2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah — Kannada Script

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ದ್ವಿಪಞ್ಚಾಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ಪ್ರಭಾತಾಯಾಂ ತು ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ಪೃಥುವಕ್ಷಾ ಮಹಾಯಶಾಃ ।

ಉವಾಚ ರಾಮಃ ಸೌಮಿತ್ರಿಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಶುಭಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ 1 ॥

ಭಾಸ್ಕರೋದಯಕಾಲೋಽಯಂ ಗತಾ ಭಗವತೀ ನಿಶಾ ।

ಅಸೌ ಸುಕೃಷ್ಣೋ ವಿಹಗಃ ಕೋಕಿಲಸ್ತಾತ ಕೂಜತಿ ॥ 2 ॥

ಬರ್ಹಿಣಾನಾಂ ಚ ನಿರ್ಘೋಷಃ ಶ್ರೂಯತೇ ನದತಾಂ ವನೇ ।

ತರಾಮ ಜಾಹ್ನವೀಂ ಸೌಮ್ಯ ಶೀಘ್ರಗಾಂ ಸಾಗರಙ್ಗಮಾಮ್ ॥ 3 ॥

ವಿಜ್ಞಾಯ ರಾಮಸ್ಯ ವಚಃ ಸೌಮಿತ್ರಿರ್ಮಿತ್ರನನ್ದನಃ ।

ಗುಹಮಾಮನ್ತ್ರ್ಯ ಸೂತಂ ಚ ಸೋಽತಿಷ್ಠದ್ಭ್ರಾತುರಗ್ರತಃ ॥ 4 ॥

ಸ ತು ರಾಮಸ್ಯ ವಚನಂ ನಿಶಮ್ಯ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ ಚ ।

ಸ್ಥಪತಿಸ್ತೂರ್ಣಮಾಹೂಯ ಸಚಿವಾನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 5 ॥

ಅಸ್ಯ ವಾಹನಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಕರ್ಣಗ್ರಾಹವತೀಂ ಶುಭಾಮ್ ।

ಸುಪ್ರತಾರಾಂ ದೃಢಾಂ ತೀರ್ಥೇ ಶೀಘ್ರಂ ನಾವಮುಪಾಹರ ॥ 6 ॥

ತಂ ನಿಶಮ್ಯ ಸಮಾದೇಶಂ ಗುಹಾಮಾತ್ಯಗಣೋ ಮಹಾನ್ ।

ಉಪೋಹ್ಯ ರುಚಿರಾಂ ನಾವಂ ಗುಹಾಯ ಪ್ರತ್ಯವೇದಯತ್ ॥ 7 ॥

ತತಃ ಸ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ ಗುಹೋ ರಾಘವಮಬ್ರವೀತ್ ।

ಉಪಸ್ಥಿತೇಯಂ ನೌರ್ದೇವ ಭೂಯಃ ಕಿಂ ಕರವಾಣಿ ತೇ ॥ 8 ॥

ತವಾಮರಸುತಪ್ರಖ್ಯ ತರ್ತುಂ ಸಾಗರಗಾಂ ನದೀಮ್ ।

ನೌರಿಯಂ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ತಾಂ ತ್ವಮಾರೋಹ ಸುವ್ರತ ॥ 9 ॥

ಅಥೋವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾ ರಾಮೋ ಗುಹಮಿದಂ ವಚಃ ।

ಕೃತಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಭವತಾ ಶೀಘ್ರಮಾರೋಪ್ಯತಾಮಿತಿ ॥ 10 ॥

ತತಃ ಕಲಾಪಾನ್ ಸನ್ನಹ್ಯ ಖಡ್ಗೌ ಬಧ್ವಾ ಚ ಧನ್ವಿನೌ ।

ಜಗ್ಮತುರ್ಯೇನ ತೌ ಗಙ್ಗಾಂ ಸೀತಯಾ ಸಹ ರಾಘವೌ ॥ 11 ॥

ರಾಮಮೇವ ತು ಧರ್ಮಜ್ಞಮುಪಗಮ್ಯ ವಿನೀತವತ್ ।

ಕಿಮಹಂ ಕರವಾಣೀತಿ ಸೂತಃ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರಬ್ರವೀತ್ ॥ 12 ॥

ತತೋಽಬ್ರವೀದ್ದಾಶರಥಿಃ ಸುಮನ್ತ್ರಂ ಸ್ಪೃಶನ್ ಕರೇಣೋತ್ತಮದಕ್ಷಿಣೇನ ।

ಸುಮನ್ತ್ರ ಶೀಘ್ರಂ ಪುನರೇವ ಯಾಹಿ ರಾಜ್ಞಃ ಸಕಾಶೇ ಭವ ಚಾಪ್ರಮತ್ತಃ ॥ 13 ॥

ನಿವರ್ತಸ್ವೇತ್ಯುವಾಚೈವ ಹ್ಯೇತಾವದ್ಧಿ ಕೃತಂ ಮಮ ।

ರಥಂ ವಿಹಾಯ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ತು ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಹಾವನಮ್ ॥ 14 ॥

ಆತ್ಮಾನಂ ತ್ವಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಮವೇಕ್ಷ್ಯಾರ್ತಃ ಸ ಸಾರಥಿಃ ।

ಸುಮನ್ತ್ರಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಮೈಕ್ಷ್ವಾಕಮಿದಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 15 ॥

ನಾತಿಕ್ರಾನ್ತಮಿದಂ ಲೋಕೇ ಪುರುಷೇಣೇಹ ಕೇನಚಿತ್ ।

ತವ ಸಭ್ರಾತೃಭಾರ್ಯಸ್ಯ ವಾಸಃ ಪ್ರಾಕೃತವದ್ವನೇ ॥ 16 ॥

ನ ಮನ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಽಸ್ತಿ ಸ್ವಧೀತೇ ವಾ ಫಲೋದಯಃ ।

ಮಾರ್ದವಾರ್ಜವಯೋರ್ವಾಪಿ ತ್ವಾಂ ಚೇದ್ವ್ಯಸನಮಾಗತಮ್ ॥ 17 ॥

ಸಹ ರಾಘವ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಚೈವ ವನೇ ವಸನ್ ।

ತ್ವಂ ಗತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸೇ ವೀರ ತ್ರೀನ್ ಲೋಕಾಂಸ್ತು ಜಯನ್ನಿವ ॥ 18 ॥

ವಯಂ ಖಲು ಹತಾ ರಾಮ ಯೇ ತ್ವಯಾಪ್ಯುಪವಞ್ಚಿತಾಃ ।

ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ವಶಮೇಷ್ಯಾಮಃ ಪಾಪಾಯಾ ದುಃಖಭಾಗಿನಃ ॥ 19 ॥

ಇತಿ ಬ್ರುವನ್ನಾತ್ಮಸಮಂ ಸುಮನ್ತ್ರಃ ಸಾರಥಿಸ್ತದಾ ।

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೂರಗತಂ ರಾಮಂ ದುಃಖಾರ್ತೋ ರುರುದೇ ಚಿರಮ್ ॥ 20 ॥

ತತಸ್ತು ವಿಗತೇ ಬಾಷ್ಪೇ ಸೂತಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟೋದಕಂ ಶುಚಿಮ್ ।

ರಾಮಸ್ತು ಮಧುರಂ ವಾಕ್ಯಂ ಪುನಃ ಪುನರುವಾಚ ತಮ್ ॥ 21 ॥

ಇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಂ ತ್ವಯಾ ತುಲ್ಯಂ ಸುಹೃದಂ ನೋಪಲಕ್ಷಯೇ ।

ಯಥಾ ದಶರಥೋ ರಾಜಾ ಮಾಂ ನ ಶೋಚೇತ್ತಥಾ ಕುರು ॥ 22 ॥

ಶೋಕೋಪಹತಚೇತಾಶ್ಚ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ಜಗತೀಪತಿಃ ।

ಕಾಮಭಾವಾವಸನ್ನಶ್ಚ ತಸ್ಮಾದೇತದ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥ 23 ॥

ಯದ್ಯದಾಜ್ಞಾಪಯೇತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮಹೀಪತಿಃ ।

ಕೈಕೇಯ್ಯಾಃ ಪ್ರಿಯಕಾಮಾರ್ಥಂ ಕಾರ್ಯಂ ತದವಿಕಾಙ್ಕ್ಷಯಾ ॥ 24 ॥

ಏತದರ್ಥಂ ಹಿ ರಾಜ್ಯಾನಿ ಪ್ರಶಾಸತಿ ನರೇಶ್ವರಾಃ ।

ಯದೇಷಾಂ ಸರ್ವಕೃತ್ಯೇಷು ಮನೋ ನ ಪ್ರತಿಹನ್ಯತೇ ॥ 25 ॥

ಯದ್ಯಥಾ ಸ ಮಹಾರಾಜೋ ನಾಲೀಕಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ।

ನ ಚ ತಾಮ್ಯತಿ ದುಃಖೇನ ಸುಮನ್ತ್ರ ಕುರು ತತ್ತಥಾ ॥ 26 ॥

ಅದೃಷ್ಟದುಃಖಂ ರಾಜಾನಂ ವೃದ್ಧಮಾರ್ಯಂ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಮ್ ।

ಬ್ರೂಯಾಸ್ತ್ವಮಭಿವಾದ್ಯೈವ ಮಮ ಹೇತೋರಿದಂ ವಚಃ ॥ 27 ॥

ನೈವಾಹಮನುಶೋಚಾಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ನ ಚ ಮೈಥಿಲೀ ।

ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಶ್ಚ್ಯುತಾಶ್ಚೇತಿ ವನೇ ವತ್ಸ್ಯಾಮಹೇತಿ ಚ ॥ 28 ॥

ಚತುರ್ದಶಸು ವರ್ಷೇಷು ನಿವೃತ್ತೇಷು ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಮಾಂ ಚ ಸೀತಾಂ ಚ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಗತಾನ್ ॥ 29 ॥

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ರಾಜಾನಂ ಮಾತರಂ ಚ ಸುಮನ್ತ್ರ ಮೇ ।

ಅನ್ಯಾಶ್ಚ ದೇವೀಸ್ಸಹಿತಾಃ ಕೈಕೇಯೀಂ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ॥ 30 ॥

ಆರೋಗ್ಯಂ ಬ್ರೂಹಿ ಕೌಶಲ್ಯಾಮಥ ಪಾದಾಭಿವನ್ದನಮ್ ।

ಸೀತಾಯಾ ಮಮ ಚಾಽಽರ್ಯಸ್ಯ ವಚನಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಚ ॥ 31 ॥

ಬ್ರೂಯಾಶ್ಚ ಹಿ ಮಹಾರಾಜಂ ಭರತಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾನಯ ।

ಆಗತಶ್ಚಾಪಿ ಭರತಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯೋ ನೃಪಮತೇ ಪದೇ ॥ 32 ॥

ಭರತಂ ಚ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ಯೌವರಾಜ್ಯೇಽಭಿಷಿಚ್ಯ ಚ ।

ಅಸ್ಮತ್ಸನ್ತಾಪಜಂ ದುಃಖಂ ನ ತ್ವಾಮಭಿಭವಿಷ್ಯತಿ ॥ 33 ॥

ಭರತಶ್ಚಾಪಿ ವಕ್ತವ್ಯೋ ಯಥಾ ರಾಜನಿ ವರ್ತಸೇ ।

ತಥಾ ಮಾತೃಷು ವರ್ತೇಥಾಃ ಸರ್ವಾಸ್ವೇವಾವಿಶೇಷತಃ ॥ 34 ॥

ತಾತಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಕಾಮೇನ ಯೌವರಾಜ್ಯಮಪೇಕ್ಷತಾ ।

ಲೋಕಯೋರುಭಯೋಃ ಶಕ್ಯಂ ತ್ವಯಾ ಯತ್ಸುಖಮೇಧಿತುಮ್ ॥ 35 ॥

ನಿವರ್ತ್ಯಮಾನೋ ರಾಮೇಣ ಸುಮನ್ತ್ರಃ ಶೋಕಕರ್ಶಿತಃ ।

ತತ್ಸರ್ವಂ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ನೇಹಾತ್ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 36 ॥

ಯದಹಂ ನೋಪಚಾರೇಣ ಬ್ರೂಯಾಂ ಸ್ನೇಹಾದವಿಕ್ಲಬಃ ।

ಭಕ್ತಿಮಾನಿತಿ ತತ್ತಾವದ್ವಾಕ್ಯಂ ತ್ವಂ ಕ್ಷನ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 37 ॥

ಕಥಂ ಹಿ ತ್ವದ್ವಿಹೀನೋಽಹಂ ಪ್ರತಿಯಾಸ್ಯಾಮಿ ತಾಂ ಪುರೀಮ್ ।

ತವ ತಾವದ್ವಿಯೋಗೇನ ಪುತ್ರಶೋಕಾಕುಲಾಮಿವ ॥ 38 ॥

ಸರಾಮಮಪಿ ತಾವನ್ಮೇ ರಥಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತದಾ ಜನಃ ।

ವಿನಾ ರಾಮಂ ರಥಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಿದೀರ್ಯೇತಾಪಿ ಸಾ ಪುರೀ ॥ 39 ॥

ದೈನ್ಯಂ ಹಿ ನಗರೀ ಗಚ್ಛೇದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶೂನ್ಯಮಿಮಂ ರಥಮ್ ।

ಸೂತಾವಶೇಷಂ ಸ್ವಂ ಸೈನ್ಯಂ ಹತವೀರಮಿವಾಽಹವೇ ॥ 40 ॥

ದೂರೇಽಪಿ ನಿವಸನ್ತಂ ತ್ವಾಂ ಮಾನಸೇನಾಗ್ರತಃ ಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಚಿನ್ತಯನ್ತೋಽದ್ಯ ನೂನಂ ತ್ವಾಂ ನಿರಾಹಾರಾಃ ಕೃತಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥ 41 ॥

ದೃಷ್ಟಂ ತದ್ಧಿ ತ್ವಯಾ ರಾಮ ಯಾದೃಶಂ ತ್ವತ್ಪ್ರವಾಸನೇ ।

ಪ್ರಜಾನಾಂ ಸಙ್ಕುಲಂ ವೃತ್ತಂ ತ್ವಚ್ಛೋಕಕ್ಲಾನ್ತಚೇತಸಾಮ್ ॥ 42 ॥

ಆರ್ತನಾದೋ ಹಿ ಯಃ ಪೌರೈರ್ಮುಕ್ತಸ್ತ್ವದ್ವಿಪ್ರವಾಸನೇ ।

ಸರಥಂ ಮಾಂ ನಿಶಾಮ್ಯೈವ ಕುರ್ಯುಃ ಶತಗುಣಂ ತತಃ ॥ 43 ॥

ಅಹಂ ಕಿಂ ಚಾಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದೇವೀಂ ತವ ಸುತೋ ಮಯಾ ।

ನೀತೋಽಸೌ ಮಾತುಲಕುಲಂ ಸನ್ತಾಪಂ ಮಾ ಕೃಥಾ ಇತಿ ॥ 44 ॥

ಅಸತ್ಯಮಪಿ ನೈವಾಹಂ ಬ್ರೂಯಾಂ ವಚನಮೀದೃಶಮ್ ।

ಕಥಮಪ್ರಿಯಮೇವಾಹಂ ಬ್ರೂಯಾಂ ಸತ್ಯಮಿದಂ ವಚಃ ॥ 45 ॥

ಮಮ ತಾವನ್ನಿಯೋಗಸ್ಥಾಸ್ತ್ವದ್ಬನ್ಧುಜನವಾಹಿನಃ ।

ಕಥಂ ರಥಂ ತ್ವಯಾ ಹೀನಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ಹಯೋತ್ತಮಾಃ ॥ 46 ॥

ತನ್ನ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಗನ್ತುಮಯೋಧ್ಯಾಂ ತ್ವದೃತೇಽನಘ ।

ವನವಾಸಾನುಯಾನಾಯ ಮಾಮನುಜ್ಞಾತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 47 ॥

ಯದಿ ಮೇ ಯಾಚಮಾನಸ್ಯ ತ್ಯಾಗಮೇವ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ।

ಸರಥೋಽಗ್ನಿಂ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತ್ಯಕ್ತಮಾತ್ರ ಇಹ ತ್ವಯಾ ॥ 48 ॥

ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ವನೇ ಯಾನಿ ತಪೋವಿಘ್ನಕರಾಣಿ ತೇ ।

ರಥೇನ ಪ್ರತಿಬಾಧಿಷ್ಯೇ ತಾನಿ ಸತ್ತ್ವಾನಿ ರಾಘವ ॥ 49 ॥

ತ್ವತ್ಕೃತೇ ನ ಮಯಾಽವಾಪ್ತಂ ರಥಚರ್ಯಾಕೃತಂ ಸುಖಮ್ ।

ಆಶಂಸೇ ತ್ವತ್ಕೃತೇ ನಾಹಂ ವನವಾಸಕೃತಂ ಸುಖಮ್ ॥ 50 ॥

ಪ್ರಸೀದೇಚ್ಛಾಮಿ ತೇಽರಣ್ಯೇ ಭವಿತುಂ ಪ್ರತ್ಯನನ್ತರಃ ।

ಪ್ರೀತ್ಯಾಽಭಿಹಿತಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭವ ಮೇ ಪ್ರತ್ಯನನ್ತರಃ ॥ 51 ॥

ಇಮೇ ಚಾಪಿ ಹಯಾ ವೀರ ಯದಿ ತೇ ವನವಾಸಿನಃ ।

ಪರಿಚರ್ಯಾಂ ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯನ್ತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ 52 ॥

ತವ ಶುಶ್ರೂಷಣಂ ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ವನೇ ವಸನ್ ।

ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ದೇವಲೋಕಂ ವಾ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರಜಹಾಮ್ಯಹಮ್ ॥ 53 ॥

ನ ಹಿ ಶಕ್ಯಾ ಪ್ರವೇಷ್ಟುಂ ಸಾ ಮಯಾಽಯೋಧ್ಯಾ ತ್ವಯಾ ವಿನಾ ।

ರಾಜಧಾನೀ ಮಹೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಯಥಾ ದುಷ್ಕೃತಕರ್ಮಣಾ ॥ 54 ॥

ವನವಾಸೇ ಕ್ಷಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಮಮೈಷ ಹಿ ಮನೋರಥಃ ।

ಯದನೇನ ರಥೇನೈವ ತ್ವಾಂ ವಹೇಯಂ ಪುರೀಂ ಪುನಃ ॥ 55 ॥

ಚತುರ್ದಶ ಹಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಸಹಿತಸ್ಯ ತ್ವಯಾ ವನೇ ।

ಕ್ಷಣಭೂತಾನಿ ಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ಶತಸಙ್ಖ್ಯಾನ್ಯತೋಽನ್ಯಥಾ ॥ 56 ॥

ಭೃತ್ಯವತ್ಸಲ ತಿಷ್ಠನ್ತಂ ಭರ್ತೃಪುತ್ರಗತೇ ಪಥಿ ।

ಭಕ್ತಂ ಭೃತ್ಯಂ ಸ್ಥಿತಂ ಸ್ಥಿತ್ಯಾಂ ತ್ವಂ ನ ಮಾಂ ಹಾತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 57 ॥

ಏವಂ ಬಹುವಿಧಂ ದೀನಂ ಯಾಚಮಾನಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ರಾಮೋ ಭೃತ್ಯಾನುಕಮ್ಪೀ ತು ಸುಮನ್ತ್ರಮಿದಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 58 ॥

ಜಾನಾಮಿ ಪರಮಾಂ ಭಕ್ತಿಂ ಮಯಿ ತೇ ಭರ್ತೃವತ್ಸಲ ।

ಶೃಣು ಚಾಪಿ ಯದರ್ಥಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರೇಷಯಾಮಿ ಪುರೀಮಿತಃ ॥ 59 ॥

ನಗರೀಂ ತ್ವಾಂ ಗತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜನನೀ ಮೇ ಯವೀಯಸೀ ।

ಕೈಕೇಯೀ ಪ್ರತ್ಯಯಂ ಗಚ್ಛೇದಿತಿ ರಾಮೋ ವನಂ ಗತಃ ॥ 60 ॥

ಪರಿತುಷ್ಟಾ ಹಿ ಸಾ ದೇವೀ ವನವಾಸಂ ಗತೇ ಮಯಿ ।

ರಾಜಾನಂ ನಾತಿಶಙ್ಕೇತ 'ಮಿಥ್ಯಾವಾದೀ'ತಿ ಧಾರ್ಮಿಕಮ್ ॥ 61 ॥

ಏಷ ಮೇ ಪ್ರಥಮಃ ಕಲ್ಪೋ ಯದಮ್ಬಾ ಮೇ ಯವೀಯಸೀ ।

ಭರತಾರಕ್ಷಿತಂ ಸ್ಫೀತಂ ಪುತ್ರರಾಜ್ಯಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ 62 ॥

ಮಮ ಪ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ಸರಥಸ್ತ್ವಂ ಪುರೀಂ ವ್ರಜ ।

ಸನ್ದಿಷ್ಟಶ್ಚಾಸಿ ಯಾನರ್ಥಾಂಸ್ತಾಂ ಸ್ತಾನ್ ಬ್ರೂಯಾಸ್ತಥಾ ತಥಾ ॥ 63 ॥

ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ವಚನಂ ಸೂತಂ ಸಾನ್ತ್ವಯಿತ್ವಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ಗುಹಂ ವಚನಮಕ್ಲೀಬೋ ರಾಮೋ ಹೇತುಮದಬ್ರವೀತ್ ॥ 64 ॥

ನೇದಾನೀಂ ಗುಹ ಯೋಗ್ಯೋಽಯಂ ವಾಸೋ ಮೇ ಸಜನೇ ವನೇ ।

ಆವಶ್ಯಂ ಹ್ಯಾಶ್ರಮೇ ವಾಸಃ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ತದ್ಗತೋ ವಿಧಿಃ ॥ 65 ॥

ಸೋಽಹಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ನಿಯಮಂ ತಪಸ್ವಿ ಜನಭೂಷಣಮ್ ।

ಹಿತಕಾಮಃ ಪಿತುರ್ಭೂಯಃ ಸೀತಾಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಚ ॥ 66 ॥

ಜಟಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ನ್ಯಗ್ರೋಧಕ್ಷೀರಮಾನಯ ।

ತತ್ ಕ್ಷೀರಂ ರಾಜಪುತ್ರಾಯ ಗುಹಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಪಾಹರತ್ ॥ 67 ॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯಾತ್ಮನಶ್ಚೈವ ರಾಮಸ್ತೇನಾಕರೋಜ್ಜಟಾಃ ।

ದೀರ್ಘಬಾಹುರ್ನರವ್ಯಾಘ್ರೋ ಜಟಿಲತ್ವಮಧಾರಯತ್ ॥ 68 ॥

ತೌ ತದಾ ಚೀರವಸನೌ ಜಟಾಮಣ್ಡಲಧಾರಿಣೌ ।

ಆಶೋಭೇತಾಮೃಷಿಸಮೌ ಭ್ರಾತರೌ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ ॥ 69 ॥

ತತೋ ವೈಖಾನಸಂ ಮಾರ್ಗಮಾಸ್ಥಿತಃ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ।

ವ್ರತಮಾದಿಷ್ಟವಾನ್ ರಾಮಃ ಸಖಾಯಂ ಗುಹಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 70 ॥

ಅಪ್ರಮತ್ತೋ ಬಲೇ ಕೋಶೇ ದುರ್ಗೇ ಜನಪದೇ ತಥಾ ।

ಭವೇಥಾ ಗುಹ ರಾಜ್ಯಂ ಹಿ ದುರಾರಕ್ಷತಮಂ ಮತಮ್ ॥ 71 ॥

ತತಸ್ತಂ ಸಮನುಜ್ಞಾಯ ಗುಹಮಿಕ್ಷ್ವಾಕುನನ್ದನಃ ।

ಜಗಾಮ ತೂರ್ಣಮವ್ಯಗ್ರಃ ಸಭಾರ್ಯಃ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ 72 ॥

ಸ ತು ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನದೀತೀರೇ ನಾವಮಿಕ್ಷ್ವಾಕುನನ್ದನಃ ।

ತಿತೀರ್ಷುಃ ಶೀಘ್ರಗಾಂ ಗಙ್ಗಾಮಿದಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 73 ॥

ಆರೋಹ ತ್ವಂ ನರವ್ಯಾಘ್ರ ಸ್ಥಿತಾಂ ನಾವಮಿಮಾಂ ಶನೈಃ ।

ಸೀತಾಂ ಚಾರೋಪಯಾನ್ವಕ್ಷಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಮನಸ್ವಿನೀಮ್ ॥ 74 ॥

ಸ ಭ್ರಾತುಃ ಶಾಸನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸರ್ವಮಪ್ರತಿಕೂಲಯನ್ ।

ಆರೋಪ್ಯ ಮೈಥಿಲೀಂ ಪೂರ್ವಮಾರುರೋಹಾಽಽತ್ಮವಾಂ ಸ್ತತಃ ॥ 75 ॥

ಅಥಾರುರೋಹ ತೇಜಸ್ವೀ ಸ್ವಯಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಪೂರ್ವಜಃ ।

ತತೋ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿರ್ಗುಹೋ ಜ್ಞಾತೀನಚೋದಯತ್ ॥ 76 ॥

ರಾಘವೋಽಪಿ ಮಹಾತೇಜಾ ನಾವಮಾರುಹ್ಯ ತಾಂ ತತಃ ।

ಬ್ರಹ್ಮವತ್ ಕ್ಷತ್ರವಚ್ಚೈವ ಜಜಾಪ ಹಿತಮಾತ್ಮನಃ ॥ 77 ॥

ಆಚಮ್ಯ ಚ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ನದೀಂ ತಾಂ ಸಹ ಸೀತಯಾ ।

ಪ್ರಾಣಮತ್ಪ್ರೀತಿಸಂಹೃಷ್ಟೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚಾಮಿತಪ್ರಭಃ ॥ 78 ॥

ಅನುಜ್ಞಾಯ ಸುಮನ್ತ್ರಂ ಚ ಸಬಲಂ ಚೈವ ತಂ ಗುಹಮ್ ।

ಆಸ್ಥಾಯ ನಾವಂ ರಾಮಸ್ತು ಚೋದಯಾಮಾಸ ನಾವಿಕಾನ್ ॥ 79 ॥

ತತಸ್ತೈಶ್ಚೋದಿತಾ ಸಾ ನೌಃ ಕರ್ಣಧಾರಸಮಾಹಿತಾ ।

ಶುಭಸ್ಫ್ಯವೇಗಾಭಿಹತಾ ಶೀಘ್ರಂ ಸಲಿಲಮತ್ಯಗಾತ್ ॥ 80 ॥

. ।

ಮಧ್ಯಂ ತು ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ಯ ಭಾಗೀರಥ್ಯಾಸ್ತ್ವನಿನ್ದಿತಾ ।

ವೈದೇಹೀ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ ತಾಂ ನದೀಮಿದಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 81 ॥

ಪುತ್ರೋ ದಶರಥಸ್ಯಾಯಂ ಮಹಾರಾಜಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ।

ನಿದೇಶಂ ಪಾರಯಿತ್ವೇಮಂ ಗಙ್ಗೇ ತ್ವದಭಿರಕ್ಷಿತಃ ॥ 82 ॥

ಚತುರ್ದಶ ಹಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಸಮಗ್ರಾಣ್ಯುಷ್ಯ ಕಾನನೇ ।

ಭ್ರಾತ್ರಾ ಸಹ ಮಯಾ ಚೈವ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮಿಷ್ಯತಿ ॥ 83 ॥

ತತಸ್ತ್ವಾಂ ದೇವಿ ಸುಭಗೇ ಕ್ಷೇಮೇಣ ಪುನರಾಗತಾ ।

ಯಕ್ಷ್ಯೇ ಪ್ರಮುದಿತಾ ಗಙ್ಗೇ ಸರ್ವಕಾಮಸಮೃದ್ಧಿನೀ ॥ 84 ॥

ತ್ವಂ ಹಿ ತ್ರಿಪಥಗಾ ದೇವಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಸಮೀಕ್ಷಸೇ ।

ಭಾರ್ಯಾ ಚೋದಧಿರಾಜಸ್ಯ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ಸಮ್ಪ್ರದೃಶ್ಯಸೇ ॥ 85 ॥

ಸಾ ತ್ವಾಂ ದೇವಿ ನಮಸ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಶಂಸಾಮಿ ಚ ಶೋಭನೇ ।

ಪ್ರಾಪ್ತರಾಜ್ಯೇ ನರವ್ಯಾಘ್ರೇ ಶಿವೇನ ಪುನರಾಗತೇ ॥ 86 ॥

ಗವಾಂ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಸ್ತ್ರಾಣ್ಯನ್ನಂ ಚ ಪೇಶಲಮ್ ।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರದಾಸ್ಯಾಮಿ ತವ ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷಯಾ ॥ 87 ॥

ಸುರಾಘಟಸಹಸ್ರೇಣ ಮಾಂಸಭೂತೌದನೇನ ಚ ।

ಯಕ್ಷ್ಯೇ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಯತಾ ದೇವಿ ಪುರೀಂ ಪುನರುಪಾಗತಾ ॥ 88 ॥

ಯಾನಿ ತ್ವತ್ತೀರವಾಸೀನಿ ದೈವತಾನಿ ಚ ಸನ್ತಿ ಹಿ ।

ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಯಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೀರ್ಥಾನ್ಯಾಯತನಾನಿ ಚ ॥ 89 ॥

ಪುನರೇವ ಮಹಾಬಾಹುರ್ಮಯಾ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಚ ಸಙ್ಗತಃ ।

ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ವನವಾಸಾತ್ತು ಪ್ರವಿಶತ್ವನಘೋಽನಘೇ ॥ 90 ॥

ತಥಾ ಸಮ್ಭಾಷಮಾಣಾ ಸಾ ಸೀತಾ ಗಙ್ಗಾಮನಿನ್ದಿತಾ ।

ದಕ್ಷಿಣಾ ದಕ್ಷಿಣಂ ತೀರಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವಾಭ್ಯುಪಾಗಮತ್ ॥ 91 ॥

ತೀರಂ ತು ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ಯ ನಾವಂ ಹಿತ್ವಾ ನರರ್ಷಭಃ ।

ಪ್ರಾತಿಷ್ಠತ ಸಹ ಭ್ರಾತ್ರಾ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಚ ಪರನ್ತಪಃ ॥ 92 ॥

ಅಥಾಬ್ರವೀನ್ಮಹಾಬಾಹುಃ ಸುಮಿತ್ರಾನನ್ದವರ್ಧನಮ್ ।

ಭವ ಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಸಜನೇ ವಿಜನೇಽಪಿ ವಾ ॥ 93 ॥

ಅವಶ್ಯಂ ರಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಮದೃಷ್ಟೇ ವಿಜನೇ ವನೇ ।

ಅಗ್ರತೋ ಗಚ್ಛ ಸೌಮಿತ್ರೇ ಸೀತಾ ತ್ವಾಮನುಗಚ್ಛತು ॥ 94 ॥

ಪೃಷ್ಠತೋಽಹಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಚ ಸೀತಾಂ ಚ ಪಾಲಯನ್ ।

ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯೇಹ ನೋ ರಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಪುರುಷರ್ಷಭ ॥ 95 ॥

ನ ಹಿ ತಾವದತಿಕ್ರಾನ್ತಾ ಸುಕರಾ ಕಾಚನ ಕ್ರಿಯಾ ।

ಅದ್ಯ ದುಃಖಂ ತು ವೈದೇಹೀ ವನವಾಸಸ್ಯ ವೇತ್ಸ್ಯತಿ ॥ 96 ॥

ಪ್ರಣಷ್ಟಜನಸಮ್ಬಾಧಂ ಕ್ಷೇತ್ರಾರಾಮವಿವರ್ಜಿತಮ್ ।

ವಿಷಮಂ ಚ ಪ್ರಪಾತಂ ಚ ವನಮದ್ಯ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯತಿ ॥ 97 ॥

ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮಸ್ಯ ವಚನಂ ಪ್ರತಸ್ಥೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋಽಗ್ರತಃ ।

ಅನನ್ತರಂ ಚ ಸೀತಾಯಾ ರಾಘವೋ ರಘುನನ್ದನಃ ॥ 98 ॥

ಗತಂ ತು ಗಙ್ಗಾಪರಪಾರಮಾಶು ರಾಮಂ ಸುಮನ್ತ್ರಃ ಪ್ರತತಂ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ।

ಅಧ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾದ್ವಿನಿವೃತ್ತದೃಷ್ಟಿ ರ್ಮುಮೋಚ ಬಾಷ್ಪಂ ವ್ಯಥಿತ ಸ್ತಪಸ್ವೀ ॥ 99 ॥

ಸ ಲೋಕಪಾಲಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವವಾಂ ಸ್ತೀರ್ತ್ವಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ವರದೋ ಮಹಾನದೀಮ್ ।

ತತಃ ಸಮೃದ್ಧಾನ್ ಶುಭಸಸ್ಯಮಾಲಿನಃ ಕ್ರಮೇಣ ವತ್ಸಾನ್ ಮುದಿತಾನುಪಾಗಮತ್ ॥ 100 ॥

ತೌ ತತ್ರ ಹತ್ವಾ ಚತುರೋ ಮಹಾಮೃಗಾನ್ ವರಾಹಮೃಶ್ಯಂ ಪೃಷತಂ ಮಹಾರುರುಮ್ ।

ಆದಾಯ ಮೇಧ್ಯಂ ತ್ವರಿತಂ ಬುಭುಕ್ಷಿತೌ ವಾಸಾಯ ಕಾಲೇ ಯಯತುರ್ವನಸ್ಪತಿಮ್ ॥ 101 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಿಪಞ್ಚಾಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvipañcāśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |

uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |

asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |

tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |

guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |

sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |

supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |

upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |

upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |

nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |

kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |

jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |

kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |

sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |

rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |

tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |

mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |

tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |

kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |

dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |

rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |

yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |

kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |

yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |

na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |

brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |

ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |

anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||

ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |

sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |

āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |

asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |

tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |

lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |

tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |

bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |

tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |

vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |

sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |

cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |

prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |

sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |

nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |

kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |

kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |

vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |

saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |

rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |

āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |

prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |

paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |

ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |

rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |

yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |

kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |

rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |

śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |

kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |

rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |

bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |

sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |

guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |

āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |

hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||

lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |

vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||

apramatto bale kośe durge janapade tathā |

bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |

jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |

titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |

sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |

āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |

brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |

prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |

āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |

śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||

. |

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |

vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |

nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |

bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||

tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |

yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |

bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |

prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |

brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |

yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |

tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |

ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |

dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |

prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |

bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |

agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |

anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |

adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |

viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |

anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |

adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |

tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |

ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्विपञ्चाशस्सर्गः ।

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।

उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ 1 ॥

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।

असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ 2 ॥

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।

तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ 3 ॥

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।

गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ 4 ॥

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।

स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।

सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ 6 ॥

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।

उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ 7 ॥

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।

उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ 8 ॥

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।

नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥ 9 ॥

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।

कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ 10 ॥

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।

जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ 11 ॥

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।

किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 12 ॥

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।

सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ 13 ॥

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।

रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥ 14 ॥

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।

सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ 15 ॥

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।

तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ 16 ॥

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।

मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ 17 ॥

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।

त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥ 18 ॥

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।

कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ 19 ॥

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।

दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ 20 ॥

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।

रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 21 ॥

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।

यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ 22 ॥

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।

कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ 23 ॥

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।

कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ 24 ॥

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।

यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ 25 ॥

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।

न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ 26 ॥

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।

ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ 27 ॥

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।

अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥ 28 ॥

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।

लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥ 29 ॥

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।

अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ 30 ॥

आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।

सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ 31 ॥

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।

आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ 32 ॥

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।

अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ 33 ॥

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।

तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ 34 ॥

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।

लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ 35 ॥

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।

तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ 36 ॥

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।

भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ 37 ॥

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।

तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ 38 ॥

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।

विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ 39 ॥

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।

सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥ 40 ॥

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।

चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ 41 ॥

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।

प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ 42 ॥

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।

सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ 43 ॥

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।

नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ 44 ॥

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।

कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ 45 ॥

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।

कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ 46 ॥

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।

वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ 47 ॥

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।

सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ 48 ॥

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।

रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ 49 ॥

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।

आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ 50 ॥

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।

प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ 51 ॥

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।

परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ 52 ॥

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।

अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ 53 ॥

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।

राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ 54 ॥

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।

यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ 55 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।

क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥ 56 ॥

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।

भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ 57 ॥

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।

रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ 58 ॥

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।

शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ 59 ॥

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।

कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ 60 ॥

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।

राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥ 61 ॥

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।

भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ 62 ॥

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।

सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ 63 ॥

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।

गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ 64 ॥

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।

आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ 65 ॥

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।

हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 66 ॥

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ 67 ॥

लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ 68 ॥

तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।

आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 69 ॥

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।

व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥ 70 ॥

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।

भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ 71 ॥

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ 72 ॥

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 73 ॥

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।

सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ 74 ॥

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।

आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥ 75 ॥

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।

ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ 76 ॥

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।

ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ 77 ॥

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।

प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ 78 ॥

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।

आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ 79 ॥

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।

शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ 80 ॥

. ।

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।

वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ 81 ॥

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।

निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ 82 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।

भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ 83 ॥

ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।

यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 84 ॥

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।

भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ 85 ॥

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।

प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ 86 ॥

गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।

ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ 87 ॥

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।

यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ 88 ॥

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।

तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 89 ॥

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।

अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ 90 ॥

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।

दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ 91 ॥

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।

प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ 92 ॥

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।

भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ 93 ॥

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।

अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ 94 ॥

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।

अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ 95 ॥

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।

अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ 96 ॥

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।

विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ 97 ॥

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।

अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ 98 ॥

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।

अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥ 99 ॥

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।

ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ 100 ॥

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।

आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ 101 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः ॥