ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਰਾਮ ਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਵਨਮ੍ ।
ਕृਤਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਧਰ੍ਮਿष੍ਠੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 1 ॥
ਵਿਰਾਜਯਨ੍ਰਾਜਸੁਤੋ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗਂ ਨਰੈਰ੍ਵृਤਮ੍ ।
ਹृਦਯਾਨ੍ਯਾਮਮਨ੍ਥੇਵ ਜਨਸ੍ਯ ਗੁਣਵਤ੍ਤਯਾ ॥ 2 ॥
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਰਾਮ ਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਵਨਮ੍ ।
ਕृਤਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਧਰ੍ਮਿष੍ਠੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 3 ॥
ਵਿਰਾਜਯਨ੍ਰਾਜਸੁਤੋ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗਂ ਨਰੈਰ੍ਵृਤਮ੍ ।
ਹृਦਯਾਨ੍ਯਾਮਮਨ੍ਥੇਵ ਜਨਸ੍ਯ ਗੁਣਵਤ੍ਤਯਾ ॥ 4 ॥
ਵੈਦੇਹੀ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ।
ਤਦੇਵ ਹृਦਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਾਭਿषੇਚਨਮ੍ ॥ 5 ॥
ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕृਤਜ੍ਞਾ ਹृष੍ਟਚੇਤਨਾ ।
ਅਭਿਜ੍ਞਾ ਰਾਜਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍षਤੇ ॥ 6 ॥
ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਥ ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਸੁਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਜਨਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਹ੍ਰਿਯਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥ 7 ॥
ਅਥ ਸੀਤਾ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਯ ਵੇਪਮਾਨਾ ਚ ਤਂ ਪਤਿਮ੍ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਚ੍ਛੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 8 ॥
ਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ ਹਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਕ ਮਨੋਗਤਮ੍ ।
ਤਂ ਸ਼ੋਕਂ ਰਾਘਵਃ ਸੋਢੁਂ ਤਤੋ ਵਿਵृਤਤਾਂ ਗਤਃ ॥ 9 ॥
ਵਿਵਰ੍ਣਵਦਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਮਰ੍षਣਮ੍ ।
ਆਹ ਦੁਃਖਾਭਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਕਿਮਿਦਾਨੀਮਿਦਂ ਪ੍ਰਭੋ ॥ 10 ॥
ਅਦ੍ਯ ਬਾਰ੍ਹਸ੍ਪਤ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪੁष੍ਯੋऽਨੁ ਰਾਘਵ ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਕੇਨ ਤ੍ਵਮਸਿ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ॥ 11 ॥
ਨ ਤੇ ਸ਼ਤਸ਼ਲਾਕੇਨ ਜਲਫੇਨਨਿਭੇਨ ਚ ।
ਆਵृਤਂ ਵਦਨਂ ਵਲ੍ਗੁ ਛਤ੍ਰੇਣਾਪਿ ਵਿਰਾਜਤੇ ॥ 12 ॥
ਵ੍ਯਜਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਮੁਖ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਨਿਭੇਕ੍षਣਮ੍ ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਹਂਸਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਵੀਜ੍ਯਤੇ ਨ ਤਵਾਨਨਮ੍ ॥ 13 ॥
ਵਾਗ੍ਮਿਨੋ ਵਨ੍ਦਿਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਨਰਰ੍षਭ ।
ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਙ੍ਗਲੈਃ ਸ੍ਸੂਤਮਾਗਧਾਃ ॥ 14 ॥
ਨ ਤੇ ਕ੍षੌਦ੍ਰਂ ਚ ਦਧਿ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਵੇਦਪਾਰਗਾਃ ।
ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਮੂਰ੍ਧਾਭਿषਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦਦਤਿ ਸ੍ਮ ਵਿਧਾਨਤਃ ॥ 15 ॥
ਨ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਯ ਸ੍ਸਰ੍ਵਾ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇਣੀਮੁਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭੂषਿਤਾਃ ।
ਅਨੁਵ੍ਰਜਿਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪੌਰਜਾਨਪਦਾਸ੍ਤਥਾ ॥ 16 ॥
ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵੇਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨੈਰ੍ਹਯੈਃ ਕਾਞ੍ਚਨਭੂषਿਤੈਃ ।
ਮੁਖ੍ਯਃ ਪੁष੍ਯਰਥੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਿਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤੇऽਗ੍ਰਤਃ ॥ 17 ॥
ਹਸ੍ਤੀ ਚਾਗ੍ਰਤ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਂ ਸ੍ਤਵ ਲਕ੍षਣਪੂਜਿਤਃ ।
ਪ੍ਰਯਾਣੇ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ਵੀਰ ਕृष੍ਣਮੇਘਗਿਰਿ ਪ੍ਰਭਃ ॥ 18 ॥
ਨ ਚ ਕਾਞ੍ਚਨਚਿਤ੍ਰਂ ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨ ।
ਭਦ੍ਰਾਸਨਂ ਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਯਾਨ੍ਤਂ ਵੀਰ ਪੁਰਸ੍ਕृਤਮ੍ ॥ 19 ॥
ਅਭਿषੇਕੋ ਯਥਾ ਸਜ੍ਜਃ ਕਿਮਿਦਾਨੀਮਿਦਂ ਤਵ ।
ਅਪੂਰ੍ਵੋ ਮੁਖਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਹਰ੍षਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 20 ॥
ਇਤੀਵ ਵਿਲਪਨ੍ਤੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ ।
ਸੀਤੇ ਤਤ੍ਰ ਭਵਾਂਸ੍ਤਾਤਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਯਤਿ ਮਾਂ ਵਨਮ੍ ॥ 21 ॥
ਕੁਲੇ ਮਹਤਿ ਸਮ੍ਭੂਤੇ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣਿ ।
ਸ਼ृਣੁ ਜਾਨਕਿ ਯੇਨੇਦਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭ੍ਯਾਗਤਂ ਮਮ ॥ 22 ॥
ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞੇਨ ਪਿਤ੍ਰਾ ਦਸ਼ਰਥੇਨ ਚ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯੈ ਮਮ ਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਪੁਰਾ ਦਤ੍ਤੌ ਮਹਾਵਰੌ ॥ 23 ॥
ਤਯਾऽਦ੍ਯ ਮਮ ਸਜ੍ਜੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਭਿषੇਕੇ ਨृਪੋਦ੍ਯਤੇ ।
ਪ੍ਰਚੋਦਿਤ ਸ੍ਸ ਸਮਯੋ ਧਰ੍ਮੇਣ ਪ੍ਰਤਿਨਿਰ੍ਜਿਤਃ ॥ 24 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦਣ੍ਡਕੇ ਮਯਾ ।
ਪਿਤ੍ਰਾ ਮੇ ਭਰਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇ ਨਿਯੋਜਿਤਃ ॥ 25 ॥
ਸੋऽਹਂ ਤ੍ਵਾਮਾਗਤੋ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਜਨਂ ਵਨਮ੍ ।
ਭਰਤਸ੍ਯ ਸਮੀਪੇ ਤੁ ਨਾਹਂ ਕਥ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ ॥ 26 ॥
ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਪੁਰੁषਾ ਨ ਸਹਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਤਵਮ੍ ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਤੇ ਗੁਣਾਃ ਕਥ੍ਯਾ ਭਰਤਸ੍ਯਾਗ੍ਰਤੋ ਮਮ ॥ 27 ॥
ਨਾਪਿ ਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਭਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਦਾਚਨ ।
ਅਨੁਕੂਲਤਯਾ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਸਮੀਪੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ॥ 28 ॥
ਤਸ੍ਮੈ ਦਤ੍ਤਂ ਨृਪਤਿਨਾ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਂ ਸਨਾਤਨਮ੍ ।
ਸ ਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਸੀਤੇ ਨृਪਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ 29 ॥
ਅਹਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਤਾਂ ਗੁਰੋਸ੍ਸਮਨੁਪਾਲਯਨ੍ ।
ਵਨਮਦ੍ਯੈਵ ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਥਿਰਾ ਭਵ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 30 ॥
ਯਾਤੇ ਚ ਮਯਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਵਨਂ ਮੁਨਿਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ।
ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਪਰਯਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਾऽਨਘੇ ॥ 31 ॥
ਕਾਲ੍ਯਮੁਤ੍ਥਾਯ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੂਜਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ।
ਵਨ੍ਦਿਤਵ੍ਯੋ ਦਸ਼ਰਥਃ ਪਿਤਾ ਮਮ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 32 ॥
ਵਨ੍ਦਿਤਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਾ ਸ਼੍ਸ਼ੇषਾ ਮਮ ਮਾਤਰਃ ।
ਸ੍ਨੇਹ ਪ੍ਰਣਯਸਮ੍ਭੋਗੈ ਸ੍ਸਮਾ ਹਿ ਮਮ ਮਾਤਰਃ ॥ 33 ॥
ਭ੍ਰਾਤृਪੁਤ੍ਰਸਮੌ ਚਾਪਿ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।
ਤ੍ਵਯਾ ਭਰਤਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੌ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪ੍ਰਿਯਤਰੌ ਮਮ ॥ 34 ॥
ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਨ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਰਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ ।
ਸ ਹਿ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਭੁਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਕੁਲਸ੍ਯ ਚ ॥ 35 ॥
ਆਰਾਧਿਤਾ ਹਿ ਸ਼ੀਲੇਨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੈਸ਼੍ਚੋਪਸੇਵਿਤਾਃ ।
ਰਾਜਾਨ ਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿਚ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ॥ 36 ॥
ਔਰਸਾਨਪਿ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਹਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤ੍ਯਹਿਤਕਾਰਿਣਃ ।
ਸਮਰ੍ਥਾਨ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਜਨਾਨਪਿ ਨਰਾਧਿਪਾਃ ॥ 37 ॥
ਸਾ ਤ੍ਵਂ ਵਸੇਹ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਸਮਨੁਵਰ੍ਤਿਨੀ ।
ਭਰਤਸ੍ਯ ਰਤਾ ਧਰ੍ਮੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਪਰਾਯਣਾ ॥ 38 ॥
ਅਹਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਮਹਾਵਨਂ ਪ੍ਰਿਯੇ ਤ੍ਵਯਾ ਹਿ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਮਿਹੈਵ ਭਾਮਿਨਿ ।
ਯਥਾ ਵ੍ਯਲੀਕਂ ਕੁਰੁषੇ ਨ ਕਸ੍ਯ ਚਿ ਤ੍ਤਥਾ ਤ੍ਵਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਦਂ ਵਚੋ ਮਮ ॥ 39 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 1 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2 ||
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 3 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 4 ||
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 5 ||
devakāryaṃ svayaṃ kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 6 ||
praviveśātha rāmastu svaṃ veśma suvibhūṣitam |
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ || 7 ||
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |
apaśyacchokasantaptaṃ cintāvyākulitendriyam || 8 ||
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam |
taṃ śokaṃ rāghavaḥ soḍhuṃ tato vivṛtatāṃ gataḥ || 9 ||
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabho || 10 ||
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyo'nu rāghava |
procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 11 ||
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |
āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇāpi virājate || 12 ||
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam |
candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 13 ||
vāgmino vandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṃ nararṣabha |
stuvanto nātra dṛśyante maṅgalaiḥ ssūtamāgadhāḥ || 14 ||
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ || 15 ||
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā || 16 ||
caturbhirvegasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 17 ||
hastī cāgrata śśrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 18 ||
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam || 19 ||
abhiṣeko yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 20 ||
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |
sīte tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 21 ||
kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi |
śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 22 ||
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena ca |
kaikeyyai mama mātre tu purā dattau mahāvarau || 23 ||
tayā'dya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate |
pracodita ssa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 24 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ || 25 ||
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam |
bharatasya samīpe tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana || 26 ||
buddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
tasmānnate guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 27 ||
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samīpe tvasya vartitum || 28 ||
tasmai dattaṃ nṛpatinā yauvarājyaṃ sanātanam |
sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ || 29 ||
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurossamanupālayan |
vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinī || 30 ||
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |
vratopavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghe || 31 ||
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 32 ||
vanditavyāśca te nityaṃ yā śśeṣā mama mātaraḥ |
sneha praṇayasambhogai ssamā hi mama mātaraḥ || 33 ||
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
tvayā bharataśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 34 ||
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 35 ||
ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ |
rājāna ssamprasīdanti kupyantica viparyaye || 36 ||
aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ |
samarthānsampragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 37 ||
sā tvaṃ vaseha kalyāṇi rājñassamanuvartinī |
bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā || 38 ||
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini |
yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya ci ttathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षड्विंशस्सर्गः ।
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्सम्प्रस्थितो वनम् ।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ 1 ॥
विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ 2 ॥
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्सम्प्रस्थितो वनम् ।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ 3 ॥
विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ 4 ॥
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।
तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ 5 ॥
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।
अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ 6 ॥
प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् ।
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥ 7 ॥
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।
अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ 8 ॥
तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।
तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥ 9 ॥
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।
आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥ 10 ॥
अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव ।
प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥ 11 ॥
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।
आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते ॥ 12 ॥
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ 13 ॥
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।
स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः ॥ 14 ॥
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥ 15 ॥
न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।
अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥ 16 ॥
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः ।
मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥ 17 ॥
हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः ।
प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥ 18 ॥
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।
भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम् ॥ 19 ॥
अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।
अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥ 20 ॥
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।
सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ 21 ॥
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।
शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥ 22 ॥
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च ।
कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥ 23 ॥
तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।
प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ 24 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।
पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥ 25 ॥
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ।
भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन ॥ 26 ॥
बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।
तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ 27 ॥
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।
अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम् ॥ 28 ॥
तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् ।
स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥ 29 ॥
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन् ।
वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी ॥ 30 ॥
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।
व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे ॥ 31 ॥
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।
वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥ 32 ॥
वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः ।
स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः ॥ 33 ॥
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।
त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ 34 ॥
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।
स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ 35 ॥
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।
राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये ॥ 36 ॥
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।
समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥ 37 ॥
सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी ।
भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥ 38 ॥
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चि त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षड्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 1 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2 ||
abhivādya ca kausalyāṃ rāma ssamprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 3 ||
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 4 ||
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 5 ||
devakāryaṃ svayaṃ kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 6 ||
praviveśātha rāmastu svaṃ veśma suvibhūṣitam |
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ || 7 ||
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |
apaśyacchokasantaptaṃ cintāvyākulitendriyam || 8 ||
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam |
taṃ śokaṃ rāghavaḥ soḍhuṃ tato vivṛtatāṃ gataḥ || 9 ||
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabho || 10 ||
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyo'nu rāghava |
procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 11 ||
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |
āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇāpi virājate || 12 ||
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam |
candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 13 ||
vāgmino vandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṃ nararṣabha |
stuvanto nātra dṛśyante maṅgalaiḥ ssūtamāgadhāḥ || 14 ||
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ || 15 ||
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā || 16 ||
caturbhirvegasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 17 ||
hastī cāgrata śśrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 18 ||
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam || 19 ||
abhiṣeko yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 20 ||
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |
sīte tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 21 ||
kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi |
śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 22 ||
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena ca |
kaikeyyai mama mātre tu purā dattau mahāvarau || 23 ||
tayā'dya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate |
pracodita ssa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 24 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ || 25 ||
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam |
bharatasya samīpe tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana || 26 ||
buddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
tasmānnate guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 27 ||
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samīpe tvasya vartitum || 28 ||
tasmai dattaṃ nṛpatinā yauvarājyaṃ sanātanam |
sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ || 29 ||
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurossamanupālayan |
vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinī || 30 ||
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |
vratopavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghe || 31 ||
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 32 ||
vanditavyāśca te nityaṃ yā śśeṣā mama mātaraḥ |
sneha praṇayasambhogai ssamā hi mama mātaraḥ || 33 ||
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
tvayā bharataśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 34 ||
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 35 ||
ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ |
rājāna ssamprasīdanti kupyantica viparyaye || 36 ||
aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ |
samarthānsampragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 37 ||
sā tvaṃ vaseha kalyāṇi rājñassamanuvartinī |
bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā || 38 ||
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini |
yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya ci ttathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.