ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।
அத ஏகோநஶததமஸ்ஸர்கஃ ।
நிவிஷ்டாயாம் து ஸேநாயாமுத்ஸுகோ பரதஸ்ததா ।
ஜகாம ப்ராதரம் த்ரஷ்டும் ஶத்ருக்நமநுதர்ஶயந் ॥ 1 ॥
ரு'ஷிம் வஸிஷ்டம் ஸந்திஶ்ய மாத்ரு'ர்மே ஶீக்ரமாநய ।
இதி த்வரிதமக்ரே ஸ ஜகாம குருவத்ஸலஃ ॥ 2 ॥
ஸுமந்த்ரஸ்த்வபி ஶத்ருக்நமதூராதந்வபத்யத ।
ராமதர்ஶநஜஸ்தர்ஷோ பரதஸ்யேவ தஸ்ய ச ॥ 3 ॥
கச்சந்நேவாத பரதஸ்தாபஸாலய ஸம்ஸ்திதாம் ।
ப்ராதுஃ பர்ணகுடீம் ஶ்ரீமாநுடஜம் ச ததர்ஶ ஹ ॥ 4 ॥
ஶாலாயாஸ்த்வக்ரத ஸ்தஸ்யா ததர்ஶ பரத ஸ்ததா ।
காஷ்டாநி சாவபக்நாநி புஷ்பாண்யுபசிதாநி ச ॥ 5 ॥
ஸ லக்ஷ்மணஸ்ய ராமஸ்ய ததர்ஶாऽஶ்ரமமீயுஷஃ ।
க்ரு'தம் வ்ரு'க்ஷேஷ்வபிஜ்ஞாநம் குஶசீரைஃ க்வசித்க்வசித் ॥ 6 ॥
ததர்ஶ வநே தஸ்மிந்மஹத ஸ்ஸஞ்சயாந்க்ரு'தாந் ।
ம்ரு'காணாம் மஹிஷாணாம் ச கரீஷை ஶஶீதகாரணாத் ॥ 7 ॥
கச்சந்நேவ மஹாபாஹுர்த்யுதிமாந்பரத ஸ்ததா ।
ஶத்ருக்நம் சாப்ரவீத்த்ரு'ஷ்டஸ்தாநமாத்யாம்ஶ்ச ஸர்வஶஃ ॥ 8 ॥
மந்யே ப்ராப்தாஃ ஸ்ம தம் தேஶம் பரத்வாஜோ யமப்ரவீத் ।
நாதிதூரே ஹி மந்யேऽஹம் நதீம் மந்தாகிநீமிதஃ ॥ 9 ॥
உச்சைர்பத்தாநி சீராணி லக்ஷ்மணேந பவேதயம் ।
அபிஜ்ஞாநக்ரு'தஃ பந்தா அகாலே கந்துமிச்சதா ॥ 10 ॥
இதம் சோதாத்ததந்தாநாம் குஞ்ஜராணாம் தரஸ்விநாம் ।
ஶைலபார்ஶ்வே பரிக்ராந்தமந்யோந்யமபிகர்ஜதாம் ॥ 11 ॥
யமேவாதாதுமிச்சந்தி தாபஸா ஸ்ஸததம் வநே ।
தஸ்யாஸௌ த்ரு'ஶ்யதே தூம ஸ்ஸங்குலஃ க்ரு'ஷ்ணவர்த்மநஃ ॥ 12 ॥
அத்ராஹம் புருஷவ்யாக்ரம் குருஸத்காரகாரிணம் ।
ஆர்யம் த்ரக்ஷ்யாமி ஸம்ஹ்ரு'ஷ்டோ மஹர்ஷிமிவ ராகவம் ॥ 13 ॥
அத கத்வா முஹூர்தந்து சித்ரகூடம் ஸ ராகவஃ ।
மந்தாகிநீமநுப்ராப்தஸ்தம் ஜநம் சேதமப்ரவீத் ॥ 14 ॥
ஜகத்யாம் புரஷவ்யாக்ர ஆஸ்தே வீராஸநே ரதஃ ।
ஜநேந்த்ரோ நிர்ஜநம் ப்ராப்ய திங்மே ஜந்ம ஸஜீவிதம் ॥ 15 ॥
மத்க்ரு'தே வ்யஸநம் ப்ராப்தோ லோகநாதோ மஹாத்யுதிஃ ।
ஸர்வாந்காமாந்பரித்யஜ்ய வநே வஸதி ராகவஃ ॥ 16 ॥
இதி லோகஸமாக்ருஷ்டஃ பாதேஷ்வத்ய ப்ரஸாதயந் ।
ராமஸ்ய நிபதிஷ்யாமி ஸீதாயா லக்ஷ்மணஸ்ய ச ॥ 17 ॥
ஏவம் ஸம்விலபம் ஸ்தஸ்மிந்வநே தஶரதாத்மஜஃ ।
ததர்ஶ மஹதீம் புண்யாம் பர்ணஶாலாம் மநோரமாம் ॥ 18 ॥
ஸாலதாலாஶ்வகர்ணாநாம் பர்ணைர்பஹுபிராவ்ரு'தாம் ।
விஶாலாம் ம்ரு'துபிஸ்தீர்ணாம் குஶைர்வேதிமிவாத்வரே ॥ 19 ॥
ஶக்ராயுதநிகாஶைஶ்ச கார்முகைர்பாரஸாதநைஃ ।
ருக்மப்ரு'ஷ்டைர்மஹாஸாரை ஶ்ஶோபிதாம் ஶத்ருபாதகைஃ ॥ 20 ॥
அர்க ரஶ்மி ப்ரதீகாஶைர்கோரைஸ்தூணீகதைஶ்ஶரைஃ ।
ஶோபிதாம் தீப்தவதநை ஸ்ஸர்பைர்போகவதீமிவ ॥ 21 ॥
மஹாரஜதவாஸோப்யாமஸிப்யாம் ச விராஜிதாம் ।
ருக்மபிந்துவிசித்ராப்யாம் சர்மப்யாம் சாபி ஶோபிதாம் ॥ 22 ॥
கோதா அந்குலித்ரைர் ஆஸாக்தைஃ சித்ரைஃ காந்சந பூஷிதைஃ ।
அரி ஸம்கைர் அநாத்ரு'ஷ்யாம் ம்ரு'கைஃ ஸிம்ஹ குஹாம் இவ ॥ 23 ॥
ஏவம் ஸம்விலபம் ஸ்தஸ்மிந்வநே தஶரதாத்மஜஃ ।
ததர்ஶ மஹாதீம் புண்யாம் பர்ணஶாலாம் மநோரமாம் ॥ 24 ॥
ஸாலதாலாஶ்வகர்ணாநாம் பர்ணைர்பஹுபிராவ்ரு'தாம் ।
விஶாலாம் ம்ரு'துபிஸ்தீர்ணாம் குஶைர்வேதிமிவாத்வரே ॥ 25 ॥
ஶக்ராயுதநிகாஶைஶ்ச கார்முகைர்பாரஸாதநைஃ ।
ருக்மப்ரு'ஷ்டைர்மஹாஸாரை ஶ்ஶோபிதாம் ஶத்ருபாதகைஃ ॥ 26 ॥
அர்க ரஶ்மி ப்ரதீகாஶைர்கோரைஸ்தூணீகதைஶ்ஶரைஃ ।
ஶோபிதாம் தீப்தவதநை ஸ்ஸர்பைர்போகவதீமிவ ॥ 27 ॥
மஹாரஜதவாஸோப்யாமஸிப்யாம் ச விராஜிதாம் ।
ருக்மபிந்துவிசித்ராப்யாம் சர்மப்யாம் சாபி ஶோபிதாம் ॥ 28 ॥
தம் த்ரு'ஷ்ட்வா பரதஃ ஶ்ரீமாந் துஹ்க மோஹ பரிப்லுதஃ ।
அப்யதாவத தர்ம ஆத்மா பரதஃ கைகயீ ஸுதஃ ॥ 29 ॥
ப்ராகுதக்ப்ரவணாம் வேதிம் விஶாலாம் தீப்தபாவகாம் ।
ததர்ஶ பரதஸ்தத்ர புண்யாம் ராமநிவேஶநே ॥ 30 ॥
நிரீக்ஷ்ய ஸ முஹூர்தம் து ததர்ஶ பரதோ குரும் ।
உடஜே ராமமாஸீநம் ஜடாமண்டலதாரிணம் ॥ 31 ॥
தம் து க்ரு'ஷ்ணாஜிநதரம் சீரவல்கலவாஸஸம் ।
ததர்ஶ ராமமாஸீநமபிதஃ பாவகோபமம் ॥ 32 ॥
ஸிம்ஹஸ்கந்தம் மஹாபாஹும் புண்டரீகநிபேக்ஷணம் ।
ப்ரு'திவ்யாஸ்ஸாகராந்தாயாஃ பர்தாரம் தர்மசாரிணம் ॥ 33 ॥
உபவிஷ்டம் மஹாபாஹும் ப்ரஹ்மாணமிவ ஶாஶ்வதம் ।
ஸ்தண்டிலே தர்பஸம்ஸ்தீர்ணே ஸீதயா லக்ஷ்மணேந ச ॥ 34 ॥
தம் த்ரு'ஷ்ட்வா பரத ஶ்ஶ்ரீமாந் துஃகஶோகபரிப்லுதஃ ।
அப்யதாவத தர்மாத்மா பரதஃ கைகேயீ ஸுதஃ ॥ 35 ॥
த்ரு'ஷ்ட்வைவ விலலாபாऽர்தோ பாஷ்பஸந்திக்தயா கிரா ।
அஶக்நுவந் தாரயிதும் தைர்யாத்வசநமப்ரவீத் ॥ 36 ॥
ய ஸ்ஸம்ஸதி ப்ரக்ரு'திபிர்பவேத்யுக்த உபாஸிதும் ।
வந்யைர்ம்ரு'கைருபாஸீந ஸ்ஸோऽயமாஸ்தே மமாக்ரஜஃ ॥ 37 ॥
வாஸோபிர்பஹுஸாஹஸ்ரைர்யோ மஹாத்மா புரோசிதஃ ।
ம்ரு'காஜிநே ஸோऽயமிஹ ப்ரவஸ்தே தர்மமாசரந் ॥ 38 ॥
அதாரயத்யோ விவிதாஶ்சித்ராஸ்ஸுமநஸஸ்ததா ।
ஸோऽயம் ஜடாபாரமிமம் வஹதே ராகவஃ கதம் ॥ 39 ॥
யஸ்ய யஜ்ஞைர்யதாதிஷ்டைர்யுக்தோ தர்மஸ்ய ஸஞ்சயஃ ।
ஶரீரக்லேஶஸம்பூதம் ஸ தர்மம் பரிமார்கதே ॥ 40 ॥
சந்தநேந மஹார்ஹேண யஸ்யாங்கமுபஸேவிதம் ।
மலேந தஸ்யாங்கமிதம் கதமார்யஸ்ய ஸேவ்யதே ॥ 41 ॥
மந்நிமித்தமிதம் துஃகம் ப்ராப்தோ ராமஃ ஸுகோசிதஃ ।
திக்ஜீவிதம் ந்ரு'ஶம்ஸஸ்ய மம லோகவிகர்ஹிதம் ॥ 42 ॥
இத்யேவம் விலபந்தீநஃ ப்ரஸ்விந்நமுகபங்கஜஃ ।
பாதாவப்ராப்ய ராமஸ்ய பபாத பரதோ ருதந் ॥ 43 ॥
துஃகாபிதப்தோ பரதோ ராஜபுத்ரோ மஹாபலஃ ।
உக்த்வாऽர்யேதி ஸக்ரு'த்தீநம் புநர்நோவாச கிஞ்சந ॥ 44 ॥
பாஷ்பாபிஹதகண்டஶ்ச ப்ரேக்ஷ்ய ராமம் யஶஸ்விநம் ।
ஆர்யேத்யேவாபிஸங்க்ருஶ்ய வ்யாஹர்தும் நாஶகத்ததா ॥ 45 ॥
ஶத்ருக்நஶ்சாபி ராமஸ்ய வவந்தே சரணௌ ருதந் ।
தாவுபௌ ஸ ஸமாலிங்க்ய ராமஶ்சாஶ்ரூண்யவர்தயத் ॥ 46 ॥
ததஸ்ஸுமந்த்ரேண குஹேந சைவ ஸமீயது ராஜஸுதாவரண்யே ।
திவாகரஶ்சைவ நிஶாகரஶ்ச யதாऽம்பரே ஶுக்ரப்ரு'ஹஸ்பதிப்யாம் ॥ 47 ॥
தாந்பார்திவாந்வாரணயூதபாபாந்ஸமாகதாம் ஸ்தத்ர மஹத்யரண்யே ।
வநௌகஸஸ்தேऽபி ஸமீக்ஷ்ய ஸர்வேऽப்யஶ்ரூண்யமுஞ்சந்ப்ரவிஹாய ஹர்ஷம் ॥ 48 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே ஏகோநஶததமஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनशततमस्सर्गः ।
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ 1 ॥
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृर्मे शीघ्रमानय ।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥ 2 ॥
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ 3 ॥
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ 4 ॥
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ 5 ॥
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥ 6 ॥
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥ 7 ॥
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ 8 ॥
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ 9 ॥
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥ 10 ॥
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ 11 ॥
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ 12 ॥
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ 13 ॥
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ 14 ॥
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ 15 ॥
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ 16 ॥
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 17 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 18 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 19 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 20 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 21 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 22 ॥
गोधा अन्गुलित्रैर् आसाक्तैः चित्रैः कान्चन भूषितैः ।
अरि सम्घैर् अनाधृष्यां मृगैः सिम्ह गुहां इव ॥ 23 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 24 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 25 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 26 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 27 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 28 ॥
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुह्ख मोह परिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्म आत्मा भरतः कैकयी सुतः ॥ 29 ॥
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ 30 ॥
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ 31 ॥
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ 32 ॥
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ 33 ॥
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ 34 ॥
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥ 35 ॥
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ 36 ॥
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ 37 ॥
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ 38 ॥
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ 39 ॥
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ 40 ॥
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ 41 ॥
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ 42 ॥
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ 43 ॥
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 44 ॥
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥ 45 ॥
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ 46 ॥
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ 47 ॥
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ 48 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.