ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ പഞ്ചഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
അഥ രാത്ര്യാം വ്യതീതായാം പ്രാതരേവാപരേഽഹനി ।
വന്ദിനഃ പര്യുപാതിഷ്ഠംസ്തത്പാര്ഥിവ നിവേശനമ് ॥ 1 ॥
സൂതാഃ പരമസംസ്കാരാ മങ്ഗലാശ്ചോത്തമശ്രുതാഃ ।
ഗായകാഃ സ്തുതിശീലാശ്ച നിഗദന്തഃ പൃഥക് പൃഥക് ॥ 2 ॥
അഥ രാത്ര്യാം വ്യതീതായാം പ്രാതരേവാപരേഽഹനി ।
വന്ദിനഃ പര്യുപാതിഷ്ഠംസ്തത്പാര്ഥിവ നിവേശനമ് ॥ 3 ॥
സൂതാഃ പരമസംസ്കാരാ മങ്ഗലാശ്ചോത്തമശ്രുതാഃ ।
ഗായകാഃ സ്തുതിശീലാശ്ച നിഗദന്തഃ പൃഥക് പൃഥക് ॥ 4 ॥
രാജാനം സ്തുവതാം തേഷാമുദാത്താഭിഹിതാശിഷാമ് ।
പ്രാസാദാഽഭോഗവിസ്തീര്ണഃ സ്തുതിശബ്ദോഹ്യവര്തത ॥ 5 ॥
തതസ്തു സ്തുവതാം തേഷാം സൂതാനാം പാണിവാദകാഃ ।
അപദാനാന്യുദാഹൃത്യ പാണിവാദാ നവാദയന് ॥ 6 ॥
തേന ശബ്ദേന വിഹഗാഃ പ്രതിബുദ്ധാ വിസസ്വനുഃ ।
ശാഖാസ്ഥാഃ പഞ്ജരസ്ഥാശ്ച യേ രാജകുലഗോചരാഃ ॥ 7 ॥
വ്യാഹൃതാഃ പുണ്യശബ്ദാശ്ച വീണാനാം ചാപി നിസ്സ്വനാഃ ।
ആശീര്ഗേയം ച ഗാഥാനാം പൂരയാമാസ വേശ്മ തത് ॥ 8 ॥
തത ശ്ശുചിസമാചാരാഃ പര്യുപസ്ഥാനകോവിദാഃ ।
സ്ത്രീവര്ഷ ധരഭൂയിഷ്ഠാ ഉപതസ്ഥുര്യഥാപുരമ് ॥ 9 ॥
ഹരിചന്ദനസമ്പൃക്തമുദകം കാഞ്ചനൈര്ഘടൈഃ ।
ആനിന്യുസ്സ്നാനശിക്ഷാജ്ഞാ യഥാകാലം യഥാവിധി ॥ 10 ॥
മങ്ഗലാലമ്ഭനീയാനി പ്രാശനീയാന്യുപസ്കരാന് ।
ഉപനിന്യുസ്തഥാപ്യന്യാഃ കുമാരീബഹുലാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 11 ॥
സര്വലക്ഷണസമ്പന്നം സര്വം വിധിവദര്ചിതമ് ।
സര്വം സുഗുണലക്ഷ്മീവത്തദ്ബഭൂവാഭിഹാരികമ് ॥ 12 ॥
തത സ്സൂര്യോദയം യാവത്സര്വം പരിസമുത്സുകമ് ।
തസ്ഥാവനുപസമ്പ്രാപ്തം കിംസ്വിദിത്യുപശങ്കിതമ് ॥ 13 ॥
അഥ യാഃ കോസലേന്ദ്രസ്യ ശയനം പ്രത്യനന്തരാഃ ।
താഃ സ്ത്രിയസ്തു സമാഗമ്യ ഭര്താരം പ്രത്യബോധയന് ॥ 14 ॥
തഥാപ്യുചിതവൃത്താ സ്താ വിനയേന നയേന ച ।
നഹ്യസ്യ ശയനം സ്പൃഷ്ട്വാ കിഞ്ചിദപ്യുപലേഭിരേ ॥ 15 ॥
താഃ സ്ത്രിയസ്സ്വപ്നശീലജ്ഞാശ്ചേഷ്ടാസഞ്ചലനാദിഷു താ വേപഥുപരീതാശ്ച രാജ്ഞഃ പ്രാണേഷു ശങ്കിതാഃ ।
പ്രതിസ്രോതസ്തൃണാഗ്രാണാം സദൃശം സഞ്ചകാശിരേ ॥ 16 ॥
അഥ സന്ദേഹമാനാനാം സ്ത്രീണാം ദൃഷ്ട്വാ ച പാര്ഥിവമ് ।
യത്തദാശങ്കിതം പാപം തസ്യ ജജ്ഞേ വിനിശ്ചയഃ ॥ 17 ॥
കൌസല്യാ ച സുമത്രച പുത്രശോകപരാജിതേ ।
പ്രസുപ്തേ ന പ്രബുധ്യേതേ യഥാ കാലസമന്വിതേ ॥ 18 ॥
നിഷ്പ്രഭാ ച വിവര്ണാ ച സന്നാ ശോകേന സന്നതാ ।
ന വ്യരാജത കൌസല്യാ താരേവ തിമിരാവൃതാ ॥ 19 ॥
കൌസല്യാഽനന്തരം രാജ്ഞസ്സുമിത്രാ തദന്തനരമ് ।
ന സ്മ വിഭ്രാജതേ ദേവീ ശോകാശ്രുലുലിതാനനാ ॥ 20 ॥
തേ ച ദൃഷ്ട്വാ തഥാ സുപ്തേ ശുഭേ ദേവ്യൌ ച തം നൃപമ് ।
സുപ്തമേവോദ്ഗതപ്രാണമന്തഃപുരമദൃശ്യത ॥ 21 ॥
തതഃ പ്രചുക്രുശുര്ദീനാ സ്സസ്വരം താ വരാങ്ഗനാഃ ।
കരേണവ ഇവാരണ്യേ സ്ഥാനപ്രച്യുതയൂഥപാഃ ॥ 22 ॥
താസാമാക്രന്ദശബ്ദേന സഹസോദ്ധതചേതനേ ।
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച ത്യക്ത നിദ്രേ ബഭൂവതുഃ ॥ 23 ॥
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച ദൃഷ്ട്വാ സ്പൃഷ്ട്വാ ച പാര്ഥിവമ് ।
ഹാ നാഥേതി പരിക്രുശ്യ പേതതുര്ധരണീതലേ ॥ 24 ॥
സാ കോസലേന്ദ്രദുഹിതാ വേഷ്ടമാനാ മഹീതലേ ।
ന ബഭ്രാജ രജോധ്വസ്താ താരേവ ഗഗനാച്ച്യുതാ ॥ 25 ॥
നൃപേ ശാന്തഗുണേ ജാതേ കൌസല്യാം പതിതാം ഭുവി ।
അപശ്യംസ്താഃ സ്ത്രിയഃ സര്വാ ഹതാം നാഗവധൂമിവ ॥ 26 ॥
തതസ്സര്വാ നരേന്ദ്രസ്യ കൈകേയീപ്രമുഖാഃ സ്ത്രിയഃ ।
രുദന്ത്യ ശ്ശോകസന്തപ്താ നിപേതുര്ഗതചേതനാഃ ॥ 27 ॥
താഭിസ്സ ബലവാന്നാദഃ ക്രോശന്തീഭിരനുദ്രുതഃ ।
യേന സ്ഫീതീകൃതം ഭൂയസ്തദ്ഗൃഹം സമനാദയത് ॥ 28 ॥
തത് പരിത്രസ്തന്ത്രസമ്ഭ്രാന്ത പര്യുത്സുകജനാകുലമ് ।
സര്വതസ്തുമുലാക്രന്ദം പരിതാപാര്തബാന്ധവമ് ॥ 29 ॥
സദ്യോ നിപതിതാനന്ദം ദീനവിക്ലബദര്ശനമ് ।
ബഭൂവ നരദേവസ്യ സദ്മ ദിഷ്ടാന്തമീയുഷഃ ॥ 30 ॥
അതീതമാജ്ഞായ തു പാര്ഥിവര്ഷഭം യശസ്വിനം സമ്പരിവാര്യ പത്നയഃ ।
ഭൃശം രുദന്ത്യഃ കരുണം സുദുഃഖിതാഃ പ്രഗൃഹ്യ ബാഹൂ വ്യലപന്നനാഥവത് ॥ 31 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |
strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |
suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |
kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |
yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 1 ॥
सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 2 ॥
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 3 ॥
सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 4 ॥
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।
प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥ 5 ॥
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः ।
अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥ 6 ॥
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥ 7 ॥
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः ।
आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥ 8 ॥
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः ।
स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ 9 ॥
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।
आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ 10 ॥
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् ।
उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥ 11 ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् ।
सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥ 12 ॥
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् ।
तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥ 13 ॥
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ 14 ॥
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च ।
नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥ 15 ॥
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।
प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥ 16 ॥
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ 17 ॥
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते ।
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥ 18 ॥
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ।
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥ 19 ॥
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् ।
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥ 20 ॥
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् ।
सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥ 21 ॥
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः ।
करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ 22 ॥
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने ।
कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥ 23 ॥
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ 24 ॥
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।
न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥ 25 ॥
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि ।
अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥ 26 ॥
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥ 27 ॥
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ।
येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥ 28 ॥
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् ।
सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ 29 ॥
सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् ।
बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ 30 ॥
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः ।
भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |
strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |
suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |
kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |
yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.