ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁର୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତ୍ଵଵହିତଂ ପିତୁର୍ନିର୍ଦେଶ ପାଲନେ ।
କୌଶଲ୍ଯା ବାଷ୍ପସଂରୁଦ୍ଧା ଵଚୋ ଧର୍ମିଷ୍ଠମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ଅଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତପ୍ରିଯଂଵଦଃ ।
ମଯି ଜାତୋ ଦଶରଥାତ୍କଥମୁଞ୍ଛେନ ଵର୍ତଯେତ୍ ॥ 2 ॥
ଯସ୍ଯ ଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ଦାସାଶ୍ଚ ମୃଷ୍ଟାନ୍ଯନ୍ନାନି ଭୁଞ୍ଜତେ ।
କଥଂ ସ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତେଽନାଥୋ ଵନେ ମୂଲଫଲାନ୍ଯଯମ୍ ॥ 3 ॥
କଃ ଏତଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଦଧେଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କସ୍ଯ ଵା ନ ଭଵେଦ୍ଭଯମ୍ ।
ଗୁଣଵାନ୍ଦଯିତୋ ରାଜ୍ଞା ରାଘଵୋ ଯଦ୍ଵିଵାସ୍ଯତେ ॥ 4 ॥
ନୂନଂ ତୁ ବଲଵାନ୍ ଲୋକେ କୃତାନ୍ତସ୍ସର୍ଵମାଦିଶନ୍ ।
ଲୋକେ ରାମାଭିରାମସ୍ତ୍ଵଂ ଵନଂ ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସି ॥ 5 ॥
ଅଯଂ ତୁ ମାମାତ୍ମଭଵ ସ୍ତଵାଦର୍ଶନମାରୁତଃ ।
ଵିଲାପଦୁଃଖସମିଧୋ ରୁଦିତାଶ୍ରୁହୁତାହୁତିଃ ॥ 6 ॥
ଚିନ୍ତାବାଷ୍ପମହାଧୂମସ୍ତଵାଗମନଚିତ୍ତଜଃ ।
କର୍ଶଯିତ୍ଵା ଭୃଶଂ ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଵାସାଯାସସମ୍ଭଵଃ ॥ 7 ॥
ତ୍ଵଯା ଵିହୀନାମିହ ମାଂ ଶୋକାଗ୍ନିରତୁଲୋ ମହାନ୍ ।
ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି ଯଥା କକ୍ଷଂ ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ହିମାତ୍ଯଯେ ॥ 8 ॥
କଥଂ ହି ଧେନୁ ସ୍ସ୍ଵଂ ଵତ୍ସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନାନୁଗଚ୍ଛତି ।
ଅହଂ ତ୍ଵାଽନୁଗମିଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ପୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସି ॥ 9 ॥
. ।
ତଥା ନିଗଦିତଂ ମାତ୍ରା ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମାତରଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତାମ୍ ॥ 10 ॥
କୈକେଯ୍ଯା ଵଞ୍ଚିତୋ ରାଜା ମଯି ଚାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତେ ।
ଭଵତ୍ଯା ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ନ ନୂନଂ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି ॥ 11 ॥
ଭର୍ତୁଃ କିଲ ପରିତ୍ଯାଗୋ ନୃଶଂସଃ କେଵଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ ।
ସ ଭଵତ୍ଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ମନସାଽପି ଵିଗର୍ହିତଃ ॥ 12 ॥
ଯାଵଜ୍ଜୀଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପିତା ମେ ଜଗତୀପତିଃ ।
ଶୁଶ୍ରୂଷା କ୍ରିଯତାଂ ତାଵତ୍ସହି ଧର୍ମସ୍ସନାତନଃ ॥ 13 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ରାମେଣ କୌଶଲ୍ଯା ଶୁଭଦର୍ଶନା ।
ତଥେତ୍ଯୁଵାଚ ସୁପ୍ରୀତା ରାମମକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣମ୍ ॥ 14 ॥
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵଚନଂ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ ।
ଭୂଯସ୍ତାମବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମାତରଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତାମ୍ ॥ 15 ॥
ମଯା ଚୈଵ ଭଵତ୍ଯା ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵଚନଂ ପିତୁଃ ।
ରାଜା ଭର୍ତା ଗୁରୁ ଶ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ ॥ 16 ॥
ଇମାନି ତୁ ମହାରଣ୍ଯେ ଵିହୃତ୍ଯ ନଵ ପଞ୍ଚ ଚ ।
ଵର୍ଷାଣି ପରମପ୍ରୀତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ଵଚନେ ତଵ ॥ 17 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣାନନା ତଦା ।
ଉଵାଚ ପରମାର୍ତା ତୁ କୌଶଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଵତ୍ସଲା ॥ 18 ॥
ଆସାଂ ରାମ ସପତ୍ନୀନାଂ ଵସ୍ତୁଂ ମଧ୍ଯେ ନ ମେ କ୍ଷମମ୍ ।
ନଯ ମାମପି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵନଂ ଵନ୍ଯାଂ ମୃଗୀଂ ଯଥା ॥ 19 ॥
ଯଦି ତେ ଗମନେ ବୁଦ୍ଧିଃ କୃତା ପିତୁରପେକ୍ଷଯା ।
ତାଂ ତଥା ରୁଦତୀଂ ରାମୋ ରୁଦନ୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 20 ॥
ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ହି ସ୍ତ୍ରିଯା ଭର୍ତା ଦୈଵତଂ ପ୍ରଭୁରେଵ ଚ ଭଵତ୍ଯା ମମ ଚୈଵାଦ୍ଯ ରାଜା ପ୍ରଭଵତି ପ୍ରଭୁଃ ।
ନ ହ୍ଯନାଥା ଵଯଂ ରାଜ୍ଞା ଲୋକନାଥେନ ଧୀମତା ॥ 21 ॥
ଭରତଶ୍ଚାପି ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତପ୍ରିଯଂଵଦଃ ।
ଭଵତୀମନୁଵର୍ତେତ ସ ହି ଧର୍ମରତସ୍ସଦା ॥ 22 ॥
ଯଥା ମଯି ତୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵଃ ।
ଶ୍ରମଂ ନାଵାପ୍ନୁଯାତ୍କିଞ୍ଚିଦପ୍ରମତ୍ତା ତଥା କୁରୁ ॥ 23 ॥
ଦାରୁଣଶ୍ଚାପ୍ଯଯଂ ଶୋକୋ ଯଥୈନଂ ନ ଵିନାଶଯେତ୍ ।
ରାଜ୍ଞୋ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ସତତଂ ହିତଂ ଚର ସମାହିତା ॥ 24 ॥
ଵ୍ରତୋପଵାସନିରତା ଯା ନାରୀ ପରମୋତ୍ତମା ।
ଭର୍ତାରଂ ନାନୁଵର୍ତେତ ସା ତୁ ପାପଗତିର୍ଭଵେତ୍ ॥ 25 ॥
ଭର୍ତୁ ଶ୍ଶୁଶ୍ରୂଷଯା ନାରୀ ଲଭତେ ସ୍ଵର୍ଗମୁତ୍ତମମ୍ ।
ଅପି ଯା ନିର୍ନମସ୍କାରା ନିଵୃତ୍ତା ଦେଵପୂଜନାତ୍ ॥ 26 ॥
ଶୁଶ୍ରୂଷାମେଵ କୁର୍ଵୀତ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରିଯହିତେ ରତା ।
ଏଷ ଧର୍ମଃ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟୋ ଲୋକେ ଵେଦେ ଶ୍ରୁତଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ 27 ॥
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯେଷୁ ଚ ସଦା ସୁମନୋଭିଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ ।
ପୂଜ୍ଯାସ୍ତେ ମତ୍କୃତେ ଦେଵି ବାହ୍ମଣାଶ୍ଚୈଵ ସୁଵ୍ରତାଃ ॥ 28 ॥
ଏଵଂ କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ମମାଗମନକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ ।
ନିଯତା ନିଯତାହାରା ଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା ॥ 29 ॥
ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପରମଂ କାମଂ ମଯି ପ୍ରତ୍ଯାଗତେ ସତି ।
ଯଦି ଧର୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଧାରଯିଷ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍ ॥ 30 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ରାମେଣ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା ।
କୌଶଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତା ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 31 ॥
ଗମନେ ସୁକୃତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ନ ତେ ଶକ୍ନୋମି ପୁତ୍ରକ ।
ଵିନିଵର୍ତଯିତୁଂ ଵୀର ନୂନଂ କାଲୋ ଦୁରତ୍ଯଯଃ ॥ 32 ॥
ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ର ତ୍ଵମେକାଗ୍ରୋ ଭଦ୍ରଂ ତେଽସ୍ତୁ ସଦା ଵିଭୁଃ ।
ପୁନସ୍ତ୍ଵଯି ନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଗତଵ୍ଯଥା ॥ 33 ॥
ପ୍ରତ୍ଯାଗତେ ମହାଭାଗେ କୃତାର୍ଥେ ଚରିତଵ୍ରତେ ।
ପିତୁରାନୃଣ୍ଯତାଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ଵଯି ଲପ୍ସ୍ଯେ ପରଂ ସୁଖମ୍ ॥ 34 ॥
କୃତାନ୍ତସ୍ଯ ଗତିଃ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯା ସଦା ଭୁଵି ।
ଯସ୍ତ୍ଵାଂ ସଞ୍ଚୋଦଯତି ମେ ଵଚ ଆଚ୍ଛିଦ୍ଯ ରାଘଵ ॥ 35 ॥
ଗଚ୍ଛେଦାନୀଂ ମହାବାହୋ କ୍ଷେମେଣ ପୁନରାଗତଃ ।
ନନ୍ଦଯିଷ୍ଯସି ମାଂ ପୁତ୍ର ସାମ୍ନା ଵାକ୍ଯେନ ଚାରୁଣା ॥ 36 ॥
ଅପୀଦାନୀଂ ସ କାଲସ୍ସ୍ଯାଦ୍ଵନାତ୍ପ୍ରତ୍ଯାଗତଂ ପୁନଃ ।
ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ପୁତ୍ରକ ପଶ୍ଯେଯଂ ଜଟାଵଲ୍କଲଧାରିଣମ୍ ॥ 37 ॥
ତଥା ହି ରାମଂ ଵନଵାସନିଶ୍ଚିତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵୀ ପରମେଣ ଚେତସା ।
ଉଵାଚ ରାମଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଂ ଵଚୋ ବଭୂଵ ଚ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନାଭିକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ ॥ 38 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुर्विंशस्सर्गः ।
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने ।
कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ 2 ॥
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम् ॥ 3 ॥
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।
गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते ॥ 4 ॥
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥ 5 ॥
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः ।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥ 6 ॥
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः ।
कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥ 7 ॥
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ 8 ॥
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।
अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥ 9 ॥
. ।
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ 10 ॥
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ 11 ॥
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः ॥ 12 ॥
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः ॥ 13 ॥
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना ।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ 14 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ 15 ॥
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ 16 ॥
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥ 17 ॥
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला ॥ 18 ॥
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा ॥ 19 ॥
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ 20 ॥
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ॥ 21 ॥
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा ॥ 22 ॥
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।
श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥ 23 ॥
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ।
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥ 24 ॥
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।
भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत् ॥ 25 ॥
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ।
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥ 26 ॥
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।
एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥ 27 ॥
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ।
पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः ॥ 28 ॥
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ।
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ॥ 29 ॥
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥ 30 ॥
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ॥ 31 ॥
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ।
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥ 32 ॥
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः ।
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा ॥ 33 ॥
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम् ॥ 34 ॥
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।
यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव ॥ 35 ॥
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा ॥ 36 ॥
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः ।
यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥ 37 ॥
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.