ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତମପ୍ରତିମତେଜୋଭ୍ଯାଂ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ ।
ଵିସ୍ମିତାଃ ସଙ୍ଗମଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସମଵେତା ମହର୍ଷଯଃ ॥ 1 ॥
ଅନ୍ତର୍ହିତା ମୁନିଗଣାସ୍ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ ।
ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମହାତ୍ମାନୌ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ପ୍ରଶଶଂସିରେ ॥ 2 ॥
ସ ଧନ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ଧର୍ମଵିକ୍ରମୌ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଯଂ ହି ସମ୍ଭାଷାମୁଭଯୋସ୍ସ୍ପୃହଯାମହେ ॥ 3 ॥
ତତସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣାଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଵଧୈଷିଣଃ ।
ଭରତଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲମିତ୍ଯୂଚୁଃ ସଙ୍ଗତା ଵଚଃ ॥ 4 ॥
କୁଲେ ଜାତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଵୃତ୍ତ ମହାଯଶଃ ।
ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ରାମସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ତେ ପିତରଂ ଯଦ୍ଯଵେକ୍ଷସେ ॥ 5 ॥
ସଦାଽନୃଣମିମଂ ରାମଂ ଵଯମିଚ୍ଛାମହେ ପିତୁଃ ।
ଆନୃଣତ୍ଵାଚ୍ଚ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତଃ ॥ 6 ॥
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସମହର୍ଷଯଃ ।
ରାଜର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତଦା ସର୍ଵେ ସ୍ଵାଂ ସ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଗତାଃ ॥ 7 ॥
ହ୍ଲାଦିତସ୍ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଶୁଭେନ ଶୁଭଦର୍ଶନଃ ।
ରାମ ସ୍ସଂହୃଷ୍ଟଵଦନସ୍ତାନୃଷୀନଭ୍ଯପୂଜଯତ୍ ॥ 8 ॥
ତ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ତୁ ଭରତସ୍ସ ଵାଚା ସଜ୍ଜମାନଯା ।
କୃତାଞ୍ଜଲିରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 9 ॥
ରାଜଧର୍ମମନୁପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁଲଧର୍ମାନୁସନ୍ତତିମ୍ ।
କର୍ତୁମର୍ହସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମମ ମାତୁଶ୍ଚ ଯାଚନାମ୍ ॥ 10 ॥
ରକ୍ଷିତୁଂ ସୁମହଦ୍ରାଜ୍ଯମହମେକସ୍ତୁ ନୋତ୍ସହେ ।
ପୌରଜାନପଦାଂଶ୍ଚାପି ରକ୍ତାନ୍ରଞ୍ଜଯିତୁଂ ତଥା ॥ 11 ॥
ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ହି ଯୋଧାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣି ସୁହୃଦଶ୍ଚ ନଃ ।
ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତିଵୀକ୍ଷନ୍ତେ ପର୍ଜନ୍ଯମିଵ କର୍ଷକାଃ ॥ 12 ॥
ଇଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ୍ଥାପଯ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ହି ।
ଶକ୍ତିମାନସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଲୋକସ୍ଯ ପରିପାଲନେ ॥ 13 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନ୍ଯପତଦ୍ଭ୍ରାତୁଃ ପାଦଯୋର୍ଭରତସ୍ତଦା ।
ଭୃଶଂ ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ରାମମେଵ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ ॥ 14 ॥
ତମଙ୍କେ ଭରତଂ କୃତ୍ଵା ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଶ୍ଯାମଂ ନଲିନପତ୍ରାକ୍ଷଂ ମତ୍ତହଂସସ୍ଵରଂ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 15 ॥
ଆଗତା ତ୍ଵାମିଯଂ ବୁଦ୍ଧିସ୍ସ୍ଵଜା ଵୈନଯିକୀ ଚ ଯା ।
ଭୃଶମୁତ୍ସହସେ ତାତ ରକ୍ଷିତୁଂ ପୃଥିଵୀମପି ॥ 16 ॥
ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ।
ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୁମହନ୍ତ୍ଯପି କାରଯ ॥ 17 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଦପେଯାଦ୍ଵା ହିମଵାନ୍ଵା ହିମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।
ଅତୀଯାତ୍ସାଗରୋ ଵେଲାଂ ନ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମହଂ ପିତୁଃ ॥ 18 ॥
କାମାଦ୍ଵା ତାତ ଲୋଭାଦ୍ଵା ମାତ୍ରାତୁଭ୍ଯମିଦଂ କୃତମ୍ ।
ନ ତନ୍ମନସି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ଚ ମାତୃଵତ୍ ॥ 19 ॥
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ଭରତଃ କୌସଲ୍ଯାସୁତମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ତେଜସାଽଽଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ପ୍ରତିପଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦର୍ଶନମ୍ ॥ 20 ॥
ଆଧିରୋହାଽର୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ ।
ଏତେହି ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ ଵିଧାସ୍ଯତଃ ॥ 21 ॥
ସୋଽଧିରୁହ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପାଦୁକେ ହ୍ଯଵରୁହ୍ଯ ଚ ।
ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ସୁମହାତେଜା ଭରତାଯ ମହାତ୍ମନେ ॥ 22 ॥
ସ ପାଦୁକେ ସମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଜଟାଚୀରଧରୋ ହ୍ଯାହମ୍ ॥ 23 ॥
ଫଲମୂଲାଶନୋ ଵୀର ଭଵେଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ।
ତଵାଽଗମନମାକାଙ୍କ୍ଷାନ୍ଵସନ୍ଵୈ ନଗରାଦ୍ବହିଃ ॥ 24 ॥
ତଵ ପାଦୁକଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ତରାଜ୍ଯତନ୍ତ୍ରଃ ପରନ୍ତପ ।
ଚତୁର୍ଦଶେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷେଽହନି ରଘୂତ୍ତମ ॥ 25 ॥
ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦି ତ୍ଵାଂ ତୁ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତାଶନମ୍ ।
ତଥେତି ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସାଦରମ୍ ॥ 26 ॥
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଭରତଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ମାତରଂ ରକ୍ଷ କୈକେଯୀଂ ମା ରୋଷଂ କୁରୁ ତାଂ ପ୍ରତି ॥ 27 ॥
ମଯା ଚ ସୀତଯା ଚୈଵ ଶପ୍ତୋଽସି ରଘୁସତ୍ତମ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଽଶ୍ରୁପରୀତାକ୍ଷୋ ଭ୍ରାତରଂ ଵିସସର୍ଜ ହ ॥ 28 ॥
ସ ପାଦୁକେ ତେ ଭରତଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତେ ସମ୍ପରିପୂଜ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚୈଵ ଚକାର ରାଘଵଂ ଚକାର ତେ ଚୋତ୍ତମନାଗମୂର୍ଧନି ॥ 29 ॥
ଅଥାଽନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ତଂ ଜନଂ ଗୁରୂଂଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିପ୍ରକୃତୀସ୍ତଥାଽନୁଜୌ ।
ଵ୍ଯସର୍ଜଯଦ୍ରାଘଵଵଂଶଵର୍ଧନସ୍ଥିରଃ ସ୍ଵଧର୍ମେ ହିମଵାନିଵାଚଲଃ ॥ 30 ॥
ତଂ ମାତରୋ ବାଷ୍ପଗୃହୀତକଣ୍ଠ୍ଯୋ ଦୁଃଖେନ ନାମନ୍ତ୍ରଯିତୁଂ ହି ଶେକୁଃ ।
ସ ତ୍ଵେଵ ମାତ୍ରୃରଭିଵାଦ୍ଯ ସର୍ଵାରୁଦନ୍କୁଟୀଂ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ରାଘଵଃ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvādaśādhikaśatatamassargaḥ |
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe || 3 ||
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ || 4 ||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 11 ||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ || 14 ||
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 15 ||
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya || 17 ||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham || 23 ||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ || 24 ||
tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa |
caturdaśe tu sampūrṇe varṣe'hani raghūttama || 25 ||
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam |
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram || 26 ||
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt |
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati || 27 ||
mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama |
ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha || 28 ||
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra te cottamanāgamūrdhani || 29 ||
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ || 30 ||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātrṛrabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वादशाधिकशततमस्सर्गः ।
तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिताः सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ 1 ॥
अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ 2 ॥
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे ॥ 3 ॥
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः सङ्गता वचः ॥ 4 ॥
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ 5 ॥
सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
आनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ 6 ॥
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ 7 ॥
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।
राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ 8 ॥
त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ 9 ॥
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ 10 ॥
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥ 11 ॥
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ 12 ॥
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ 13 ॥
इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥ 14 ॥
तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥ 15 ॥
आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ 16 ॥
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय ॥ 17 ॥
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ 18 ॥
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ 19 ॥
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ 20 ॥
आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ 21 ॥
सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।
प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ 22 ॥
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम् ॥ 23 ॥
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः ॥ 24 ॥
तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ।
चतुर्दशे तु सम्पूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम ॥ 25 ॥
न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥ 26 ॥
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ॥ 27 ॥
मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम ।
इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥ 28 ॥
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि ॥ 29 ॥
अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ 30 ॥
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स त्वेव मात्रृरभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvādaśādhikaśatatamassargaḥ |
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe || 3 ||
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ || 4 ||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 11 ||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ || 14 ||
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 15 ||
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya || 17 ||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham || 23 ||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ || 24 ||
tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa |
caturdaśe tu sampūrṇe varṣe'hani raghūttama || 25 ||
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam |
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram || 26 ||
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt |
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati || 27 ||
mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama |
ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha || 28 ||
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra te cottamanāgamūrdhani || 29 ||
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ || 30 ||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātrṛrabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.