2.52 அயோத்யாகாண்ட - த்விபஞ்சாஶ ஸர்கஃ

2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।
அத த்விபஞ்சாஶஸ்ஸர்கஃ ।
ப்ரபாதாயாம் து ஶர்வர்யாம் ப்ரு'துவக்ஷா மஹாயஶாஃ ।
உவாச ராமஃ ஸௌமித்ரிம் லக்ஷ்மணம் ஶுபலக்ஷணம் ॥ 1 ॥
பாஸ்கரோதயகாலோऽயம் கதா பகவதீ நிஶா ।
அஸௌ ஸுக்ரு'ஷ்ணோ விஹகஃ கோகிலஸ்தாத கூஜதி ॥ 2 ॥
பர்ஹிணாநாம் ச நிர்கோஷஃ ஶ்ரூயதே நததாம் வநே ।
தராம ஜாஹ்நவீம் ஸௌம்ய ஶீக்ரகாம் ஸாகரங்கமாம் ॥ 3 ॥
விஜ்ஞாய ராமஸ்ய வசஃ ஸௌமித்ரிர்மித்ரநந்தநஃ ।
குஹமாமந்த்ர்ய ஸூதம் ச ஸோऽதிஷ்டத்ப்ராதுரக்ரதஃ ॥ 4 ॥
ஸ து ராமஸ்ய வசநம் நிஶம்ய ப்ரதிக்ரு'ஹ்ய ச ।
ஸ்தபதிஸ்தூர்ணமாஹூய ஸசிவாநிதமப்ரவீத் ॥ 5 ॥
அஸ்ய வாஹநஸம்யுக்தாம் கர்ணக்ராஹவதீம் ஶுபாம் ।
ஸுப்ரதாராம் த்ரு'டாம் தீர்தே ஶீக்ரம் நாவமுபாஹர ॥ 6 ॥
தம் நிஶம்ய ஸமாதேஶம் குஹாமாத்யகணோ மஹாந் ।
உபோஹ்ய ருசிராம் நாவம் குஹாய ப்ரத்யவேதயத் ॥ 7 ॥
ததஃ ஸ ப்ராஞ்ஜலிர்பூத்வா குஹோ ராகவமப்ரவீத் ।
உபஸ்திதேயம் நௌர்தேவ பூயஃ கிம் கரவாணி தே ॥ 8 ॥
தவாமரஸுதப்ரக்ய தர்தும் ஸாகரகாம் நதீம் ।
நௌரியம் புருஷவ்யாக்ர தாம் த்வமாரோஹ ஸுவ்ரத ॥ 9 ॥
அதோவாச மஹாதேஜா ராமோ குஹமிதம் வசஃ ।
க்ரு'தகாமோऽஸ்மி பவதா ஶீக்ரமாரோப்யதாமிதி ॥ 10 ॥
ததஃ கலாபாந் ஸந்நஹ்ய கட்கௌ பத்வா ச தந்விநௌ ।
ஜக்மதுர்யேந தௌ கங்காம் ஸீதயா ஸஹ ராகவௌ ॥ 11 ॥
ராமமேவ து தர்மஜ்ஞமுபகம்ய விநீதவத் ।
கிமஹம் கரவாணீதி ஸூதஃ ப்ராஞ்ஜலிரப்ரவீத் ॥ 12 ॥
ததோऽப்ரவீத்தாஶரதிஃ ஸுமந்த்ரம் ஸ்ப்ரு'ஶந் கரேணோத்தமதக்ஷிணேந ।
ஸுமந்த்ர ஶீக்ரம் புநரேவ யாஹி ராஜ்ஞஃ ஸகாஶே பவ சாப்ரமத்தஃ ॥ 13 ॥
நிவர்தஸ்வேத்யுவாசைவ ஹ்யேதாவத்தி க்ரு'தம் மம ।
ரதம் விஹாய பத்ப்யாம் து கமிஷ்யாமி மஹாவநம் ॥ 14 ॥
ஆத்மாநம் த்வப்யநுஜ்ஞாதமவேக்ஷ்யார்தஃ ஸ ஸாரதிஃ ।
ஸுமந்த்ரஃ புருஷவ்யாக்ரமைக்ஷ்வாகமிதமப்ரவீத் ॥ 15 ॥
நாதிக்ராந்தமிதம் லோகே புருஷேணேஹ கேநசித் ।
தவ ஸப்ராத்ரு'பார்யஸ்ய வாஸஃ ப்ராக்ரு'தவத்வநே ॥ 16 ॥
ந மந்யே ப்ரஹ்மசர்யேऽஸ்தி ஸ்வதீதே வா பலோதயஃ ।
மார்தவார்ஜவயோர்வாபி த்வாம் சேத்வ்யஸநமாகதம் ॥ 17 ॥
ஸஹ ராகவ வைதேஹ்யா ப்ராத்ரா சைவ வநே வஸந் ।
த்வம் கதிம் ப்ராப்ஸ்யஸே வீர த்ரீந் லோகாம்ஸ்து ஜயந்நிவ ॥ 18 ॥
வயம் கலு ஹதா ராம யே த்வயாப்யுபவஞ்சிதாஃ ।
கைகேய்யா வஶமேஷ்யாமஃ பாபாயா துஃகபாகிநஃ ॥ 19 ॥
இதி ப்ருவந்நாத்மஸமம் ஸுமந்த்ரஃ ஸாரதிஸ்ததா ।
த்ரு'ஷ்ட்வா தூரகதம் ராமம் துஃகார்தோ ருருதே சிரம் ॥ 20 ॥
ததஸ்து விகதே பாஷ்பே ஸூதம் ஸ்ப்ரு'ஷ்டோதகம் ஶுசிம் ।
ராமஸ்து மதுரம் வாக்யம் புநஃ புநருவாச தம் ॥ 21 ॥
இக்ஷ்வாகூணாம் த்வயா துல்யம் ஸுஹ்ரு'தம் நோபலக்ஷயே ।
யதா தஶரதோ ராஜா மாம் ந ஶோசேத்ததா குரு ॥ 22 ॥
ஶோகோபஹதசேதாஶ்ச வ்ரு'த்தஶ்ச ஜகதீபதிஃ ।
காமபாவாவஸந்நஶ்ச தஸ்மாதேதத்ப்ரவீமி தே ॥ 23 ॥
யத்யதாஜ்ஞாபயேத்கிஞ்சித்ஸ மஹாத்மா மஹீபதிஃ ।
கைகேய்யாஃ ப்ரியகாமார்தம் கார்யம் ததவிகாங்க்ஷயா ॥ 24 ॥
ஏததர்தம் ஹி ராஜ்யாநி ப்ரஶாஸதி நரேஶ்வராஃ ।
யதேஷாம் ஸர்வக்ரு'த்யேஷு மநோ ந ப்ரதிஹந்யதே ॥ 25 ॥
யத்யதா ஸ மஹாராஜோ நாலீகமதிகச்சதி ।
ந ச தாம்யதி துஃகேந ஸுமந்த்ர குரு தத்ததா ॥ 26 ॥
அத்ரு'ஷ்டதுஃகம் ராஜாநம் வ்ரு'த்தமார்யம் ஜிதேந்த்ரியம் ।
ப்ரூயாஸ்த்வமபிவாத்யைவ மம ஹேதோரிதம் வசஃ ॥ 27 ॥
நைவாஹமநுஶோசாமி லக்ஷ்மணோ ந ச மைதிலீ ।
அயோத்யாயாஶ்ச்யுதாஶ்சேதி வநே வத்ஸ்யாமஹேதி ச ॥ 28 ॥
சதுர்தஶஸு வர்ஷேஷு நிவ்ரு'த்தேஷு புநஃ புநஃ ।
லக்ஷ்மணம் மாம் ச ஸீதாம் ச த்ரக்ஷ்யஸே க்ஷிப்ரமாகதாந் ॥ 29 ॥
ஏவமுக்த்வா து ராஜாநம் மாதரம் ச ஸுமந்த்ர மே ।
அந்யாஶ்ச தேவீஸ்ஸஹிதாஃ கைகேயீம் ச புநஃ புநஃ ॥ 30 ॥
ஆரோக்யம் ப்ரூஹி கௌஶல்யாமத பாதாபிவந்தநம் ।
ஸீதாயா மம சாऽऽர்யஸ்ய வசநால்லக்ஷ்மணஸ்ய ச ॥ 31 ॥
ப்ரூயாஶ்ச ஹி மஹாராஜம் பரதம் க்ஷிப்ரமாநய ।
ஆகதஶ்சாபி பரதஃ ஸ்தாப்யோ ந்ரு'பமதே பதே ॥ 32 ॥
பரதம் ச பரிஷ்வஜ்ய யௌவராஜ்யேऽபிஷிச்ய ச ।
அஸ்மத்ஸந்தாபஜம் துஃகம் ந த்வாமபிபவிஷ்யதி ॥ 33 ॥
பரதஶ்சாபி வக்தவ்யோ யதா ராஜநி வர்தஸே ।
ததா மாத்ரு'ஷு வர்தேதாஃ ஸர்வாஸ்வேவாவிஶேஷதஃ ॥ 34 ॥
தாதஸ்ய ப்ரியகாமேந யௌவராஜ்யமபேக்ஷதா ।
லோகயோருபயோஃ ஶக்யம் த்வயா யத்ஸுகமேதிதும் ॥ 35 ॥
நிவர்த்யமாநோ ராமேண ஸுமந்த்ரஃ ஶோககர்ஶிதஃ ।
தத்ஸர்வம் வசநம் ஶ்ருத்வா ஸ்நேஹாத்காகுத்ஸ்தமப்ரவீத் ॥ 36 ॥
யதஹம் நோபசாரேண ப்ரூயாம் ஸ்நேஹாதவிக்லபஃ ।
பக்திமாநிதி தத்தாவத்வாக்யம் த்வம் க்ஷந்துமர்ஹஸி ॥ 37 ॥
கதம் ஹி த்வத்விஹீநோऽஹம் ப்ரதியாஸ்யாமி தாம் புரீம் ।
தவ தாவத்வியோகேந புத்ரஶோகாகுலாமிவ ॥ 38 ॥
ஸராமமபி தாவந்மே ரதம் த்ரு'ஷ்ட்வா ததா ஜநஃ ।
விநா ராமம் ரதம் த்ரு'ஷ்ட்வா விதீர்யேதாபி ஸா புரீ ॥ 39 ॥
தைந்யம் ஹி நகரீ கச்சேத்த்ரு'ஷ்ட்வா ஶூந்யமிமம் ரதம் ।
ஸூதாவஶேஷம் ஸ்வம் ஸைந்யம் ஹதவீரமிவாऽஹவே ॥ 40 ॥
தூரேऽபி நிவஸந்தம் த்வாம் மாநஸேநாக்ரதஃ ஸ்திதம் ।
சிந்தயந்தோऽத்ய நூநம் த்வாம் நிராஹாராஃ க்ரு'தாஃ ப்ரஜாஃ ॥ 41 ॥
த்ரு'ஷ்டம் தத்தி த்வயா ராம யாத்ரு'ஶம் த்வத்ப்ரவாஸநே ।
ப்ரஜாநாம் ஸங்குலம் வ்ரு'த்தம் த்வச்சோகக்லாந்தசேதஸாம் ॥ 42 ॥
ஆர்தநாதோ ஹி யஃ பௌரைர்முக்தஸ்த்வத்விப்ரவாஸநே ।
ஸரதம் மாம் நிஶாம்யைவ குர்யுஃ ஶதகுணம் ததஃ ॥ 43 ॥
அஹம் கிம் சாபி வக்ஷ்யாமி தேவீம் தவ ஸுதோ மயா ।
நீதோऽஸௌ மாதுலகுலம் ஸந்தாபம் மா க்ரு'தா இதி ॥ 44 ॥
அஸத்யமபி நைவாஹம் ப்ரூயாம் வசநமீத்ரு'ஶம் ।
கதமப்ரியமேவாஹம் ப்ரூயாம் ஸத்யமிதம் வசஃ ॥ 45 ॥
மம தாவந்நியோகஸ்தாஸ்த்வத்பந்துஜநவாஹிநஃ ।
கதம் ரதம் த்வயா ஹீநம் ப்ரவக்ஷ்யந்தி ஹயோத்தமாஃ ॥ 46 ॥
தந்ந ஶக்ஷ்யாம்யஹம் கந்துமயோத்யாம் த்வத்ரு'தேऽநக ।
வநவாஸாநுயாநாய மாமநுஜ்ஞாதுமர்ஹஸி ॥ 47 ॥
யதி மே யாசமாநஸ்ய த்யாகமேவ கரிஷ்யஸி ।
ஸரதோऽக்நிம் ப்ரவேக்ஷ்யாமி த்யக்தமாத்ர இஹ த்வயா ॥ 48 ॥
பவிஷ்யந்தி வநே யாநி தபோவிக்நகராணி தே ।
ரதேந ப்ரதிபாதிஷ்யே தாநி ஸத்த்வாநி ராகவ ॥ 49 ॥
த்வத்க்ரு'தே ந மயாऽவாப்தம் ரதசர்யாக்ரு'தம் ஸுகம் ।
ஆஶம்ஸே த்வத்க்ரு'தே நாஹம் வநவாஸக்ரு'தம் ஸுகம் ॥ 50 ॥
ப்ரஸீதேச்சாமி தேऽரண்யே பவிதும் ப்ரத்யநந்தரஃ ।
ப்ரீத்யாऽபிஹிதமிச்சாமி பவ மே ப்ரத்யநந்தரஃ ॥ 51 ॥
இமே சாபி ஹயா வீர யதி தே வநவாஸிநஃ ।
பரிசர்யாம் கரிஷ்யந்தி ப்ராப்ஸ்யந்தி பரமாம் கதிம் ॥ 52 ॥
தவ ஶுஶ்ரூஷணம் மூர்த்நா கரிஷ்யாமி வநே வஸந் ।
அயோத்யாம் தேவலோகம் வா ஸர்வதா ப்ரஜஹாம்யஹம் ॥ 53 ॥
ந ஹி ஶக்யா ப்ரவேஷ்டும் ஸா மயாऽயோத்யா த்வயா விநா ।
ராஜதாநீ மஹேந்த்ரஸ்ய யதா துஷ்க்ரு'தகர்மணா ॥ 54 ॥
வநவாஸே க்ஷயம் ப்ராப்தே மமைஷ ஹி மநோரதஃ ।
யதநேந ரதேநைவ த்வாம் வஹேயம் புரீம் புநஃ ॥ 55 ॥
சதுர்தஶ ஹி வர்ஷாணி ஸஹிதஸ்ய த்வயா வநே ।
க்ஷணபூதாநி யாஸ்யந்தி ஶதஸங்க்யாந்யதோऽந்யதா ॥ 56 ॥
ப்ரு'த்யவத்ஸல திஷ்டந்தம் பர்த்ரு'புத்ரகதே பதி ।
பக்தம் ப்ரு'த்யம் ஸ்திதம் ஸ்தித்யாம் த்வம் ந மாம் ஹாதுமர்ஹஸி ॥ 57 ॥
ஏவம் பஹுவிதம் தீநம் யாசமாநம் புநஃ புநஃ ।
ராமோ ப்ரு'த்யாநுகம்பீ து ஸுமந்த்ரமிதமப்ரவீத் ॥ 58 ॥
ஜாநாமி பரமாம் பக்திம் மயி தே பர்த்ரு'வத்ஸல ।
ஶ்ரு'ணு சாபி யதர்தம் த்வாம் ப்ரேஷயாமி புரீமிதஃ ॥ 59 ॥
நகரீம் த்வாம் கதம் த்ரு'ஷ்ட்வா ஜநநீ மே யவீயஸீ ।
கைகேயீ ப்ரத்யயம் கச்சேதிதி ராமோ வநம் கதஃ ॥ 60 ॥
பரிதுஷ்டா ஹி ஸா தேவீ வநவாஸம் கதே மயி ।
ராஜாநம் நாதிஶங்கேத 'மித்யாவாதீ'தி தார்மிகம் ॥ 61 ॥
ஏஷ மே ப்ரதமஃ கல்போ யதம்பா மே யவீயஸீ ।
பரதாரக்ஷிதம் ஸ்பீதம் புத்ரராஜ்யமவாப்நுயாத் ॥ 62 ॥
மம ப்ரியார்தம் ராஜ்ஞஶ்ச ஸரதஸ்த்வம் புரீம் வ்ரஜ ।
ஸந்திஷ்டஶ்சாஸி யாநர்தாம்ஸ்தாம் ஸ்தாந் ப்ரூயாஸ்ததா ததா ॥ 63 ॥
இத்யுக்த்வா வசநம் ஸூதம் ஸாந்த்வயித்வா புநஃ புநஃ ।
குஹம் வசநமக்லீபோ ராமோ ஹேதுமதப்ரவீத் ॥ 64 ॥
நேதாநீம் குஹ யோக்யோऽயம் வாஸோ மே ஸஜநே வநே ।
ஆவஶ்யம் ஹ்யாஶ்ரமே வாஸஃ கர்தவ்யஸ்தத்கதோ விதிஃ ॥ 65 ॥
ஸோऽஹம் க்ரு'ஹீத்வா நியமம் தபஸ்வி ஜநபூஷணம் ।
ஹிதகாமஃ பிதுர்பூயஃ ஸீதாயா லக்ஷ்மணஸ்ய ச ॥ 66 ॥
ஜடாஃ க்ரு'த்வா கமிஷ்யாமி ந்யக்ரோதக்ஷீரமாநய ।
தத் க்ஷீரம் ராஜபுத்ராய குஹஃ க்ஷிப்ரமுபாஹரத் ॥ 67 ॥
லக்ஷ்மணஸ்யாத்மநஶ்சைவ ராமஸ்தேநாகரோஜ்ஜடாஃ ।
தீர்கபாஹுர்நரவ்யாக்ரோ ஜடிலத்வமதாரயத் ॥ 68 ॥
தௌ ததா சீரவஸநௌ ஜடாமண்டலதாரிணௌ ।
ஆஶோபேதாம்ரு'ஷிஸமௌ ப்ராதரௌ ராமலக்ஷ்மணௌ ॥ 69 ॥
ததோ வைகாநஸம் மார்கமாஸ்திதஃ ஸஹ லக்ஷ்மணஃ ।
வ்ரதமாதிஷ்டவாந் ராமஃ ஸகாயம் குஹமப்ரவீத் ॥ 70 ॥
அப்ரமத்தோ பலே கோஶே துர்கே ஜநபதே ததா ।
பவேதா குஹ ராஜ்யம் ஹி துராரக்ஷதமம் மதம் ॥ 71 ॥
ததஸ்தம் ஸமநுஜ்ஞாய குஹமிக்ஷ்வாகுநந்தநஃ ।
ஜகாம தூர்ணமவ்யக்ரஃ ஸபார்யஃ ஸஹ லக்ஷ்மணஃ ॥ 72 ॥
ஸ து த்ரு'ஷ்ட்வா நதீதீரே நாவமிக்ஷ்வாகுநந்தநஃ ।
திதீர்ஷுஃ ஶீக்ரகாம் கங்காமிதம் லக்ஷ்மணமப்ரவீத் ॥ 73 ॥
ஆரோஹ த்வம் நரவ்யாக்ர ஸ்திதாம் நாவமிமாம் ஶநைஃ ।
ஸீதாம் சாரோபயாந்வக்ஷம் பரிக்ரு'ஹ்ய மநஸ்விநீம் ॥ 74 ॥
ஸ ப்ராதுஃ ஶாஸநம் ஶ்ருத்வா ஸர்வமப்ரதிகூலயந் ।
ஆரோப்ய மைதிலீம் பூர்வமாருரோஹாऽऽத்மவாம் ஸ்ததஃ ॥ 75 ॥
அதாருரோஹ தேஜஸ்வீ ஸ்வயம் லக்ஷ்மணபூர்வஜஃ ।
ததோ நிஷாதாதிபதிர்குஹோ ஜ்ஞாதீநசோதயத் ॥ 76 ॥
ராகவோऽபி மஹாதேஜா நாவமாருஹ்ய தாம் ததஃ ।
ப்ரஹ்மவத் க்ஷத்ரவச்சைவ ஜஜாப ஹிதமாத்மநஃ ॥ 77 ॥
ஆசம்ய ச யதாஶாஸ்த்ரம் நதீம் தாம் ஸஹ ஸீதயா ।
ப்ராணமத்ப்ரீதிஸம்ஹ்ரு'ஷ்டோ லக்ஷ்மணஶ்சாமிதப்ரபஃ ॥ 78 ॥
அநுஜ்ஞாய ஸுமந்த்ரம் ச ஸபலம் சைவ தம் குஹம் ।
ஆஸ்தாய நாவம் ராமஸ்து சோதயாமாஸ நாவிகாந் ॥ 79 ॥
ததஸ்தைஶ்சோதிதா ஸா நௌஃ கர்ணதாரஸமாஹிதா ।
ஶுபஸ்ப்யவேகாபிஹதா ஶீக்ரம் ஸலிலமத்யகாத் ॥ 80 ॥
. ।
மத்யம் து ஸமநுப்ராப்ய பாகீரத்யாஸ்த்வநிந்திதா ।
வைதேஹீ ப்ராஞ்ஜலிர்பூத்வா தாம் நதீமிதமப்ரவீத் ॥ 81 ॥
புத்ரோ தஶரதஸ்யாயம் மஹாராஜஸ்ய தீமதஃ ।
நிதேஶம் பாரயித்வேமம் கங்கே த்வதபிரக்ஷிதஃ ॥ 82 ॥
சதுர்தஶ ஹி வர்ஷாணி ஸமக்ராண்யுஷ்ய காநநே ।
ப்ராத்ரா ஸஹ மயா சைவ புநஃ ப்ரத்யாகமிஷ்யதி ॥ 83 ॥
ததஸ்த்வாம் தேவி ஸுபகே க்ஷேமேண புநராகதா ।
யக்ஷ்யே ப்ரமுதிதா கங்கே ஸர்வகாமஸம்ரு'த்திநீ ॥ 84 ॥
த்வம் ஹி த்ரிபதகா தேவி ப்ரஹ்மலோகம் ஸமீக்ஷஸே ।
பார்யா சோததிராஜஸ்ய லோகேऽஸ்மிந் ஸம்ப்ரத்ரு'ஶ்யஸே ॥ 85 ॥
ஸா த்வாம் தேவி நமஸ்யாமி ப்ரஶம்ஸாமி ச ஶோபநே ।
ப்ராப்தராஜ்யே நரவ்யாக்ரே ஶிவேந புநராகதே ॥ 86 ॥
கவாம் ஶதஸஹஸ்ராணி வஸ்த்ராண்யந்நம் ச பேஶலம் ।
ப்ராஹ்மணேப்யஃ ப்ரதாஸ்யாமி தவ ப்ரியசிகீர்ஷயா ॥ 87 ॥
ஸுராகடஸஹஸ்ரேண மாம்ஸபூதௌதநேந ச ।
யக்ஷ்யே த்வாம் ப்ரயதா தேவி புரீம் புநருபாகதா ॥ 88 ॥
யாநி த்வத்தீரவாஸீநி தைவதாநி ச ஸந்தி ஹி ।
தாநி ஸர்வாணி யக்ஷ்யாமி தீர்தாந்யாயதநாநி ச ॥ 89 ॥
புநரேவ மஹாபாஹுர்மயா ப்ராத்ரா ச ஸங்கதஃ ।
அயோத்யாம் வநவாஸாத்து ப்ரவிஶத்வநகோऽநகே ॥ 90 ॥
ததா ஸம்பாஷமாணா ஸா ஸீதா கங்காமநிந்திதா ।
தக்ஷிணா தக்ஷிணம் தீரம் க்ஷிப்ரமேவாப்யுபாகமத் ॥ 91 ॥
தீரம் து ஸமநுப்ராப்ய நாவம் ஹித்வா நரர்ஷபஃ ।
ப்ராதிஷ்டத ஸஹ ப்ராத்ரா வைதேஹ்யா ச பரந்தபஃ ॥ 92 ॥
அதாப்ரவீந்மஹாபாஹுஃ ஸுமித்ராநந்தவர்தநம் ।
பவ ஸம்ரக்ஷணார்தாய ஸஜநே விஜநேऽபி வா ॥ 93 ॥
அவஶ்யம் ரக்ஷணம் கார்யமத்ரு'ஷ்டே விஜநே வநே ।
அக்ரதோ கச்ச ஸௌமித்ரே ஸீதா த்வாமநுகச்சது ॥ 94 ॥
ப்ரு'ஷ்டதோऽஹம் கமிஷ்யாமி த்வாம் ச ஸீதாம் ச பாலயந் ।
அந்யோந்யஸ்யேஹ நோ ரக்ஷா கர்தவ்யா புருஷர்ஷப ॥ 95 ॥
ந ஹி தாவததிக்ராந்தா ஸுகரா காசந க்ரியா ।
அத்ய துஃகம் து வைதேஹீ வநவாஸஸ்ய வேத்ஸ்யதி ॥ 96 ॥
ப்ரணஷ்டஜநஸம்பாதம் க்ஷேத்ராராமவிவர்ஜிதம் ।
விஷமம் ச ப்ரபாதம் ச வநமத்ய ப்ரவேக்ஷ்யதி ॥ 97 ॥
ஶ்ருத்வா ராமஸ்ய வசநம் ப்ரதஸ்தே லக்ஷ்மணோऽக்ரதஃ ।
அநந்தரம் ச ஸீதாயா ராகவோ ரகுநந்தநஃ ॥ 98 ॥
கதம் து கங்காபரபாரமாஶு ராமம் ஸுமந்த்ரஃ ப்ரததம் நிரீக்ஷ்ய ।
அத்வப்ரகர்ஷாத்விநிவ்ரு'த்தத்ரு'ஷ்டி ர்முமோச பாஷ்பம் வ்யதித ஸ்தபஸ்வீ ॥ 99 ॥
ஸ லோகபாலப்ரதிமப்ரபாவவாம் ஸ்தீர்த்வா மஹாத்மா வரதோ மஹாநதீம் ।
ததஃ ஸம்ரு'த்தாந் ஶுபஸஸ்யமாலிநஃ க்ரமேண வத்ஸாந் முதிதாநுபாகமத் ॥ 100 ॥
தௌ தத்ர ஹத்வா சதுரோ மஹாம்ரு'காந் வராஹம்ரு'ஶ்யம் ப்ரு'ஷதம் மஹாருரும் ।
ஆதாய மேத்யம் த்வரிதம் புபுக்ஷிதௌ வாஸாய காலே யயதுர்வநஸ்பதிம் ॥ 101 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே த்விபஞ்சாஶஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विपञ्चाशस्सर्गः ।
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ 1 ॥
भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ 2 ॥
बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ 3 ॥
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ 4 ॥
स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥
अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।
सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ 6 ॥
तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ 7 ॥
ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ 8 ॥
तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।
नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥ 9 ॥
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ 10 ॥
ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ 11 ॥
राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 12 ॥
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ 13 ॥
निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।
रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥ 14 ॥
आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ 15 ॥
नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ 16 ॥
न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ 17 ॥
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥ 18 ॥
वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ 19 ॥
इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ 20 ॥
ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 21 ॥
इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ 22 ॥
शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ 23 ॥
यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ 24 ॥
एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ 25 ॥
यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ 26 ॥
अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ 27 ॥
नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥ 28 ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥ 29 ॥
एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ 30 ॥
आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ 31 ॥
ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ 32 ॥
भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ 33 ॥
भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ 34 ॥
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ 35 ॥
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ 36 ॥
यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।
भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ 37 ॥
कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ 38 ॥
सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ 39 ॥
दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥ 40 ॥
दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ 41 ॥
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।
प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ 42 ॥
आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ 43 ॥
अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ 44 ॥
असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ 45 ॥
मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ 46 ॥
तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ 47 ॥
यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ 48 ॥
भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ 49 ॥
त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।
आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ 50 ॥
प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ 51 ॥
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ 52 ॥
तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ 53 ॥
न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ 54 ॥
वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ 55 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥ 56 ॥
भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ 57 ॥
एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ 58 ॥
जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ 59 ॥
नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ 60 ॥
परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।
राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥ 61 ॥
एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ 62 ॥
मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।
सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ 63 ॥
इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ 64 ॥
नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।
आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ 65 ॥
सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 66 ॥
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।
तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ 67 ॥
लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ 68 ॥
तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।
आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 69 ॥
ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥ 70 ॥
अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ 71 ॥
ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ 72 ॥
स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 73 ॥
आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ 74 ॥
स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥ 75 ॥
अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ 76 ॥
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ 77 ॥
आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ 78 ॥
अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ 79 ॥
ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ 80 ॥
. ।
मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ 81 ॥
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ 82 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ 83 ॥
ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 84 ॥
त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ 85 ॥
सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ 86 ॥
गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ 87 ॥
सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।
यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ 88 ॥
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 89 ॥
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।
अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ 90 ॥
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ 91 ॥
तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ 92 ॥
अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ 93 ॥
अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ 94 ॥
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।
अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ 95 ॥
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ 96 ॥
प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।
विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ 97 ॥
श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ 98 ॥
गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥ 99 ॥
स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ 100 ॥
तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ 101 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in