ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਪਞ੍ਚषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਅਥ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵਾਪਰੇऽਹਨਿ ।
ਵਨ੍ਦਿਨਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਤਿष੍ਠਂਸ੍ਤਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥ 1 ॥
ਸੂਤਾਃ ਪਰਮਸਂਸ੍ਕਾਰਾ ਮਙ੍ਗਲਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।
ਗਾਯਕਾਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ ਨਿਗਦਨ੍ਤਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ॥ 2 ॥
ਅਥ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵਾਪਰੇऽਹਨਿ ।
ਵਨ੍ਦਿਨਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਤਿष੍ਠਂਸ੍ਤਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥ 3 ॥
ਸੂਤਾਃ ਪਰਮਸਂਸ੍ਕਾਰਾ ਮਙ੍ਗਲਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।
ਗਾਯਕਾਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ ਨਿਗਦਨ੍ਤਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ॥ 4 ॥
ਰਾਜਾਨਂ ਸ੍ਤੁਵਤਾਂ ਤੇषਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਭਿਹਿਤਾਸ਼ਿषਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਸਾਦਾऽਭੋਗਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਹ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥ 5 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੁਵਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਸੂਤਾਨਾਂ ਪਾਣਿਵਾਦਕਾਃ ।
ਅਪਦਾਨਾਨ੍ਯੁਦਾਹृਤ੍ਯ ਪਾਣਿਵਾਦਾ ਨਵਾਦਯਨ੍ ॥ 6 ॥
ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਹਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਾ ਵਿਸਸ੍ਵਨੁਃ ।
ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਾਃ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਰਾਜਕੁਲਗੋਚਰਾਃ ॥ 7 ॥
ਵ੍ਯਾਹृਤਾਃ ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਵੀਣਾਨਾਂ ਚਾਪਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਾਃ ।
ਆਸ਼ੀਰ੍ਗੇਯਂ ਚ ਗਾਥਾਨਾਂ ਪੂਰਯਾਮਾਸ ਵੇਸ਼੍ਮ ਤਤ੍ ॥ 8 ॥
ਤਤ ਸ਼੍ਸ਼ੁਚਿਸਮਾਚਾਰਾਃ ਪਰ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਨਕੋਵਿਦਾਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਰ੍ष ਧਰਭੂਯਿष੍ਠਾ ਉਪਤਸ੍ਥੁਰ੍ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ॥ 9 ॥
ਹਰਿਚਨ੍ਦਨਸਮ੍ਪृਕ੍ਤਮੁਦਕਂ ਕਾਞ੍ਚਨੈਰ੍ਘਟੈਃ ।
ਆਨਿਨ੍ਯੁਸ੍ਸ੍ਨਾਨਸ਼ਿਕ੍षਾਜ੍ਞਾ ਯਥਾਕਾਲਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ॥ 10 ॥
ਮਙ੍ਗਲਾਲਮ੍ਭਨੀਯਾਨਿ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨੀਯਾਨ੍ਯੁਪਸ੍ਕਰਾਨ੍ ।
ਉਪਨਿਨ੍ਯੁਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਨ੍ਯਾਃ ਕੁਮਾਰੀਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 11 ॥
ਸਰ੍ਵਲਕ੍षਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਧਿਵਦਰ੍ਚਿਤਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸੁਗੁਣਲਕ੍ष੍ਮੀਵਤ੍ਤਦ੍ਬਭੂਵਾਭਿਹਾਰਿਕਮ੍ ॥ 12 ॥
ਤਤ ਸ੍ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਂ ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਸਮੁਤ੍ਸੁਕਮ੍ ।
ਤਸ੍ਥਾਵਨੁਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਿਂਸ੍ਵਿਦਿਤ੍ਯੁਪਸ਼ਙ੍ਕਿਤਮ੍ ॥ 13 ॥
ਅਥ ਯਾਃ ਕੋਸਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਾਃ ।
ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ੍ਤੁ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬੋਧਯਨ੍ ॥ 14 ॥
ਤਥਾਪ੍ਯੁਚਿਤਵृਤ੍ਤਾ ਸ੍ਤਾ ਵਿਨਯੇਨ ਨਯੇਨ ਚ ।
ਨਹ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਂ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪ੍ਯੁਪਲੇਭਿਰੇ ॥ 15 ॥
ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾਸਞ੍ਚਲਨਾਦਿषੁ ਤਾ ਵੇਪਥੁਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤृਣਾਗ੍ਰਾਣਾਂ ਸਦृਸ਼ਂ ਸਞ੍ਚਕਾਸ਼ਿਰੇ ॥ 16 ॥
ਅਥ ਸਨ੍ਦੇਹਮਾਨਾਨਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ।
ਯਤ੍ਤਦਾਸ਼ਙ੍ਕਿਤਂ ਪਾਪਂ ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ॥ 17 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਤ੍ਰਚ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਪਰਾਜਿਤੇ ।
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਨ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯੇਤੇ ਯਥਾ ਕਾਲਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ॥ 18 ॥
ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਾ ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਚ ਸਨ੍ਨਾ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸਨ੍ਨਤਾ ।
ਨ ਵ੍ਯਰਾਜਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤਾਰੇਵ ਤਿਮਿਰਾਵृਤਾ ॥ 19 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾऽਨਨ੍ਤਰਂ ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਤਦਨ੍ਤਨਰਮ੍ ।
ਨ ਸ੍ਮ ਵਿਭ੍ਰਾਜਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ੋਕਾਸ਼੍ਰੁਲੁਲਿਤਾਨਨਾ ॥ 20 ॥
ਤੇ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵ੍ਯੌ ਚ ਤਂ ਨृਪਮ੍ ।
ਸੁਪ੍ਤਮੇਵੋਦ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਮਨ੍ਤਃਪੁਰਮਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 21 ॥
ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਰ੍ਦੀਨਾ ਸ੍ਸਸ੍ਵਰਂ ਤਾ ਵਰਾਙ੍ਗਨਾਃ ।
ਕਰੇਣਵ ਇਵਾਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਯੂਥਪਾਃ ॥ 22 ॥
ਤਾਸਾਮਾਕ੍ਰਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਹਸੋਦ੍ਧਤਚੇਤਨੇ ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਦ੍ਰੇ ਬਭੂਵਤੁਃ ॥ 23 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ।
ਹਾ ਨਾਥੇਤਿ ਪਰਿਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯ ਪੇਤਤੁਰ੍ਧਰਣੀਤਲੇ ॥ 24 ॥
ਸਾ ਕੋਸਲੇਨ੍ਦ੍ਰਦੁਹਿਤਾ ਵੇष੍ਟਮਾਨਾ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਨ ਬਭ੍ਰਾਜ ਰਜੋਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਤਾਰੇਵ ਗਗਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾ ॥ 25 ॥
ਨृਪੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਗੁਣੇ ਜਾਤੇ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਪਤਿਤਾਂ ਭੁਵਿ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਹਤਾਂ ਨਾਗਵਧੂਮਿਵ ॥ 26 ॥
ਤਤਸ੍ਸਰ੍ਵਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕੈਕੇਯੀਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।
ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯ ਸ਼੍ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਨਿਪੇਤੁਰ੍ਗਤਚੇਤਨਾਃ ॥ 27 ॥
ਤਾਭਿਸ੍ਸ ਬਲਵਾਨ੍ਨਾਦਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਭਿਰਨੁਦ੍ਰੁਤਃ ।
ਯੇਨ ਸ੍ਫੀਤੀਕृਤਂ ਭੂਯਸ੍ਤਦ੍ਗृਹਂ ਸਮਨਾਦਯਤ੍ ॥ 28 ॥
ਤਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਰਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ ਪਰ੍ਯੁਤ੍ਸੁਕਜਨਾਕੁਲਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤੁਮੁਲਾਕ੍ਰਨ੍ਦਂ ਪਰਿਤਾਪਾਰ੍ਤਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ ॥ 29 ॥
ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਪਤਿਤਾਨਨ੍ਦਂ ਦੀਨਵਿਕ੍ਲਬਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਬਭੂਵ ਨਰਦੇਵਸ੍ਯ ਸਦ੍ਮ ਦਿष੍ਟਾਨ੍ਤਮੀਯੁषਃ ॥ 30 ॥
ਅਤੀਤਮਾਜ੍ਞਾਯ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵਰ੍षਭਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਂ ਸਮ੍ਪਰਿਵਾਰ੍ਯ ਪਤ੍ਨਯਃ ।
ਭृਸ਼ਂ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕਰੁਣਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਃ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਬਾਹੂ ਵ੍ਯਲਪਨ੍ਨਨਾਥਵਤ੍ ॥ 31 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |
strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |
suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |
kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |
yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 1 ॥
सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 2 ॥
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 3 ॥
सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 4 ॥
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।
प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥ 5 ॥
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः ।
अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥ 6 ॥
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥ 7 ॥
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः ।
आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥ 8 ॥
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः ।
स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ 9 ॥
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।
आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ 10 ॥
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् ।
उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥ 11 ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् ।
सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥ 12 ॥
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् ।
तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥ 13 ॥
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ 14 ॥
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च ।
नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥ 15 ॥
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।
प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥ 16 ॥
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ 17 ॥
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते ।
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥ 18 ॥
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ।
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥ 19 ॥
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् ।
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥ 20 ॥
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् ।
सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥ 21 ॥
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः ।
करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ 22 ॥
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने ।
कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥ 23 ॥
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ 24 ॥
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।
न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥ 25 ॥
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि ।
अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥ 26 ॥
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥ 27 ॥
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ।
येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥ 28 ॥
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् ।
सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ 29 ॥
सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् ।
बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ 30 ॥
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः ।
भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||
sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||
rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||
tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||
tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |
strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||
haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||
tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||
tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||
atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||
kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||
kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |
suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||
tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||
tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |
kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||
tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||
tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |
yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||
tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.