ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਤ੍ਵਵਹਿਤਂ ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਪਾਲਨੇ ।
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਬਾष੍ਪਸਂਰੁਦ੍ਧਾ ਵਚੋ ਧਰ੍ਮਿष੍ਠਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਅਦृष੍ਟਦੁਃਖੋ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਿਯਂਵਦਃ ।
ਮਯਿ ਜਾਤੋ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਕਥਮੁਞ੍ਛੇਨ ਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ 2 ॥
ਯਸ੍ਯ ਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦਾਸਾਸ਼੍ਚ ਮृष੍ਟਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ।
ਕਥਂ ਸ ਭੋਕ੍ष੍ਯਤੇऽਨਾਥੋ ਵਨੇ ਮੂਲਫਲਾਨ੍ਯਯਮ੍ ॥ 3 ॥
ਕਃ ਏਤਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਦਧੇਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਨ ਭਵੇਦ੍ਭਯਮ੍ ।
ਗੁਣਵਾਨ੍ਦਯਿਤੋ ਰਾਜ੍ਞਾ ਰਾਘਵੋ ਯਦ੍ਵਿਵਾਸ੍ਯਤੇ ॥ 4 ॥
ਨੂਨਂ ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਲੋਕੇ ਕृਤਾਨ੍ਤਸ੍ਸਰ੍ਵਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ ।
ਲੋਕੇ ਰਾਮਾਭਿਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਨਂ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਸਿ ॥ 5 ॥
ਅਯਂ ਤੁ ਮਾਮਾਤ੍ਮਭਵ ਸ੍ਤਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਰੁਤਃ ।
ਵਿਲਾਪਦੁਃਖਸਮਿਧੋ ਰੁਦਿਤਾਸ਼੍ਰੁਹੁਤਾਹੁਤਿਃ ॥ 6 ॥
ਚਿਨ੍ਤਾਬਾष੍ਪਮਹਾਧੂਮਸ੍ਤਵਾਗਮਨਚਿਤ੍ਤਜਃ ।
ਕਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਭृਸ਼ਂ ਪੁਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸਾਯਾਸਸਮ੍ਭਵਃ ॥ 7 ॥
ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਹੀਨਾਮਿਹ ਮਾਂ ਸ਼ੋਕਾਗ੍ਨਿਰਤੁਲੋ ਮਹਾਨ੍ ।
ਪ੍ਰਧਕ੍ष੍ਯਤਿ ਯਥਾ ਕਕ੍षਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁਰ੍ਹਿਮਾਤ੍ਯਯੇ ॥ 8 ॥
ਕਥਂ ਹਿ ਧੇਨੁ ਸ੍ਸ੍ਵਂ ਵਤ੍ਸਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਨਾਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ।
ਅਹਂ ਤ੍ਵਾऽਨੁਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਰ ਪੁਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਸਿ ॥ 9 ॥
. ।
ਤਥਾ ਨਿਗਦਿਤਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਮਾਤਰਂ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾਮ੍ ॥ 10 ॥
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਞ੍ਚਿਤੋ ਰਾਜਾ ਮਯਿ ਚਾਰਣ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ।
ਭਵਤ੍ਯਾ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਨ ਨੂਨਂ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 11 ॥
ਭਰ੍ਤੁਃ ਕਿਲ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਨृਸ਼ਂਸਃ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।
ਸ ਭਵਤ੍ਯਾ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਮਨਸਾऽਪਿ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ ॥ 12 ॥
ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਤਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਪਿਤਾ ਮੇ ਜਗਤੀਪਤਿਃ ।
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਤਾਵਤ੍ਸਹਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਸਨਾਤਨਃ ॥ 13 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ।
ਤਥੇਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸੁਪ੍ਰੀਤਾ ਰਾਮਮਕ੍ਲਿष੍ਟਕਾਰਿਣਮ੍ ॥ 14 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਚਨਂ ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਵਰਃ ।
ਭੂਯਸ੍ਤਾਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਮਾਤਰਂ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾਮ੍ ॥ 15 ॥
ਮਯਾ ਚੈਵ ਭਵਤ੍ਯਾ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਚਨਂ ਪਿਤੁਃ ।
ਰਾਜਾ ਭਰ੍ਤਾ ਗੁਰੁ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਸਰ੍ਵੇषਾਮੀਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ 16 ॥
ਇਮਾਨਿ ਤੁ ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਨਵ ਪਞ੍ਚ ਚ ।
ਵਰ੍षਾਣਿ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਾਮਿ ਵਚਨੇ ਤਵ ॥ 17 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਾਨਨਾ ਤਦਾ ।
ਉਵਾਚ ਪਰਮਾਰ੍ਤਾ ਤੁ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਵਤ੍ਸਲਾ ॥ 18 ॥
ਆਸਾਂ ਰਾਮ ਸਪਤ੍ਨੀਨਾਂ ਵਸ੍ਤੁਂ ਮਧ੍ਯੇ ਨ ਮੇ ਕ੍षਮਮ੍ ।
ਨਯ ਮਾਮਪਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਵਨਂ ਵਨ੍ਯਾਂ ਮृਗੀਂ ਯਥਾ ॥ 19 ॥
ਯਦਿ ਤੇ ਗਮਨੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕृਤਾ ਪਿਤੁਰਪੇਕ੍षਯਾ ।
ਤਾਂ ਤਥਾ ਰੁਦਤੀਂ ਰਾਮੋ ਰੁਦਨ੍ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 20 ॥
ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਹਿ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਭਰ੍ਤਾ ਦੈਵਤਂ ਪ੍ਰਭੁਰੇਵ ਚ ਭਵਤ੍ਯਾ ਮਮ ਚੈਵਾਦ੍ਯ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਨ ਹ੍ਯਨਾਥਾ ਵਯਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਲੋਕਨਾਥੇਨ ਧੀਮਤਾ ॥ 21 ॥
ਭਰਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਿਯਂਵਦਃ ।
ਭਵਤੀਮਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਸ ਹਿ ਧਰ੍ਮਰਤਸ੍ਸਦਾ ॥ 22 ॥
ਯਥਾ ਮਯਿ ਤੁ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ।
ਸ਼੍ਰਮਂ ਨਾਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਪ੍ਰਮਤ੍ਤਾ ਤਥਾ ਕੁਰੁ ॥ 23 ॥
ਦਾਰੁਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਯਂ ਸ਼ੋਕੋ ਯਥੈਨਂ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ।
ਰਾਜ੍ਞੋ ਵृਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਤਤਂ ਹਿਤਂ ਚਰ ਸਮਾਹਿਤਾ ॥ 24 ॥
ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਰਤਾ ਯਾ ਨਾਰੀ ਪਰਮੋਤ੍ਤਮਾ ।
ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਨਾਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਸਾ ਤੁ ਪਾਪਗਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ 25 ॥
ਭਰ੍ਤੁ ਸ਼੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਯਾ ਨਾਰੀ ਲਭਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਅਪਿ ਯਾ ਨਿਰ੍ਨਮਸ੍ਕਾਰਾ ਨਿਵृਤ੍ਤਾ ਦੇਵਪੂਜਨਾਤ੍ ॥ 26 ॥
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾਮੇਵ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਭਰ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇ ਰਤਾ ।
ਏष ਧਰ੍ਮਃ ਪੁਰਾ ਦृष੍ਟੋ ਲੋਕੇ ਵੇਦੇ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ 27 ॥
ਅਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਚ ਸਦਾ ਸੁਮਨੋਭਿਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ ।
ਪੂਜ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਮਤ੍ਕृਤੇ ਦੇਵਿ ਬਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ ॥ 28 ॥
ਏਵਂ ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍षਸ੍ਵ ਮਮਾਗਮਨਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣੀ ।
ਨਿਯਤਾ ਨਿਯਤਾਹਾਰਾ ਭਰ੍ਤृਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣੇ ਰਤਾ ॥ 29 ॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਪਰਮਂ ਕਾਮਂ ਮਯਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਸਤਿ ।
ਯਦਿ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਧਾਰਯਿष੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥ 30 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯਾਕੁਲੇਕ੍षਣਾ ।
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਾ ਰਾਮਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 31 ॥
ਗਮਨੇ ਸੁਕृਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨ ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਨੋਮਿ ਪੁਤ੍ਰਕ ।
ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਯਿਤੁਂ ਵੀਰ ਨੂਨਂ ਕਾਲੋ ਦੁਰਤ੍ਯਯਃ ॥ 32 ॥
ਗਚ੍ਛ ਪੁਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮੇਕਾਗ੍ਰੋ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਸਦਾ ਵਿਭੁਃ ।
ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਗਤਵ੍ਯਥਾ ॥ 33 ॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਮਹਾਭਾਗੇ ਕृਤਾਰ੍ਥੇ ਚਰਿਤਵ੍ਰਤੇ ।
ਪਿਤੁਰਾਨृਣ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਯਿ ਲਪ੍ਸ੍ਯੇ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍ ॥ 34 ॥
ਕृਤਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਗਤਿਃ ਪੁਤ੍ਰ ਦੁਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਾ ਸਦਾ ਭੁਵਿ ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਸਞ੍ਚੋਦਯਤਿ ਮੇ ਵਚ ਆਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਰਾਘਵ ॥ 35 ॥
ਗਚ੍ਛੇਦਾਨੀਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕ੍षੇਮੇਣ ਪੁਨਰਾਗਤਃ ।
ਨਨ੍ਦਯਿष੍ਯਸਿ ਮਾਂ ਪੁਤ੍ਰ ਸਾਮ੍ਨਾ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਚਾਰੁਣਾ ॥ 36 ॥
ਅਪੀਦਾਨੀਂ ਸ ਕਾਲਸ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਨਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤਂ ਪੁਨਃ ।
ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਂ ਪੁਤ੍ਰਕ ਪਸ਼੍ਯੇਯਂ ਜਟਾਵਲ੍ਕਲਧਾਰਿਣਮ੍ ॥ 37 ॥
ਤਥਾ ਹਿ ਰਾਮਂ ਵਨਵਾਸਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਦੇਵੀ ਪਰਮੇਣ ਚੇਤਸਾ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਮਂ ਸ਼ੁਭਲਕ੍षਣਂ ਵਚੋ ਬਭੂਵ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਭਿਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣੀ ॥ 38 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुर्विंशस्सर्गः ।
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने ।
कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ 2 ॥
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम् ॥ 3 ॥
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।
गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते ॥ 4 ॥
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥ 5 ॥
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः ।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥ 6 ॥
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः ।
कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥ 7 ॥
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ 8 ॥
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।
अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥ 9 ॥
. ।
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ 10 ॥
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ 11 ॥
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः ॥ 12 ॥
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः ॥ 13 ॥
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना ।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ 14 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ 15 ॥
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ 16 ॥
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥ 17 ॥
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला ॥ 18 ॥
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा ॥ 19 ॥
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ 20 ॥
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ॥ 21 ॥
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा ॥ 22 ॥
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।
श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥ 23 ॥
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ।
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥ 24 ॥
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।
भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत् ॥ 25 ॥
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ।
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥ 26 ॥
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।
एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥ 27 ॥
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ।
पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः ॥ 28 ॥
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ।
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ॥ 29 ॥
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥ 30 ॥
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ॥ 31 ॥
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ।
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥ 32 ॥
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः ।
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा ॥ 33 ॥
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम् ॥ 34 ॥
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।
यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव ॥ 35 ॥
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा ॥ 36 ॥
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः ।
यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥ 37 ॥
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.