
ବଭୂଵ ନରଦେଵସ୍ଯ ସଦ୍ମ ଦିଷ୍ଟାନ୍ତମୀଯୁଷଃ ॥ 30 ॥
ଅତୀତମାଜ୍ଞାଯ ତୁ ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭଂ ଯଶସ୍ଵିନଂ ସମ୍ପରିଵାର୍ଯ ପତ୍ନଯଃ ।
ଭୃଶଂ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ କରୁଣଂ ସୁଦୁଃଖିତାଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାହୂ ଵ୍ଯଲପନ୍ନନାଥଵତ୍ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |
strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |
suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |
kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |
yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 1 ॥
सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 2 ॥
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 3 ॥
सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 4 ॥
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।
प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥ 5 ॥
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः ।
अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥ 6 ॥
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥ 7 ॥
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः ।
आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥ 8 ॥
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः ।
स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ 9 ॥
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।
आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ 10 ॥
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् ।
उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥ 11 ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् ।
सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥ 12 ॥
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् ।
तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥ 13 ॥
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ 14 ॥
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च ।
नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥ 15 ॥
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।
प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥ 16 ॥
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ 17 ॥
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते ।
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥ 18 ॥
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ।
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥ 19 ॥
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् ।
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥ 20 ॥
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् ।
सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥ 21 ॥
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः ।
करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ 22 ॥
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने ।
कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥ 23 ॥
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ 24 ॥
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।
न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥ 25 ॥
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि ।
अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥ 26 ॥
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥ 27 ॥
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ।
येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥ 28 ॥
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् ।
सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ 29 ॥
सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् ।
बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ 30 ॥
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः ।
भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |
strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |
suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |
kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |
yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.