ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਮੇਵਂ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਭਰਤਂ ਕੈਕਯੀ ਸੁਤਮ੍ ।
ਉਵਾਚ ਵਦਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਵਸਿष੍ਠ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਵਾਗृषਿਃ ॥ 1 ॥
ਅਲਂ ਸ਼ੋਕੇਨ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾਯਸ਼ਃ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਨਰਪਤੇਃ ਕੁਰੁ ਸਂਯਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 2 ॥
ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯ ਵਚ ਸ਼੍ਸ਼ृਤ੍ਵਾ ਭਰਤੋ ਧਾਰਣਾਂ ਗਤਃ ।
ਪ੍ਰੇਤਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਾਰਯਾਮਾਸ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ॥ 3 ॥
ਉਦ੍ਧृਤਂ ਤੈਲਸਂਰੋਧਾਤ੍ਸਤੁ ਭੂਮੌ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਮ੍ ।
ਆਪੀਤਵਰ੍ਣਵਦਨਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਭੂਮਿਪਮ੍ ॥ 4 ॥
ਸਂਵੇਸ਼੍ਯ ਸ਼ਯਨੇ ਚਾਗ੍ਯ੍ਰੇ ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਪਰਿष੍ਕृਤੇ ।
ਤਤੋ ਦਸ਼ਰਥਂ ਪੁਤ੍ਰੋ ਵਿਲਲਾਪ ਸੁਦੁਃਖਿਤਃ ॥ 5 ॥
ਕਿਂ ਤੇ ਵ੍ਯਵਸਿਤਂ ਰਾਜਨ੍ ਪ੍ਰੋषਿਤੇ ਮਯ੍ਯਨਾਗਤੇ ।
ਵਿਵਾਸ੍ਯ ਰਾਮਂ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਚ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ 6 ॥
ਕ੍ਵ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਮਹਾਰਾਜ ਹਿਤ੍ਵੇਮਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਜਨਮ੍ ।
ਹੀਨਂ ਪੁਰੁषਸਿਂਹੇਨ ਰਾਮੇਣਾਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 7 ॥
ਯੋਗਕ੍षੇਮਂ ਤੁ ਤੇ ਰਾਜਨ੍ ਕੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਕਲ੍ਪਯਿਤਾ ਪੁਰੇ ਤ੍ਵਯਿ ਪ੍ਰਯਾਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਤਾਤ ਰਾਮੇ ਚ ਵਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ॥ 8 ॥
ਵਿਧਵਾ ਪृਥਿਵੀ ਰਾਜਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਨਾ ਨ ਰਾਜਤੇ ।
ਹੀਨਚਨ੍ਦ੍ਰੇਵ ਰਜਨੀ ਨਗਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ ॥ 9 ॥
ਏਵਂ ਵਿਲਪਮਾਨਂ ਤਂ ਭਰਤਂ ਦੀਨਮਾਨਸਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਚਨਂ ਭੂਯੋ ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਤੁ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ॥ 10 ॥
ਪ੍ਰੇਤਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ ਵਿਸ਼ਾਂ ਪਤੇਃ ।
ਤਾਨ੍ਯਵ੍ਯਗ੍ਰਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਾਮਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ ॥ 11 ॥
ਤਥੇਤਿ ਭਰਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯਾਭਿਪੂਜ੍ਯ ਤਤ੍ ।
ऋਤ੍ਵਿਕ੍ਪੁਰੋਹਿਤਾਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾਮਾਸ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 12 ॥
ਯੇ ਤ੍ਵਗ੍ਨਯੋ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਸ੍ਯ ਚਾਗ੍ਨ੍ਯਗਾਰਾਦ੍ਬਹਿष੍ਕृਤਾਃ ।
ऋਤ੍ਵਿਗ੍ਭਿਰ੍ਯਾਜਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਆਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਯਥਾਵਿਧਿ ॥ 13 ॥
ਸ਼ਿਬਿਕਾਯਾਮਥਾऽਰੋਪ੍ਯ ਰਾਜਾਨਂ ਗਤਚੇਤਸਮ੍ ।
ਬਾष੍ਪਕਣ੍ਠਾ ਵਿਮਨਸਸ੍ਤਮੂਹੁਃ ਪਰਿਚਾਰਕਾਃ ॥ 14 ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਂ ਚ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਚ ਵਾਸਾਂਸਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ।
ਪ੍ਰਕਿਰਨ੍ਤੋ ਜਨਾ ਮਾਰ੍ਗਂ ਨृਪਤੇਰਗ੍ਰਤੋ ਯਯੁਃ ॥ 15 ॥
ਚਨ੍ਦਨਾਗਰੁਨਿਰ੍ਯਾਸਾਨ੍ ਸਰਲਂ ਪਦ੍ਮਕਂ ਤਥਾ ।
ਦੇਵਦਾਰੂਣਿ ਚਾਹृਤ੍ਯ ਕ੍षੇਪਯਨ੍ਤਿ ਤਥਾਪਰੇ ॥ 16 ॥
ਗਨ੍ਧਾਨੁਚ੍ਚਾਵਚਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਂ ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾਥ ਭੂਮਿਪਮ੍ ।
ਤਤ੍ਰ ਸਂਵੇਸ਼ਯਾਮਾਸੁਸ਼੍ਚਿਤਾਮਧ੍ਯੇ ਤਮृਤ੍ਵਿਜਃ ॥ 17 ॥
ਤਦਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਜੇਪੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦृਤ੍ਵਿਜਃ ।
ਜਗੁਸ਼੍ਚ ਤੇ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨਿ ਸਾਮਗਾਃ ॥ 18 ॥
ਸ਼ਿਬਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਯਾਨੈਸ਼੍ਚ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਤਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਃ ।
ਨਗਰਾ ਨ੍ਨਿਰ੍ਯਯੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧੈਃ ਪਰਿਵृਤਾ ਸ੍ਤਦਾ ॥ 19 ॥
ਪ੍ਰਸਵ੍ਯਂ ਚਾਪਿ ਤਂ ਚਕੁਃ ऋਤ੍ਵਿਜੋऽਗ੍ਨਿਚਿਤਂ ਨृਪਮ੍ ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਃ ਕੌਸਲ੍ਯਾਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਤਦਾ ॥ 20 ॥
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀਨਾਮਿਵ ਨਾਰੀਣਾਂ ਨਿਨਾਦਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੇ ।
ਆਰ੍ਤਾਨਾਂ ਕਰੁਣਂ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 21 ॥
ਤਤੋ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵਿਵਸ਼ਾਵਿਲਪ੍ਯ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਯਾਨੇਭ੍ਯਸ੍ਸਰਯੂਤੀਰਮਵਤੇਰੁਰ੍ਵਰਾਙ੍ਗਨਾਃ ॥ 22 ॥
ਕृਤ੍ਵੋਦਕਂ ਤੇ ਭਰਤੇਨ ਸਾਰ੍ਧਂ ਨृਪਾਙ੍ਗਨਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਪੁਰੋਹਿਤਾ ਸ਼੍ਚ ।
ਪੁਰਮ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਰੁਪਰੀਤਨੇਤ੍ਰਾਃ ਭੂਮੌ ਦਸ਼ਾਹਂ ਵ੍ਯਨਯਨ੍ਤ ਦੁਃਖਮ੍ ॥ 23 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ षਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭsaptatitamassargaḥ |
tamevaṃ śokasantaptaṃ bharataṃ kaikayī sutam |
uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha śśreṣṭhavāgṛṣiḥ || 1 ||
alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttamam || 2 ||
vasiṣṭhasya vaca śśṛtvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 3 ||
uddhṛtaṃ tailasaṃrodhātsatu bhūmau niveśitam |
āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 4 ||
saṃveśya śayane cāgyre nānāratnapariṣkṛte |
tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 5 ||
kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayyanāgate |
vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6 ||
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7 ||
yogakṣemaṃ tu te rājan ko'sminkalpayitā pure tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 8 ||
vidhavā pṛthivī rājan stvayā hīnā na rājate |
hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mā || 9 ||
evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasam |
abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahāmuniḥ || 10 ||
pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāṃ pateḥ |
tānyavyagraṃ mahābāho kriyāntāmavicāritam || 11 ||
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
ṛtvikpurohitācāryān stvarayāmāsa sarvaśaḥ || 12 ||
ye tvagnayo narendresya cāgnyagārādbahiṣkṛtāḥ |
ṛtvigbhiryājakaiścaiva te āhriyanta yathāvidhi || 13 ||
śibikāyāmathā'ropya rājānaṃ gatacetasam |
bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 14 ||
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 15 ||
candanāgaruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā |
devadārūṇi cāhṛtya kṣepayanti tathāpare || 16 ||
gandhānuccāvacāṃścānyāṃ statra gatvātha bhūmipam |
tatra saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 17 ||
tadā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadṛtvijaḥ |
jaguśca te yathāśāstra tatra sāmāni sāmagāḥ || 18 ||
śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
nagarā nniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtā stadā || 19 ||
prasavyaṃ cāpi taṃ cakuḥ ṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |
striyaśca śokasantaptāḥ kausalyāpramukhāstadā || 20 ||
krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 21 ||
tato rudantyo vivaśāvilapya ca punaḥ punaḥ |
yānebhyassarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 22 ||
kṛtvodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitā śca |
purampraviśyāśruparītanetrāḥ bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭsaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्सप्ततितमस्सर्गः ।
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम् ।
उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः ॥ 1 ॥
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥ 2 ॥
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः ।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ 3 ॥
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम् ।
आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥ 4 ॥
संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते ।
ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥ 5 ॥
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते ।
विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ 6 ॥
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।
हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ 7 ॥
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥ 8 ॥
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते ।
हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा ॥ 9 ॥
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् ।
अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः ॥ 10 ॥
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः ।
तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम् ॥ 11 ॥
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः ॥ 12 ॥
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।
ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि ॥ 13 ॥
शिबिकायामथाऽरोप्य राजानं गतचेतसम् ।
बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥ 14 ॥
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।
प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥ 15 ॥
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा ।
देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे ॥ 16 ॥
गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम् ।
तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥ 17 ॥
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः ।
जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः ॥ 18 ॥
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।
नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा ॥ 19 ॥
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।
स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा ॥ 20 ॥
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।
आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ 21 ॥
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः ।
यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥ 22 ॥
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च ।
पुरम्प्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭsaptatitamassargaḥ |
tamevaṃ śokasantaptaṃ bharataṃ kaikayī sutam |
uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha śśreṣṭhavāgṛṣiḥ || 1 ||
alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttamam || 2 ||
vasiṣṭhasya vaca śśṛtvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 3 ||
uddhṛtaṃ tailasaṃrodhātsatu bhūmau niveśitam |
āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 4 ||
saṃveśya śayane cāgyre nānāratnapariṣkṛte |
tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 5 ||
kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayyanāgate |
vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6 ||
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7 ||
yogakṣemaṃ tu te rājan ko'sminkalpayitā pure tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 8 ||
vidhavā pṛthivī rājan stvayā hīnā na rājate |
hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mā || 9 ||
evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasam |
abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahāmuniḥ || 10 ||
pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāṃ pateḥ |
tānyavyagraṃ mahābāho kriyāntāmavicāritam || 11 ||
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
ṛtvikpurohitācāryān stvarayāmāsa sarvaśaḥ || 12 ||
ye tvagnayo narendresya cāgnyagārādbahiṣkṛtāḥ |
ṛtvigbhiryājakaiścaiva te āhriyanta yathāvidhi || 13 ||
śibikāyāmathā'ropya rājānaṃ gatacetasam |
bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 14 ||
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 15 ||
candanāgaruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā |
devadārūṇi cāhṛtya kṣepayanti tathāpare || 16 ||
gandhānuccāvacāṃścānyāṃ statra gatvātha bhūmipam |
tatra saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 17 ||
tadā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadṛtvijaḥ |
jaguśca te yathāśāstra tatra sāmāni sāmagāḥ || 18 ||
śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
nagarā nniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtā stadā || 19 ||
prasavyaṃ cāpi taṃ cakuḥ ṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |
striyaśca śokasantaptāḥ kausalyāpramukhāstadā || 20 ||
krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 21 ||
tato rudantyo vivaśāvilapya ca punaḥ punaḥ |
yānebhyassarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 22 ||
kṛtvodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitā śca |
purampraviśyāśruparītanetrāḥ bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭsaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.