ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਵਿਲਪਨ੍ਤੀ ਤਥਾ ਤਾਂ ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਮਦੋਤ੍ਤਮਾਮ੍ ।
ਇਦਂ ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਤਵਾਰ੍ਯੇ ਸਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਸ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ।
ਕਿਂ ਤੇ ਵਿਲਪਿਤੇਨੈਵਂ ਕृਪਣਂ ਰੁਦਿਤੇਨ ਵਾ ॥ 2 ॥
ਯਸ੍ਤਵਾਰ੍ਯੇ ਗਤਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਂ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਸਾਧੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਿਤਰਂ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਮ੍ ॥ 3 ॥
ਸ਼ਿष੍ਟੈਰਾਚਰਿਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਛਸ਼੍ਵਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਫਲੋਦਯੇ ।
ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨ ਸ ਸ਼ੋਚ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ ॥ 4 ॥
ਵਰ੍ਤਤੇ ਚੋਤ੍ਤਮਾਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਦਾਨਘਃ ।
ਦਯਾਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਲਾਭਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 5 ॥
ਅਰਣ੍ਯਵਾਸੇ ਯਦ੍ਦੁਃਖਂ ਜਾਨਤੀ ਵੈ ਸੁਖੋਚਿਤਾ ।
ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ਵੈਦੇਹੀ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਵਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 6 ॥
ਕੀਰ੍ਤਿਭੂਤਾਂ ਪਤਾਕਾਂ ਯੋ ਲੋਕੇ ਭ੍ਰਮਯਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਧਰ੍ਮਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਧਨਃ ਕਿਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤਵਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 7 ॥
ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼ੌਚਂ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਨ ਗਾਤ੍ਰਮਂਸ਼ੁਭਿ ਸ੍ਸੂਰ੍ਯ ਸ੍ਸਨ੍ਤਾਪਯਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 8 ॥
ਸ਼ਿਵਸ੍ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਾਲੇषੁ ਕਾਨਨੇਭ੍ਯੋ ਵਿਨਿਸ੍ਸृਤਃ ।
ਰਾਘਵਂ ਯੁਕ੍ਤਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸ੍ਸੇਵਿष੍ਯਤਿ ਸੁਖੋऽਨਿਲਃ ॥ 9 ॥
ਸ਼ਯਾਨਮਨਘਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪਿਤੇਵਾਭਿਪਰਿष੍ਵਜਨ੍ ।
ਰਸ਼੍ਮਿਭਿ ਸ੍ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਹ੍ਲਾਦਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 10 ॥
ਦਦੌ ਚਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਾਨਿ ਯਸ੍ਮੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਮਹੌਜਸੇ ।
ਦਾਨਵੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਹਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਿਮਿਧ੍ਵਜਸੁਤਂ ਰਣੇ ॥ 11 ॥
ਸ ਸ਼ੂਰਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਸ੍ਵਬਾਹੁਬਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।
ਅਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋऽਪ੍ਯਰਣਸ੍ਥੋ ਵੇਸ਼੍ਮਨੀਵ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ॥ 12 ॥
ਯਸ੍ਯੇषੁਪਥਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤ੍ਰਵਃ ।
ਕਥਂ ਨ ਪृਥਿਵੀ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨੇ ਸ੍ਥਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 13 ॥
ਯਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਚ ਰਾਮਸ੍ਯ ਯਾ ਚ ਕਲ੍ਯਾਣਸਤ੍ਵਤਾ ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਾਰਣ੍ਯਵਾਸ ਸ੍ਸ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਰਾਜ੍ਯਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ॥ 14 ॥
ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਭਵੇਤ੍ਸੂਰ੍ਯੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨੇਰਗ੍ਨਿ ਪ੍ਰਭੋਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦਗ੍ਰ੍ਯਾ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਃ ਕ੍षਮਾਕ੍षਮਾ ॥ 15 ॥
ਦੈਵਤਂ ਦੈਵਤਾਨਾਂ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਕੇ ਹ੍ਯਗੁਣਾ ਦੇਵਿ ਵਨੇ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾ ਪੁਰੇ ॥ 16 ॥
ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਚ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਃ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਤਿਸृਭਿਰੇਤਾਭਿ ਸ੍ਸਹ ਰਾਮੋऽਭਿषੇਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 17 ॥
ਦੁਃਖਜਂ ਵਿਸृਜਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਰਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਮੁਦੀਕ੍ष੍ਯ ਯਮ੍ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਜਨਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ੋਕਵੇਗਸਮਾਹਤਾਃ ॥ 18 ॥
ਕੁਸ਼ਚੀਰਧਰਂ ਦੇਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਮਪਰਾਜਿਤਮ੍ ।
ਸੀਤੇਵਾਨੁਗਤਾ ਲਕ੍ष੍ਮੀ ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਨਾਮ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ 19 ॥
ਧਨੁਰ੍ਗ੍ਰਹਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਬਾਣਖਡ੍ਗਾਸ੍ਤ੍ਰਭृਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਵ੍ਰਜਤਿ ਹ੍ਯਗ੍ਰੇ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਨਾਮ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ 20 ॥
ਨਿਵृਤ੍ਤਵਨਵਾਸਂ ਤਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾਸਿ ਪੁਨਰਾਗਤਮ੍ ।
ਜਹਿਸ਼ੋਕਂ ਚ ਮੋਹਂ ਚ ਦੇਵਿ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ ॥ 21 ॥
ਸ਼ਿਰਸਾ ਚਰਣਾਵੇਤੌ ਵਨ੍ਦਮਾਨਮਨਿਨ੍ਦਿਤੇ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਪੁਤ੍ਰਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਿਵੋਦਿਤਮ੍ ॥ 22 ॥
ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਮਭਿषਿਕ੍ਤਂ ਮਹਾਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਸਮੁਤ੍ਸ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸਿ ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਨਨ੍ਦਜਂ ਪਯਃ ॥ 23 ॥
ਮਾ ਸ਼ੋਕੋ ਦੇਵਿ ਦੁਃਖਂ ਵਾ ਨ ਰਾਮੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇऽਸ਼ਿਵਮ੍ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸਿ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਂ ਸਸੀਤਂ ਸਹਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 24 ॥
ਤ੍ਵਯਾ ਸ਼ੇषੋ ਜਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯੋ ਯਦਾऽਨਘੇ ।
ਕਿਮਿਦਾਨੀਮਿਦਂ ਦੇਵਿ ਕਰੋषਿ ਹृਦਿ ਵਿਕ੍ਲਬਮ੍ ॥ 25 ॥
ਨਾਰ੍ਹਾ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਚਿਤੁਂ ਦੇਵਿ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਰਾਘਵਸ੍ਸੁਤਃ ।
ਨ ਹਿ ਰਾਮਾਤ੍ਪਰੋ ਲੋਕੇ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਪਥੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 26 ॥
ਅਭਿਵਾਦਯਮਾਨਂ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਸੁਹृਦਂ ਸੁਤਮ੍ ।
ਮੁਦਾऽਸ਼੍ਰृ ਮੋਕ੍ष੍ਯਸੇ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਮੇਘਲੇਖੇਵ ਵਾਰ੍षਿਕੀ ॥ 27 ॥
ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੇ ਵਰਦਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰਾਗਤਃ ।
ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਮृਦੁਪੀਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚਰਣੌ ਪੀਡਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 28 ॥
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਨਮਸ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ੂਰਂ ਸਸੁਹृਦਂ ਸੁਤਮ੍ ।
ਮੁਦਾऽਸ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ष੍ਯਸਿ ਪੁਨਰ੍ਮੇਘਰਾਜਿਰਿਵਾਚਲਮ੍ ॥ 29 ॥
ਆਸ਼੍ਵਾਸਯਨ੍ਤੀ ਵਿਵਿਧੈਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ਯੈ ਰ੍ਵਾਕ੍ਯੋਪਚਾਰੇ ਕੁਸ਼ਲਾऽਨਵਦ੍ਯਾ ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਤਾਂ ਮਾਤਰਮੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਵੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵਿਰਰਾਮ ਰਾਮਾ ॥ 30 ॥
ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਤਲ੍ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਾਤृਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਮਸ੍ਯ ਮਾਤੁਰ੍ਨਰਦੇਵਪਤ੍ਨ੍ਯਾਃ ।
ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਨਨਾਸ਼ ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼ਰਦ੍ਗਤੋ ਮੇਘ ਇਵਾਲ੍ਪਤੋਯਃ ॥ 31 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuścatvāriṃśassargaḥ |
vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||
tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||
yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || 3 ||
śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |
rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 4 ||
vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |
dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||
araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||
kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |
dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||
vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati || 8 ||
śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||
śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati || 10 ||
dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||
sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |
asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati || 12 ||
yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |
kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati || 13 ||
yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |
nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati || 14 ||
sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |
śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā || 15 ||
daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |
tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure || 16 ||
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate || 17 ||
duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ || 18 ||
kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |
sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham || 19 ||
dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |
lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham || 20 ||
nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |
jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te || 21 ||
śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam || 22 ||
punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 23 ||
mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |
kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam || 24 ||
tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |
kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam || 25 ||
nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |
na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ || 26 ||
abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī || 27 ||
putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 28 ||
abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam || 29 ||
āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |
rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā || 30 ||
niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuścatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ।
विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः ।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ 2 ॥
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥ 3 ॥
शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये ।
रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ 4 ॥
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ 5 ॥
अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ 6 ॥
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः ।
धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ 7 ॥
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।
न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति ॥ 8 ॥
शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः ।
राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ 9 ॥
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।
रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति ॥ 10 ॥
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ 11 ॥
स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः ।
असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति ॥ 12 ॥
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः ।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥ 13 ॥
या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता ।
निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥ 14 ॥
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः ।
श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा ॥ 15 ॥
दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः ।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥ 16 ॥
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ 17 ॥
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।
अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः ॥ 18 ॥
कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम् ।
सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ 19 ॥
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम् ।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ 20 ॥
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम् ।
जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 21 ॥
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥ 22 ॥
पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम् ।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥ 23 ॥
मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम् ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥ 24 ॥
त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे ।
किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम् ॥ 25 ॥
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः ।
न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥ 26 ॥
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।
मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी ॥ 27 ॥
पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।
पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ 28 ॥
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम् ।
मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम् ॥ 29 ॥
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै र्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या ।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥ 30 ॥
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।
सद्यश्शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuścatvāriṃśassargaḥ |
vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||
tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||
yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || 3 ||
śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |
rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 4 ||
vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |
dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||
araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||
kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |
dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||
vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati || 8 ||
śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||
śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati || 10 ||
dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||
sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |
asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati || 12 ||
yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |
kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati || 13 ||
yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |
nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati || 14 ||
sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |
śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā || 15 ||
daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |
tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure || 16 ||
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate || 17 ||
duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ || 18 ||
kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |
sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham || 19 ||
dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |
lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham || 20 ||
nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |
jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te || 21 ||
śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam || 22 ||
punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 23 ||
mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |
kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam || 24 ||
tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |
kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam || 25 ||
nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |
na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ || 26 ||
abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī || 27 ||
putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 28 ||
abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam || 29 ||
āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |
rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā || 30 ||
niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuścatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.