ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഏകോനശതതമസ്സര്ഗഃ ।
നിവിഷ്ടായാം തു സേനായാമുത്സുകോ ഭരതസ്തദാ ।
ജഗാമ ഭ്രാതരം ദ്രഷ്ടും ശത്രുഘ്നമനുദര്ശയന് ॥ 1 ॥
ഋഷിം വസിഷ്ഠം സന്ദിശ്യ മാതൃര്മേ ശീഘ്രമാനയ ।
ഇതി ത്വരിതമഗ്രേ സ ജഗാമ ഗുരുവത്സലഃ ॥ 2 ॥
സുമന്ത്രസ്ത്വപി ശത്രുഘ്നമദൂരാദന്വപദ്യത ।
രാമദര്ശനജസ്തര്ഷോ ഭരതസ്യേവ തസ്യ ച ॥ 3 ॥
ഗച്ഛന്നേവാഥ ഭരതസ്താപസാലയ സംസ്ഥിതാമ് ।
ഭ്രാതുഃ പര്ണകുടീം ശ്രീമാനുടജം ച ദദര്ശ ഹ ॥ 4 ॥
ശാലായാസ്ത്വഗ്രത സ്തസ്യാ ദദര്ശ ഭരത സ്തദാ ।
കാഷ്ഠാനി ചാവഭഗ്നാനി പുഷ്പാണ്യുപചിതാനി ച ॥ 5 ॥
സ ലക്ഷ്മണസ്യ രാമസ്യ ദദര്ശാഽശ്രമമീയുഷഃ ।
കൃതം വൃക്ഷേഷ്വഭിജ്ഞാനം കുശചീരൈഃ ക്വചിത്ക്വചിത് ॥ 6 ॥
ദദര്ശ വനേ തസ്മിന്മഹത സ്സഞ്ചയാന്കൃതാന് ।
മൃഗാണാം മഹിഷാണാം ച കരീഷൈ ശശീതകാരണാത് ॥ 7 ॥
ഗച്ഛന്നേവ മഹാബാഹുര്ദ്യുതിമാന്ഭരത സ്തദാ ।
ശത്രുഘ്നം ചാബ്രവീദ്ധൃഷ്ടസ്താനമാത്യാംശ്ച സര്വശഃ ॥ 8 ॥
മന്യേ പ്രാപ്താഃ സ്മ തം ദേശം ഭരദ്വാജോ യമബ്രവീത് ।
നാതിദൂരേ ഹി മന്യേഽഹം നദീം മന്ദാകിനീമിതഃ ॥ 9 ॥
ഉച്ചൈര്ബദ്ധാനി ചീരാണി ലക്ഷ്മണേന ഭവേദയമ് ।
അഭിജ്ഞാനകൃതഃ പന്ഥാ അകാലേ ഗന്തുമിച്ഛതാ ॥ 10 ॥
ഇദം ചോദാത്തദന്താനാം കുഞ്ജരാണാം തരസ്വിനാമ് ।
ശൈലപാര്ശ്വേ പരിക്രാന്തമന്യോന്യമഭിഗര്ജതാമ് ॥ 11 ॥
യമേവാധാതുമിച്ഛന്തി താപസാ സ്സതതം വനേ ।
തസ്യാസൌ ദൃശ്യതേ ധൂമ സ്സങ്കുലഃ കൃഷ്ണവര്ത്മനഃ ॥ 12 ॥
അത്രാഹം പുരുഷവ്യാഘ്രം ഗുരുസത്കാരകാരിണമ് ।
ആര്യം ദ്രക്ഷ്യാമി സംഹൃഷ്ടോ മഹര്ഷിമിവ രാഘവമ് ॥ 13 ॥
അഥ ഗത്വാ മുഹൂര്തന്തു ചിത്രകൂടം സ രാഘവഃ ।
മന്ദാകിനീമനുപ്രാപ്തസ്തം ജനം ചേദമബ്രവീത് ॥ 14 ॥
ജഗത്യാം പുരഷവ്യാഘ്ര ആസ്തേ വീരാസനേ രതഃ ।
ജനേന്ദ്രോ നിര്ജനം പ്രാപ്യ ധിങ്മേ ജന്മ സജീവിതമ് ॥ 15 ॥
മത്കൃതേ വ്യസനം പ്രാപ്തോ ലോകനാഥോ മഹാദ്യുതിഃ ।
സര്വാന്കാമാന്പരിത്യജ്യ വനേ വസതി രാഘവഃ ॥ 16 ॥
ഇതി ലോകസമാക്രുഷ്ടഃ പാദേഷ്വദ്യ പ്രസാദയന് ।
രാമസ്യ നിപതിഷ്യാമി സീതായാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥ 17 ॥
ഏവം സംവിലപം സ്തസ്മിന്വനേ ദശരഥാത്മജഃ ।
ദദര്ശ മഹതീം പുണ്യാം പര്ണശാലാം മനോരമാമ് ॥ 18 ॥
സാലതാലാശ്വകര്ണാനാം പര്ണൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ് ।
വിശാലാം മൃദുഭിസ്തീര്ണാം കുശൈര്വേദിമിവാധ്വരേ ॥ 19 ॥
ശക്രായുധനികാശൈശ്ച കാര്മുകൈര്ഭാരസാധനൈഃ ।
രുക്മപൃഷ്ഠൈര്മഹാസാരൈ ശ്ശോഭിതാം ശത്രുബാധകൈഃ ॥ 20 ॥
അര്ക രശ്മി പ്രതീകാശൈര്ഘോരൈസ്തൂണീഗതൈശ്ശരൈഃ ।
ശോഭിതാം ദീപ്തവദനൈ സ്സര്പൈര്ഭോഗവതീമിവ ॥ 21 ॥
മഹാരജതവാസോഭ്യാമസിഭ്യാം ച വിരാജിതാമ് ।
രുക്മബിന്ദുവിചിത്രാഭ്യാം ചര്മഭ്യാം ചാപി ശോഭിതാമ് ॥ 22 ॥
ഗോധാ അന്ഗുലിത്രൈര് ആസാക്തൈഃ ചിത്രൈഃ കാന്ചന ഭൂഷിതൈഃ ।
അരി സമ്ഘൈര് അനാധൃഷ്യാം മൃഗൈഃ സിമ്ഹ ഗുഹാം ഇവ ॥ 23 ॥
ഏവം സംവിലപം സ്തസ്മിന്വനേ ദശരഥാത്മജഃ ।
ദദര്ശ മഹാതീം പുണ്യാം പര്ണശാലാം മനോരമാമ് ॥ 24 ॥
സാലതാലാശ്വകര്ണാനാം പര്ണൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ് ।
വിശാലാം മൃദുഭിസ്തീര്ണാം കുശൈര്വേദിമിവാധ്വരേ ॥ 25 ॥
ശക്രായുധനികാശൈശ്ച കാര്മുകൈര്ഭാരസാധനൈഃ ।
രുക്മപൃഷ്ഠൈര്മഹാസാരൈ ശ്ശോഭിതാം ശത്രുബാധകൈഃ ॥ 26 ॥
അര്ക രശ്മി പ്രതീകാശൈര്ഘോരൈസ്തൂണീഗതൈശ്ശരൈഃ ।
ശോഭിതാം ദീപ്തവദനൈ സ്സര്പൈര്ഭോഗവതീമിവ ॥ 27 ॥
മഹാരജതവാസോഭ്യാമസിഭ്യാം ച വിരാജിതാമ് ।
രുക്മബിന്ദുവിചിത്രാഭ്യാം ചര്മഭ്യാം ചാപി ശോഭിതാമ് ॥ 28 ॥
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരതഃ ശ്രീമാന് ദുഹ്ഖ മോഹ പരിപ്ലുതഃ ।
അഭ്യധാവത ധര്മ ആത്മാ ഭരതഃ കൈകയീ സുതഃ ॥ 29 ॥
പ്രാഗുദക്പ്രവണാം വേദിം വിശാലാം ദീപ്തപാവകാമ് ।
ദദര്ശ ഭരതസ്തത്ര പുണ്യാം രാമനിവേശനേ ॥ 30 ॥
നിരീക്ഷ്യ സ മുഹൂര്തം തു ദദര്ശ ഭരതോ ഗുരുമ് ।
ഉടജേ രാമമാസീനം ജടാമണ്ഡലധാരിണമ് ॥ 31 ॥
തം തു കൃഷ്ണാജിനധരം ചീരവല്കലവാസസമ് ।
ദദര്ശ രാമമാസീനമഭിതഃ പാവകോപമമ് ॥ 32 ॥
സിംഹസ്കന്ധം മഹാബാഹും പുണ്ഡരീകനിഭേക്ഷണമ് ।
പൃഥിവ്യാസ്സാഗരാന്തായാഃ ഭര്താരം ധര്മചാരിണമ് ॥ 33 ॥
ഉപവിഷ്ടം മഹാബാഹും ബ്രഹ്മാണമിവ ശാശ്വതമ് ।
സ്ഥണ്ഡിലേ ദര്ഭസംസ്തീര്ണേ സീതയാ ലക്ഷ്മണേന ച ॥ 34 ॥
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരത ശ്ശ്രീമാന് ദുഃഖശോകപരിപ്ലുതഃ ।
അഭ്യധാവത ധര്മാത്മാ ഭരതഃ കൈകേയീ സുതഃ ॥ 35 ॥
ദൃഷ്ട്വൈവ വിലലാപാഽര്തോ ബാഷ്പസന്ദിഗ്ധയാ ഗിരാ ।
അശക്നുവന് ധാരയിതും ധൈര്യാദ്വചനമബ്രവീത് ॥ 36 ॥
യ സ്സംസദി പ്രകൃതിഭിര്ഭവേദ്യുക്ത ഉപാസിതുമ് ।
വന്യൈര്മൃഗൈരുപാസീന സ്സോഽയമാസ്തേ മമാഗ്രജഃ ॥ 37 ॥
വാസോഭിര്ബഹുസാഹസ്രൈര്യോ മഹാത്മാ പുരോചിതഃ ।
മൃഗാജിനേ സോഽയമിഹ പ്രവസ്തേ ധര്മമാചരന് ॥ 38 ॥
അധാരയദ്യോ വിവിധാശ്ചിത്രാസ്സുമനസസ്തദാ ।
സോഽയം ജടാഭാരമിമം വഹതേ രാഘവഃ കഥമ് ॥ 39 ॥
യസ്യ യജ്ഞൈര്യഥാദിഷ്ടൈര്യുക്തോ ധര്മസ്യ സഞ്ചയഃ ।
ശരീരക്ലേശസമ്ഭൂതം സ ധര്മം പരിമാര്ഗതേ ॥ 40 ॥
ചന്ദനേന മഹാര്ഹേണ യസ്യാങ്ഗമുപസേവിതമ് ।
മലേന തസ്യാങ്ഗമിദം കഥമാര്യസ്യ സേവ്യതേ ॥ 41 ॥
മന്നിമിത്തമിദം ദുഃഖം പ്രാപ്തോ രാമഃ സുഖോചിതഃ ।
ധിഗ്ജീവിതം നൃശംസസ്യ മമ ലോകവിഗര്ഹിതമ് ॥ 42 ॥
ഇത്യേവം വിലപന്ദീനഃ പ്രസ്വിന്നമുഖപങ്കജഃ ।
പാദാവപ്രാപ്യ രാമസ്യ പപാത ഭരതോ രുദന് ॥ 43 ॥
ദുഃഖാഭിതപ്തോ ഭരതോ രാജപുത്രോ മഹാബലഃ ।
ഉക്ത്വാഽര്യേതി സകൃദ്ദീനം പുനര്നോവാച കിഞ്ചന ॥ 44 ॥
ബാഷ്പാഭിഹതകണ്ഠശ്ച പ്രേക്ഷ്യ രാമം യശസ്വിനമ് ।
ആര്യേത്യേവാഭിസങ്ക്രുശ്യ വ്യാഹര്തും നാശകത്തദാ ॥ 45 ॥
ശത്രുഘ്നശ്ചാപി രാമസ്യ വവന്ദേ ചരണൌ രുദന് ।
താവുഭൌ സ സമാലിങ്ഗ്യ രാമശ്ചാശ്രൂണ്യവര്തയത് ॥ 46 ॥
തതസ്സുമന്ത്രേണ ഗുഹേന ചൈവ സമീയതു രാജസുതാവരണ്യേ ।
ദിവാകരശ്ചൈവ നിശാകരശ്ച യഥാഽമ്ബരേ ശുക്രബൃഹസ്പതിഭ്യാമ് ॥ 47 ॥
താന്പാര്ഥിവാന്വാരണയൂഥപാഭാന്സമാഗതാം സ്തത്ര മഹത്യരണ്യേ ।
വനൌകസസ്തേഽപി സമീക്ഷ്യ സര്വേഽപ്യശ്രൂണ്യമുഞ്ചന്പ്രവിഹായ ഹര്ഷമ് ॥ 48 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനശതതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनशततमस्सर्गः ।
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ 1 ॥
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृर्मे शीघ्रमानय ।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥ 2 ॥
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ 3 ॥
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ 4 ॥
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ 5 ॥
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥ 6 ॥
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥ 7 ॥
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ 8 ॥
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ 9 ॥
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥ 10 ॥
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ 11 ॥
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ 12 ॥
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ 13 ॥
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ 14 ॥
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ 15 ॥
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ 16 ॥
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 17 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 18 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 19 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 20 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 21 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 22 ॥
गोधा अन्गुलित्रैर् आसाक्तैः चित्रैः कान्चन भूषितैः ।
अरि सम्घैर् अनाधृष्यां मृगैः सिम्ह गुहां इव ॥ 23 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 24 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 25 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 26 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 27 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 28 ॥
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुह्ख मोह परिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्म आत्मा भरतः कैकयी सुतः ॥ 29 ॥
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ 30 ॥
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ 31 ॥
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ 32 ॥
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ 33 ॥
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ 34 ॥
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥ 35 ॥
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ 36 ॥
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ 37 ॥
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ 38 ॥
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ 39 ॥
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ 40 ॥
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ 41 ॥
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ 42 ॥
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ 43 ॥
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 44 ॥
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥ 45 ॥
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ 46 ॥
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ 47 ॥
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ 48 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.