ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ത്രയോവിംശസ്സര്ഗഃ ।
ഇതി ബ്രുവതി രാമേ തു ലക്ഷ്മണോഽധശ്ശിരാ മുഹുഃ ।
ശ്രൃത്വാ മധ്യം ജഗാമേവ മനസാ ദുഃഖഹര്ഷയോഃ ॥ 1 ॥
തദാ തു ബധ്ദ്വാ ഭ്രുകുടീം ഭ്രുവോര്മധ്യേ നരര്ഷഭഃ ।
നിശശ്വാസ മഹാസര്പോ ബിലസ്ഥ ഇവ രോഷിതഃ ॥ 2 ॥
തസ്യ ദുഷ്പ്രതിവീക്ഷം തദ്ഭ്രുകുടീസഹിതം തദാ ।
ബഭൌ ക്രുദ്ധസ്യ സിംഹസ്യ മുഖസ്യ സദൃശം മുഖമ് ॥ 3 ॥
അഗ്രഹസ്തം വിധുന്വംസ്തു ഹസ്തീ ഹസ്തമിവാത്മനഃ ।
തിര്യഗൂര്ധ്വം ശരീരേ ച പാതയിത്വാ ശിരോധരാമ് ॥ 4 ॥
അഗ്രാക്ഷ്ണാ വീക്ഷമാണസ്തു തിര്യഗ്ഭ്രാതരമബ്രവീത് ।
അസ്ഥാനേ സമ്ഭ്രമോ യസ്യ ജാതോ വൈ സുമഹാനയമ് ॥ 5 ॥
ധര്മദോഷ പ്രസങ്ഗേന ലോകസ്യാനതിശങ്കയാ ।
കഥംഹ്യേതദസമ്ഭ്രാന്തസ്ത്വദ്വിധോ വക്തുമര്ഹതി ॥ 6 ॥
യഥാ ദൈവമശൌഡീരം ശൌണ്ഡീര ക്ഷത്രിയര്ഷഭ ।
കിന്നാമ കൃപണം ദൈവമശക്തമഭിശംസസി ॥ 7 ॥
പാപയോസ്തേ കഥം നാമ തയോശ്ശങ്കാ ന വിദ്യതേ ।
സന്തി ധര്മോപധാ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ ധര്മാത്മന്കിം ന ബുധ്യസേ ॥ 8 ॥
തയോസ്സുചരിതം സ്വാര്ഥം ശാഠ്യാത്പരിജിഹീര്ഷതോഃ ।
യദി നൈവം വ്യവസിതം സ്യാദ്ധി പ്രാഗേവ രാഘവ ॥ 9 ॥
തയോഃ പ്രാഗേവ ദത്തശ്ച സ്യാദ്വരഃ പ്രകൃതശ്ച സഃ ।
ലോകവിദ്വിഷ്ടമാരബ്ധം ത്വദന്യസ്യാഭിഷേചനമ് ।
നോത്സഹേ സഹിതും വീര തത്ര മേ ക്ഷന്തുമര്ഹസി ॥ 10 ॥
യേനേയ മാഗതാ ദ്വൈധം തവ ബുദ്ധിര്മഹാമതേ ।
സ ഹി ധര്മോ മമ ദ്വേഷ്യഃ പ്രസങ്ഗാദ്യസ്യ മുഹ്യസി ॥ 11 ॥
കഥം ത്വം കര്മണാ ശക്തഃ കൈകേയീവശവര്തിനഃ ।
കരിഷ്യസി പിതുര്വാക്യമധര്മിഷ്ഠം വിഗര്ഹിതമ് ॥ 12 ॥
യദ്യയം കില്ബിഷാദ്ഭേദഃ കൃതോഽപ്യേവം ന ഗൃഹ്യതേ ।
ജായതേ തത്ര മേ ദുഃഖം ധര്മസങ്ഗശ്ച ഗര്ഹിതഃ ॥ 13 ॥
മനസാഽപി കഥം കാമം കുര്യാസ്ത്വം കാമവൃത്തയോഃ ।
തയോസ്ത്വഹിതയോര്നിത്യം ശത്ര്വോഃ പിത്രഭിധാനയോഃ ॥ 14 ॥
യദ്യപി പ്രതിപത്തിസ്തേ ദൈവീ ചാപി തയോര്മതമ് ।
തഥാപ്യുപേക്ഷണീയം തേ ന മേ തദപി രോചതേ ॥ 15 ॥
വിക്ലബോ വീര്യഹീനോ യസ്സ ദൈവമനുവര്തതേ ।
വീരാസ്സമ്ഭാവിതാത്മാനോ ന ദൈവം പര്യുപാസതേ ॥ 16 ॥
ദൈവം പുരുഷകാരേണ യഃ സമര്ഥഃ പ്രബാധിതുമ് ।
ന ദൈവേന വിപന്നാര്ഥഃ പുരുഷസ്സോഽവസീദതി ॥ 17 ॥
ദ്രക്ഷ്യന്തി ത്വദ്യ ദൈവസ്യ പൌരുഷം പുരുഷസ്യ ച ।
ദൈവമാനുഷയോരദ്യ വ്യക്താ വ്യക്തിര്ഭവിഷ്യതി ॥ 18 ॥
അദ്യ മത്പൌരുഷഹതം ദൈവം ദ്രക്ഷ്യന്തി വൈ ജനാഃ ।
യദ്ദൈവാദാഹതം തേഽദ്യ ദൃഷ്ടം രാജ്യാഭിഷേചനമ് ॥ 19 ॥
അത്യങ്കുശമിവോദ്ദാമം ഗജം മദബലോദ്ധതമ് ।
പ്രധാവിതമഹം ദൈവം പൌരുഷേണ നിവര്തയേ ॥ 20 ॥
ലോകപാലാസ്സമസ്താ സ്തേ നാദ്യ രാമാഭിഷേചനമ് ।
ന ച കൃത്സ്നാസ്ത്രയോ ലോകാ വിഹന്യുഃ കിം പുനഃ പിതാ ॥ 21 ॥
യൈര്നിവാസസ്തവാരണ്യേ മിഥോ രാജന്സമര്ഥിതഃ ।
അരണ്യേ തേ നിവത്സ്യന്തി ചതുര്ദശ സമാസ്തഥാ ॥ 22 ॥
അഹം തദാശാം ഛേത്സ്യാമി പിതുസ്തസ്യാശ്ച യാ തവ ।
അഭിഷേകവിഘാതേന പുത്രരാജ്യായ വര്തതേ ॥ 23 ॥
മദ്ബലേന വിരുദ്ധായ ന സ്യാദ്ദൈവബലം തഥാ ।
പ്രഭവിഷ്യതി ദുഃഖായ യഥോഗ്രം പൌരുഷം മമ ॥ 24 ॥
ഊര്ധ്വം വര്ഷസഹസ്രാന്തേ പ്രജാപാല്യമനന്തരമ് ।
ആര്യപുത്രാഃ കരിഷ്യന്തി വനവാസം ഗതേ ത്വയി ॥ 25 ॥
പൂര്വം രാജര്ഷിവൃത്ത്യാ ഹി വനവാസോ വിധീയതേ ।
പ്രജാ നിക്ഷിപ്യ പുത്രേഷു പുത്രവത്പരിപാലനേ ॥ 26 ॥
സ ചേദ്രാജന്യനേകാഗ്രേ രാജ്യവിഭ്രമശങ്കയാ ।
നൈവമിച്ഛസി ധര്മാത്മന് രാജ്യം രാമ ത്വമാത്മനി ॥ 27 ॥
പ്രതിജാനേ ച തേ വീര മാഽഭൂവം വീരലോകഭാക് ।
രാജ്യം ച തവ രക്ഷേയമഹം വേലേവ സാഗരമ് ॥ 28 ॥
മങ്ഗലൈരഭിഷിഞ്ചസ്വ തത്ര ത്വം വ്യാപൃതോ ഭവ ।
അഹമേകോ മഹീപാലാനലം വാരയിതും ബലാത് ॥ 29 ॥
ന ശോഭാര്ഥാവിമൌ ബാഹൂ ന ധനുര്ഭൂഷണായ മേ ।
നാഽസിരാബന്ധനാര്ഥായ ന ശരാസ്തമ്ഭഹേതവഃ ॥ 30 ॥
അമിത്രദമനാര്ഥം മേ സര്വമേതച്ചതുഷ്ടയമ് ।
ന ചാഹം കാമയേഽത്യര്ഥം യസ്സ്യാച്ഛത്രുര്മതോ മമ ॥ 31 ॥
അസിനാ തീക്ഷ്ണധാരേണ വിദ്യുച്ചലിതവര്ചസാ ।
പ്രഗൃഹീതേന വൈ ശത്രും വജ്രിണം വാ ന കല്പയേ ॥ 32 ॥
ഖഡ്ഗനിഷ്പേഷനിഷ്പിഷ്ടൈര്ഗഹനാ ദുശ്ചരാ ച മേ ।
ഹസ്ത്യശ്വനരഹസ്തോരുശിരോഭിര്ഭവിതാ മഹീ ॥ 33 ॥
ഖഡ്ഗധാരാഹതാ മേഽദ്യ ദീപ്യമാനാ ഇവാദ്രയഃ ।
പതിഷ്യന്തി ദ്വിപാ ഭൂമൌ മേഘാ ഇവ സവിദ്യുതഃ ॥ 34 ॥
ബദ്ധഗോധാങ്ഗുലിത്രാണേ പ്രഗൃഹീതശരാസനേ ।
കഥം പുരുഷമാനീ സ്യാത്പുരുഷാണാം മയി സ്ഥിതേ ॥ 35 ॥
ബഹുഭിശ്ചൈകമത്യസ്യന്നേകേന ച ബഹൂന്ജനാന് ।
വിനിയോക്ഷ്യാമ്യഹം ബാണാന്നൃവാജിഗജമര്മസു ॥ 36 ॥
അദ്യ മേഽസ്ത്രപ്രഭാവസ്യ പ്രഭാവഃ പ്രഭവിഷ്യതി ।
രാജ്ഞശ്ചാപ്രഭുതാം കര്തും പ്രഭുത്വം തവ ച പ്രഭോഃ ॥ 37 ॥
അദ്യ ചന്ദനസാരസ്യ കേയൂരാമോക്ഷണസ്യ ച ।
വസൂനാം ച വിമോക്ഷസ്യ സുഹൃദാം പാലനസ്യ ച ॥ 38 ॥
അനുരൂപാവിമൌ ബാഹൂ രാമ കര്മ കരിഷ്യതഃ ।
അഭിഷേചനവിഘ്നസ്യ കര്തൃണാം തേ നിവാരണേ ॥ 39 ॥
ബ്രവീഹി കോഽദ്യൈവ മയാ വിയുജ്യതാം തവാ സുഹൃത്പ്രാണയശസ്സുഹൃജ്ജനൈഃ ।
യഥാ തവേയം വസുധാ വശേ ഭവേ ത്തഥൈവ മാം ശാധി തവാസ്മി കിങ്കരഃ ॥ 40 ॥
വിമൃജ്യ ബാഷ്പം പരിസാന്ത്വ്യചാസകൃത് സ ലക്ഷ്മണം രാഘവവംശവര്ധനഃ ।
ഉവാച പിത്ര്യേ വചനേ വ്യവസ്ഥിതം നിബോധ മാമേഷ ഹി സൌമ്യ സത്പഥഃ ॥ 41 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രയോവിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha trayoviṃśassargaḥ |
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaśśirā muhuḥ |
śrṛtvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 1 ||
tadā tu badhdvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabhaḥ |
niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2 ||
tasya duṣprativīkṣaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3 ||
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 4 ||
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahānayam || 5 ||
dharmadoṣa prasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |
kathaṃhyetadasambhrāntastvadvidho vaktumarhati || 6 ||
yathā daivamaśauḍīraṃ śauṇḍīra kṣatriyarṣabha |
kinnāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7 ||
pāpayoste kathaṃ nāma tayośśaṅkā na vidyate |
santi dharmopadhā ślakṣṇāḥ dharmātmankiṃ na budhyase || 8 ||
tayossucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyātparijihīrṣatoḥ |
yadi naivaṃ vyavasitaṃ syāddhi prāgeva rāghava || 9 ||
tayoḥ prāgeva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ |
lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
notsahe sahituṃ vīra tatra me kṣantumarhasi || 10 ||
yeneya māgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahāmate |
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 11 ||
kathaṃ tvaṃ karmaṇā śaktaḥ kaikeyīvaśavartinaḥ |
kariṣyasi piturvākyamadharmiṣṭhaṃ vigarhitam || 12 ||
yadyayaṃ kilbiṣādbhedaḥ kṛto'pyevaṃ na gṛhyate |
jāyate tatra me duḥkhaṃ dharmasaṅgaśca garhitaḥ || 13 ||
manasā'pi kathaṃ kāmaṃ kuryāstvaṃ kāmavṛttayoḥ |
tayostvahitayornityaṃ śatrvoḥ pitrabhidhānayoḥ || 14 ||
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |
tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 15 ||
viklabo vīryahīno yassa daivamanuvartate |
vīrāssambhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 16 ||
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
na daivena vipannārthaḥ puruṣasso'vasīdati || 17 ||
drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 18 ||
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 19 ||
atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |
pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 20 ||
lokapālāssamastā ste nādya rāmābhiṣecanam |
na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 21 ||
yairnivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |
araṇye te nivatsyanti caturdaśa samāstathā || 22 ||
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |
abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 23 ||
madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 24 ||
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 25 ||
pūrvaṃ rājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |
prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 26 ||
sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
naivamicchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvamātmani || 27 ||
pratijāne ca te vīra mā'bhūvaṃ vīralokabhāk |
rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 28 ||
maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 29 ||
na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |
nā'sirābandhanārthāya na śarāstambhahetavaḥ || 30 ||
amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |
na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yassyācchatrurmato mama || 31 ||
asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 32 ||
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |
hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 33 ||
khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 34 ||
baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |
kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 35 ||
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūnjanān |
viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 36 ||
adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ tava ca prabhoḥ || 37 ||
adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |
vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 38 ||
anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |
abhiṣecanavighnasya kartṛṇāṃ te nivāraṇe || 39 ||
bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavā suhṛtprāṇayaśassuhṛjjanaiḥ |
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhave ttathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṅkaraḥ || 40 ||
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvyacāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayoviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ त्रयोविंशस्सर्गः ।
इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः ।
श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥ 1 ॥
तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः ।
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ 2 ॥
तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा ।
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ 3 ॥
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ।
तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ 4 ॥
अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥ 5 ॥
धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया ।
कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥ 6 ॥
यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ ।
किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥ 7 ॥
पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते ।
सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥ 8 ॥
तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः ।
यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव ॥ 9 ॥
तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ।
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ।
नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ 10 ॥
येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते ।
स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥ 11 ॥
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।
करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥ 12 ॥
यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते ।
जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥ 13 ॥
मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः ।
तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥ 14 ॥
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ 15 ॥
विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते ।
वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ 16 ॥
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति ॥ 17 ॥
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च ।
दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥ 18 ॥
अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।
यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ 19 ॥
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ।
प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ 20 ॥
लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ।
न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ 21 ॥
यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ।
अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥ 22 ॥
अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ।
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ 23 ॥
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ।
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ 24 ॥
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ।
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ 25 ॥
पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते ।
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥ 26 ॥
स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ।
नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥ 27 ॥
प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक् ।
राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥ 28 ॥
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ।
अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥ 29 ॥
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे ।
नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः ॥ 30 ॥
अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् ।
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ 31 ॥
असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ।
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ 32 ॥
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ।
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥ 33 ॥
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ।
पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ 34 ॥
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने ।
कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ 35 ॥
बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान् ।
विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥ 36 ॥
अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।
राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः ॥ 37 ॥
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च ।
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ 38 ॥
अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृणां ते निवारणे ॥ 39 ॥
ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः ।
यथा तवेयं वसुधा वशे भवे त्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः ॥ 40 ॥
विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।
उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥ 41 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha trayoviṃśassargaḥ |
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaśśirā muhuḥ |
śrṛtvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 1 ||
tadā tu badhdvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabhaḥ |
niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2 ||
tasya duṣprativīkṣaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3 ||
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 4 ||
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahānayam || 5 ||
dharmadoṣa prasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |
kathaṃhyetadasambhrāntastvadvidho vaktumarhati || 6 ||
yathā daivamaśauḍīraṃ śauṇḍīra kṣatriyarṣabha |
kinnāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7 ||
pāpayoste kathaṃ nāma tayośśaṅkā na vidyate |
santi dharmopadhā ślakṣṇāḥ dharmātmankiṃ na budhyase || 8 ||
tayossucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyātparijihīrṣatoḥ |
yadi naivaṃ vyavasitaṃ syāddhi prāgeva rāghava || 9 ||
tayoḥ prāgeva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ |
lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
notsahe sahituṃ vīra tatra me kṣantumarhasi || 10 ||
yeneya māgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahāmate |
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 11 ||
kathaṃ tvaṃ karmaṇā śaktaḥ kaikeyīvaśavartinaḥ |
kariṣyasi piturvākyamadharmiṣṭhaṃ vigarhitam || 12 ||
yadyayaṃ kilbiṣādbhedaḥ kṛto'pyevaṃ na gṛhyate |
jāyate tatra me duḥkhaṃ dharmasaṅgaśca garhitaḥ || 13 ||
manasā'pi kathaṃ kāmaṃ kuryāstvaṃ kāmavṛttayoḥ |
tayostvahitayornityaṃ śatrvoḥ pitrabhidhānayoḥ || 14 ||
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |
tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 15 ||
viklabo vīryahīno yassa daivamanuvartate |
vīrāssambhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 16 ||
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
na daivena vipannārthaḥ puruṣasso'vasīdati || 17 ||
drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 18 ||
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 19 ||
atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |
pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 20 ||
lokapālāssamastā ste nādya rāmābhiṣecanam |
na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 21 ||
yairnivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |
araṇye te nivatsyanti caturdaśa samāstathā || 22 ||
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |
abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 23 ||
madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 24 ||
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 25 ||
pūrvaṃ rājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |
prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 26 ||
sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
naivamicchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvamātmani || 27 ||
pratijāne ca te vīra mā'bhūvaṃ vīralokabhāk |
rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 28 ||
maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 29 ||
na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |
nā'sirābandhanārthāya na śarāstambhahetavaḥ || 30 ||
amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |
na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yassyācchatrurmato mama || 31 ||
asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 32 ||
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |
hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 33 ||
khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 34 ||
baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |
kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 35 ||
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūnjanān |
viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 36 ||
adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ tava ca prabhoḥ || 37 ||
adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |
vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 38 ||
anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |
abhiṣecanavighnasya kartṛṇāṃ te nivāraṇe || 39 ||
bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavā suhṛtprāṇayaśassuhṛjjanaiḥ |
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhave ttathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṅkaraḥ || 40 ||
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvyacāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayoviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.