ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।
ಅಥ ದ್ವಾದಶಾಧಿಕಶತತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।
ತಮಪ್ರತಿಮತೇಜೋಭ್ಯಾಂ ಭ್ರಾತೃಭ್ಯಾಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ।
ವಿಸ್ಮಿತಾಃ ಸಙ್ಗಮಂ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಸಮವೇತಾ ಮಹರ್ಷಯಃ ॥ 1 ॥
ಅನ್ತರ್ಹಿತಾ ಮುನಿಗಣಾಸ್ಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಪರಮರ್ಷಯಃ ।
ತೌ ಭ್ರಾತರೌ ಮಹಾತ್ಮಾನೌ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥೌ ಪ್ರಶಶಂಸಿರೇ ॥ 2 ॥
ಸ ಧನ್ಯೋ ಯಸ್ಯ ಪುತ್ರೌ ದ್ವೌ ಧರ್ಮಜ್ಞೌ ಧರ್ಮವಿಕ್ರಮೌ ।
ಶ್ರುತ್ವಾ ವಯಂ ಹಿ ಸಮ್ಭಾಷಾಮುಭಯೋಸ್ಸ್ಪೃಹಯಾಮಹೇ ॥ 3 ॥
ತತಸ್ತ್ವೃಷಿಗಣಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದಶಗ್ರೀವವಧೈಷಿಣಃ ।
ಭರತಂ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲಮಿತ್ಯೂಚುಃ ಸಙ್ಗತಾ ವಚಃ ॥ 4 ॥
ಕುಲೇ ಜಾತ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಮಹಾವೃತ್ತ ಮಹಾಯಶಃ ।
ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ರಾಮಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ತೇ ಪಿತರಂ ಯದ್ಯವೇಕ್ಷಸೇ ॥ 5 ॥
ಸದಾಽನೃಣಮಿಮಂ ರಾಮಂ ವಯಮಿಚ್ಛಾಮಹೇ ಪಿತುಃ ।
ಆನೃಣತ್ವಾಚ್ಚ ಕೈಕೇಯ್ಯಾಃ ಸ್ವರ್ಗಂ ದಶರಥೋ ಗತಃ ॥ 6 ॥
ಏತಾವದುಕ್ತ್ವಾ ವಚನಂ ಗನ್ಧರ್ವಾಃ ಸಮಹರ್ಷಯಃ ।
ರಾಜರ್ಷಯಶ್ಚೈವ ತದಾ ಸರ್ವೇ ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಗತಿಂ ಗತಾಃ ॥ 7 ॥
ಹ್ಲಾದಿತಸ್ತೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಶುಭೇನ ಶುಭದರ್ಶನಃ ।
ರಾಮ ಸ್ಸಂಹೃಷ್ಟವದನಸ್ತಾನೃಷೀನಭ್ಯಪೂಜಯತ್ ॥ 8 ॥
ತ್ರಸ್ತಗಾತ್ರಸ್ತು ಭರತಸ್ಸ ವಾಚಾ ಸಜ್ಜಮಾನಯಾ ।
ಕೃತಾಞ್ಜಲಿರಿದಂ ವಾಕ್ಯಂ ರಾಘವಂ ಪುನರಬ್ರವೀತ್ ॥ 9 ॥
ರಾಜಧರ್ಮಮನುಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಕುಲಧರ್ಮಾನುಸನ್ತತಿಮ್ ।
ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಮಮ ಮಾತುಶ್ಚ ಯಾಚನಾಮ್ ॥ 10 ॥
ರಕ್ಷಿತುಂ ಸುಮಹದ್ರಾಜ್ಯಮಹಮೇಕಸ್ತು ನೋತ್ಸಹೇ ।
ಪೌರಜಾನಪದಾಂಶ್ಚಾಪಿ ರಕ್ತಾನ್ರಞ್ಜಯಿತುಂ ತಥಾ ॥ 11 ॥
ಜ್ಞಾತಯಶ್ಚ ಹಿ ಯೋಧಾಶ್ಚ ಮಿತ್ರಾಣಿ ಸುಹೃದಶ್ಚ ನಃ ।
ತ್ವಾಮೇವ ಪ್ರತಿವೀಕ್ಷನ್ತೇ ಪರ್ಜನ್ಯಮಿವ ಕರ್ಷಕಾಃ ॥ 12 ॥
ಇದಂ ರಾಜ್ಯಂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಸ್ಥಾಪಯ ಪ್ರತಿಪದ್ಯ ಹಿ ।
ಶಕ್ತಿಮಾನಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಲೋಕಸ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೇ ॥ 13 ॥
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ನ್ಯಪತದ್ಭ್ರಾತುಃ ಪಾದಯೋರ್ಭರತಸ್ತದಾ ।
ಭೃಶಂ ಸಮ್ಪ್ರಾರ್ಥಯಾಮಾಸ ರಾಮಮೇವ ಪ್ರಿಯಂವದಃ ॥ 14 ॥
ತಮಙ್ಕೇ ಭರತಂ ಕೃತ್ವಾ ರಾಮೋ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ।
ಶ್ಯಾಮಂ ನಲಿನಪತ್ರಾಕ್ಷಂ ಮತ್ತಹಂಸಸ್ವರಂ ಸ್ವಯಮ್ ॥ 15 ॥
ಆಗತಾ ತ್ವಾಮಿಯಂ ಬುದ್ಧಿಸ್ಸ್ವಜಾ ವೈನಯಿಕೀ ಚ ಯಾ ।
ಭೃಶಮುತ್ಸಹಸೇ ತಾತ ರಕ್ಷಿತುಂ ಪೃಥಿವೀಮಪಿ ॥ 16 ॥
ಅಮಾತ್ಯೈಶ್ಚ ಸುಹೃದ್ಭಿಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಮದ್ಭಿಶ್ಚ ಮನ್ತ್ರಿಭಿಃ ।
ಸರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ ಸಮ್ಮನ್ತ್ರ್ಯ ಸುಮಹನ್ತ್ಯಪಿ ಕಾರಯ ॥ 17 ॥
ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಪೇಯಾದ್ವಾ ಹಿಮವಾನ್ವಾ ಹಿಮಂ ತ್ಯಜೇತ್ ।
ಅತೀಯಾತ್ಸಾಗರೋ ವೇಲಾಂ ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮಹಂ ಪಿತುಃ ॥ 18 ॥
ಕಾಮಾದ್ವಾ ತಾತ ಲೋಭಾದ್ವಾ ಮಾತ್ರಾತುಭ್ಯಮಿದಂ ಕೃತಮ್ ।
ನ ತನ್ಮನಸಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತಿತವ್ಯಂ ಚ ಮಾತೃವತ್ ॥ 19 ॥
ಏವಂ ಬ್ರುವಾಣಂ ಭರತಃ ಕೌಸಲ್ಯಾಸುತಮಬ್ರವೀತ್ ।
ತೇಜಸಾಽಽದಿತ್ಯಸಙ್ಕಾಶಂ ಪ್ರತಿಪಚ್ಚನ್ದ್ರದರ್ಶನಮ್ ॥ 20 ॥
ಆಧಿರೋಹಾಽರ್ಯ ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಪಾದುಕೇ ಹೇಮಭೂಷಿತೇ ।
ಏತೇಹಿ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಿಧಾಸ್ಯತಃ ॥ 21 ॥
ಸೋಽಧಿರುಹ್ಯ ನರವ್ಯಾಘ್ರಃ ಪಾದುಕೇ ಹ್ಯವರುಹ್ಯ ಚ ।
ಪ್ರಾಯಚ್ಛತ್ಸುಮಹಾತೇಜಾ ಭರತಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ ॥ 22 ॥
ಸ ಪಾದುಕೇ ಸಮ್ಪ್ರಣಮ್ಯ ರಾಮಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ಚತುರ್ದಶ ಹಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಜಟಾಚೀರಧರೋ ಹ್ಯಾಹಮ್ ॥ 23 ॥
ಫಲಮೂಲಾಶನೋ ವೀರ ಭವೇಯಂ ರಘುನನ್ದನ ।
ತವಾಽಗಮನಮಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾನ್ವಸನ್ವೈ ನಗರಾದ್ಬಹಿಃ ॥ 24 ॥
ತವ ಪಾದುಕಯೋರ್ನ್ಯಸ್ತರಾಜ್ಯತನ್ತ್ರಃ ಪರನ್ತಪ ।
ಚತುರ್ದಶೇ ತು ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ವರ್ಷೇಽಹನಿ ರಘೂತ್ತಮ ॥ 25 ॥
ನ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯದಿ ತ್ವಾಂ ತು ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹುತಾಶನಮ್ ।
ತಥೇತಿ ಚ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ತಂ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ಸಾದರಮ್ ॥ 26 ॥
ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಚ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ಭರತಂ ಚೇದಮಬ್ರವೀತ್ ।
ಮಾತರಂ ರಕ್ಷ ಕೈಕೇಯೀಂ ಮಾ ರೋಷಂ ಕುರು ತಾಂ ಪ್ರತಿ ॥ 27 ॥
ಮಯಾ ಚ ಸೀತಯಾ ಚೈವ ಶಪ್ತೋಽಸಿ ರಘುಸತ್ತಮ ।
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽಶ್ರುಪರೀತಾಕ್ಷೋ ಭ್ರಾತರಂ ವಿಸಸರ್ಜ ಹ ॥ 28 ॥
ಸ ಪಾದುಕೇ ತೇ ಭರತಃ ಪ್ರತಾಪವಾನ್ ಸ್ವಲಙ್ಕೃತೇ ಸಮ್ಪರಿಪೂಜ್ಯ ಧರ್ಮವಿತ್ ।
ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಚೈವ ಚಕಾರ ರಾಘವಂ ಚಕಾರ ತೇ ಚೋತ್ತಮನಾಗಮೂರ್ಧನಿ ॥ 29 ॥
ಅಥಾಽನುಪೂರ್ವ್ಯಾತ್ಪ್ರತಿನನ್ದ್ಯ ತಂ ಜನಂ ಗುರೂಂಶ್ಚ ಮನ್ತ್ರಿಪ್ರಕೃತೀಸ್ತಥಾಽನುಜೌ ।
ವ್ಯಸರ್ಜಯದ್ರಾಘವವಂಶವರ್ಧನಸ್ಥಿರಃ ಸ್ವಧರ್ಮೇ ಹಿಮವಾನಿವಾಚಲಃ ॥ 30 ॥
ತಂ ಮಾತರೋ ಬಾಷ್ಪಗೃಹೀತಕಣ್ಠ್ಯೋ ದುಃಖೇನ ನಾಮನ್ತ್ರಯಿತುಂ ಹಿ ಶೇಕುಃ ।
ಸ ತ್ವೇವ ಮಾತ್ರೃರಭಿವಾದ್ಯ ಸರ್ವಾರುದನ್ಕುಟೀಂ ಸ್ವಾಂ ಪ್ರವಿವೇಶ ರಾಘವಃ ॥ 31 ॥
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಾದಶಾಧಿಕಶತತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvādaśādhikaśatatamassargaḥ |
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe || 3 ||
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ || 4 ||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 11 ||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ || 14 ||
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 15 ||
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya || 17 ||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham || 23 ||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ || 24 ||
tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa |
caturdaśe tu sampūrṇe varṣe'hani raghūttama || 25 ||
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam |
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram || 26 ||
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt |
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati || 27 ||
mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama |
ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha || 28 ||
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra te cottamanāgamūrdhani || 29 ||
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ || 30 ||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātrṛrabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वादशाधिकशततमस्सर्गः ।
तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिताः सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ 1 ॥
अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ 2 ॥
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे ॥ 3 ॥
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः सङ्गता वचः ॥ 4 ॥
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ 5 ॥
सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
आनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ 6 ॥
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ 7 ॥
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।
राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ 8 ॥
त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ 9 ॥
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ 10 ॥
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥ 11 ॥
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ 12 ॥
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ 13 ॥
इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥ 14 ॥
तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥ 15 ॥
आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ 16 ॥
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय ॥ 17 ॥
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ 18 ॥
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ 19 ॥
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ 20 ॥
आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ 21 ॥
सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।
प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ 22 ॥
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम् ॥ 23 ॥
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः ॥ 24 ॥
तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ।
चतुर्दशे तु सम्पूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम ॥ 25 ॥
न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥ 26 ॥
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ॥ 27 ॥
मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम ।
इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥ 28 ॥
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि ॥ 29 ॥
अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ 30 ॥
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स त्वेव मात्रृरभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvādaśādhikaśatatamassargaḥ |
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe || 3 ||
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ || 4 ||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 11 ||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ || 14 ||
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 15 ||
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya || 17 ||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham || 23 ||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ || 24 ||
tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa |
caturdaśe tu sampūrṇe varṣe'hani raghūttama || 25 ||
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam |
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram || 26 ||
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt |
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati || 27 ||
mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama |
ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha || 28 ||
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra te cottamanāgamūrdhani || 29 ||
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ || 30 ||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātrṛrabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Kannada script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.