ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਮਪ੍ਰਤਿਮਤੇਜੋਭ੍ਯਾਂ ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਯਾਂ ਰੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ।
ਵਿਸ੍ਮਿਤਾਃ ਸਙ੍ਗਮਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਸਮਵੇਤਾ ਮਹਰ੍षਯਃ ॥ 1 ॥
ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾ ਮੁਨਿਗਣਾਸ੍ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ।
ਤੌ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੌ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੌ ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਂਸਿਰੇ ॥ 2 ॥
ਸ ਧਨ੍ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੌ ਦ੍ਵੌ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੌ ਧਰ੍ਮਵਿਕ੍ਰਮੌ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਯਂ ਹਿ ਸਮ੍ਭਾषਾਮੁਭਯੋਸ੍ਸ੍ਪृਹਯਾਮਹੇ ॥ 3 ॥
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵृषਿਗਣਾਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵਵਧੈषਿਣਃ ।
ਭਰਤਂ ਰਾਜਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਮਿਤ੍ਯੂਚੁਃ ਸਙ੍ਗਤਾ ਵਚਃ ॥ 4 ॥
ਕੁਲੇ ਜਾਤ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਮਹਾਵृਤ੍ਤ ਮਹਾਯਸ਼ਃ ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤੇ ਪਿਤਰਂ ਯਦ੍ਯਵੇਕ੍षਸੇ ॥ 5 ॥
ਸਦਾऽਨृਣਮਿਮਂ ਰਾਮਂ ਵਯਮਿਚ੍ਛਾਮਹੇ ਪਿਤੁਃ ।
ਆਨृਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਸ਼ਰਥੋ ਗਤਃ ॥ 6 ॥
ਏਤਾਵਦੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸਮਹਰ੍षਯਃ ।
ਰਾਜਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਗਤਿਂ ਗਤਾਃ ॥ 7 ॥
ਹ੍ਲਾਦਿਤਸ੍ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸ਼ੁਭੇਨ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ।
ਰਾਮ ਸ੍ਸਂਹृष੍ਟਵਦਨਸ੍ਤਾਨृषੀਨਭ੍ਯਪੂਜਯਤ੍ ॥ 8 ॥
ਤ੍ਰਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਭਰਤਸ੍ਸ ਵਾਚਾ ਸਜ੍ਜਮਾਨਯਾ ।
ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰਿਦਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਘਵਂ ਪੁਨਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 9 ॥
ਰਾਜਧਰ੍ਮਮਨੁਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਕੁਲਧਰ੍ਮਾਨੁਸਨ੍ਤਤਿਮ੍ ।
ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਮਮ ਮਾਤੁਸ਼੍ਚ ਯਾਚਨਾਮ੍ ॥ 10 ॥
ਰਕ੍षਿਤੁਂ ਸੁਮਹਦ੍ਰਾਜ੍ਯਮਹਮੇਕਸ੍ਤੁ ਨੋਤ੍ਸਹੇ ।
ਪੌਰਜਾਨਪਦਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਰਞ੍ਜਯਿਤੁਂ ਤਥਾ ॥ 11 ॥
ਜ੍ਞਾਤਯਸ਼੍ਚ ਹਿ ਯੋਧਾਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸੁਹृਦਸ਼੍ਚ ਨਃ ।
ਤ੍ਵਾਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਵੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਮਿਵ ਕਰ੍षਕਾਃ ॥ 12 ॥
ਇਦਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸ੍ਥਾਪਯ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯ ਹਿ ।
ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨਸਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪਰਿਪਾਲਨੇ ॥ 13 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨ੍ਯਪਤਦ੍ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਪਾਦਯੋਰ੍ਭਰਤਸ੍ਤਦਾ ।
ਭृਸ਼ਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਾਮਾਸ ਰਾਮਮੇਵ ਪ੍ਰਿਯਂਵਦਃ ॥ 14 ॥
ਤਮਙ੍ਕੇ ਭਰਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਮੋ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਨਲਿਨਪਤ੍ਰਾਕ੍षਂ ਮਤ੍ਤਹਂਸਸ੍ਵਰਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 15 ॥
ਆਗਤਾ ਤ੍ਵਾਮਿਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਸ੍ਵਜਾ ਵੈਨਯਿਕੀ ਚ ਯਾ ।
ਭृਸ਼ਮੁਤ੍ਸਹਸੇ ਤਾਤ ਰਕ੍षਿਤੁਂ ਪृਥਿਵੀਮਪਿ ॥ 16 ॥
ਅਮਾਤ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸੁਹृਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ।
ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਸਮ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸੁਮਹਨ੍ਤ੍ਯਪਿ ਕਾਰਯ ॥ 17 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮੀਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਪੇਯਾਦ੍ਵਾ ਹਿਮਵਾਨ੍ਵਾ ਹਿਮਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।
ਅਤੀਯਾਤ੍ਸਾਗਰੋ ਵੇਲਾਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਮਹਂ ਪਿਤੁਃ ॥ 18 ॥
ਕਾਮਾਦ੍ਵਾ ਤਾਤ ਲੋਭਾਦ੍ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾਤੁਭ੍ਯਮਿਦਂ ਕृਤਮ੍ ।
ਨ ਤਨ੍ਮਨਸਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਮਾਤृਵਤ੍ ॥ 19 ॥
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਭਰਤਃ ਕੌਸਲ੍ਯਾਸੁਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਤੇਜਸਾऽऽਦਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 20 ॥
ਆਧਿਰੋਹਾऽਰ੍ਯ ਪਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਦੁਕੇ ਹੇਮਭੂषਿਤੇ ।
ਏਤੇਹਿ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਯੋਗਕ੍षੇਮਂ ਵਿਧਾਸ੍ਯਤਃ ॥ 21 ॥
ਸੋऽਧਿਰੁਹ੍ਯ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਪਾਦੁਕੇ ਹ੍ਯਵਰੁਹ੍ਯ ਚ ।
ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍ਸੁਮਹਾਤੇਜਾ ਭਰਤਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ ॥ 22 ॥
ਸ ਪਾਦੁਕੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਰਾਮਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਜਟਾਚੀਰਧਰੋ ਹ੍ਯਾਹਮ੍ ॥ 23 ॥
ਫਲਮੂਲਾਸ਼ਨੋ ਵੀਰ ਭਵੇਯਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ ।
ਤਵਾऽਗਮਨਮਾਕਾਙ੍ਕ੍षਾਨ੍ਵਸਨ੍ਵੈ ਨਗਰਾਦ੍ਬਹਿਃ ॥ 24 ॥
ਤਵ ਪਾਦੁਕਯੋਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਰਾਜ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਨ੍ਤਪ ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਵਰ੍षੇऽਹਨਿ ਰਘੂਤ੍ਤਮ ॥ 25 ॥
ਨ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਯਦਿ ਤ੍ਵਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਹੁਤਾਸ਼ਨਮ੍ ।
ਤਥੇਤਿ ਚ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਤਂ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਸਾਦਰਮ੍ ॥ 26 ॥
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਂ ਚ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਭਰਤਂ ਚੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਮਾਤਰਂ ਰਕ੍ष ਕੈਕੇਯੀਂ ਮਾ ਰੋषਂ ਕੁਰੁ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 27 ॥
ਮਯਾ ਚ ਸੀਤਯਾ ਚੈਵ ਸ਼ਪ੍ਤੋऽਸਿ ਰਘੁਸਤ੍ਤਮ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾऽਸ਼੍ਰੁਪਰੀਤਾਕ੍षੋ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਵਿਸਸਰ੍ਜ ਹ ॥ 28 ॥
ਸ ਪਾਦੁਕੇ ਤੇ ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੇ ਸਮ੍ਪਰਿਪੂਜ੍ਯ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ।
ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਂ ਚੈਵ ਚਕਾਰ ਰਾਘਵਂ ਚਕਾਰ ਤੇ ਚੋਤ੍ਤਮਨਾਗਮੂਰ੍ਧਨਿ ॥ 29 ॥
ਅਥਾऽਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਨਨ੍ਦ੍ਯ ਤਂ ਜਨਂ ਗੁਰੂਂਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕृਤੀਸ੍ਤਥਾऽਨੁਜੌ ।
ਵ੍ਯਸਰ੍ਜਯਦ੍ਰਾਘਵਵਂਸ਼ਵਰ੍ਧਨਸ੍ਥਿਰਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇ ਹਿਮਵਾਨਿਵਾਚਲਃ ॥ 30 ॥
ਤਂ ਮਾਤਰੋ ਬਾष੍ਪਗृਹੀਤਕਣ੍ਠ੍ਯੋ ਦੁਃਖੇਨ ਨਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤੁਂ ਹਿ ਸ਼ੇਕੁਃ ।
ਸ ਤ੍ਵੇਵ ਮਾਤ੍ਰृਰਭਿਵਾਦ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰੁਦਨ੍ਕੁਟੀਂ ਸ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਾਘਵਃ ॥ 31 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvādaśādhikaśatatamassargaḥ |
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe || 3 ||
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ || 4 ||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 11 ||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ || 14 ||
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 15 ||
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya || 17 ||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham || 23 ||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ || 24 ||
tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa |
caturdaśe tu sampūrṇe varṣe'hani raghūttama || 25 ||
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam |
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram || 26 ||
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt |
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati || 27 ||
mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama |
ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha || 28 ||
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra te cottamanāgamūrdhani || 29 ||
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ || 30 ||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātrṛrabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वादशाधिकशततमस्सर्गः ।
तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिताः सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ 1 ॥
अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ 2 ॥
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे ॥ 3 ॥
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः सङ्गता वचः ॥ 4 ॥
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ 5 ॥
सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
आनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ 6 ॥
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ 7 ॥
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।
राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ 8 ॥
त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ 9 ॥
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ 10 ॥
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥ 11 ॥
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ 12 ॥
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ 13 ॥
इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥ 14 ॥
तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥ 15 ॥
आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ 16 ॥
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय ॥ 17 ॥
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ 18 ॥
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ 19 ॥
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ 20 ॥
आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ 21 ॥
सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।
प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ 22 ॥
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम् ॥ 23 ॥
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः ॥ 24 ॥
तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ।
चतुर्दशे तु सम्पूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम ॥ 25 ॥
न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥ 26 ॥
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ॥ 27 ॥
मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम ।
इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥ 28 ॥
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि ॥ 29 ॥
अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ 30 ॥
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स त्वेव मात्रृरभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvādaśādhikaśatatamassargaḥ |
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
antarhitā munigaṇāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayosspṛhayāmahe || 3 ||
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṅgatā vacaḥ || 4 ||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
sadā'nṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
trastagātrastu bharatassa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 11 ||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva prativīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvadaḥ || 14 ||
tamaṅke bharataṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 15 ||
āgatā tvāmiyaṃ buddhissvajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahantyapi kāraya || 17 ||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrātubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasā''dityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
ādhirohā'rya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
etehi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyāham || 23 ||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavā'gamanamākāṅkṣānvasanvai nagarādbahiḥ || 24 ||
tava pādukayornyastarājyatantraḥ parantapa |
caturdaśe tu sampūrṇe varṣe'hani raghūttama || 25 ||
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam |
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram || 26 ||
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt |
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati || 27 ||
mayā ca sītayā caiva śapto'si raghusattama |
ityuktvā'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha || 28 ||
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra te cottamanāgamūrdhani || 29 ||
athā'nupūrvyātpratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathā'nujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanasthiraḥ svadharme himavānivācalaḥ || 30 ||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātrṛrabhivādya sarvārudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāghavaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.