ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଏଵଂ ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧଯା ରାଜା ରାମମାତ୍ରା ସଶୋକଯା ।
ଶ୍ରାଵିତଃ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖିତଃ ॥ 1 ॥
ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ସ ଚ ନୃପୋ ମୁମୋହ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଅଥ ଦୀର୍ଘୀଣ କାଲେନ ସଞ୍ଜ୍ଞାମାପ ପରନ୍ତପଃ ॥ 2 ॥
ସ ସଞ୍ଜ୍ଞାମୁପଲଭ୍ଯୈଵ ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ ।
କୌସଲ୍ଯାଂ ପାର୍ଶ୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନ ଶ୍ଚିନ୍ତାମୁପାଗମତ୍ ॥ 3 ॥
ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯାଭାତ୍କର୍ମ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ ।
ଯଦନେନ କୃତଂ ପୂର୍ଵମଜ୍ଞାନାଚ୍ଛବ୍ଦଵେଧିନା ॥ 4 ॥
ଅମନାସ୍ତେନ ଶୋକେନ ରାମଶୋକେନ ଚ ପ୍ରଭୁଃ ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ମହାରାଜ ଶ୍ଶୋକାଭ୍ଯାମନ୍ଵତପ୍ଯତ ॥ 5 ॥
ଦହ୍ଯାମାନ ସ୍ସଶୋକାଭ୍ଯାଂ କୌସଲ୍ଯାମାହ ଭୂପତିଃ ।
ଵେପମାନୋଽଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରସାଦାର୍ଥମଵାଙ୍ମୁଖଃ ॥ 6 ॥
ପ୍ରସାଦଯେ ତ୍ଵାଂ କୌସଲ୍ଯେ ରଚିତୋଽଯଂ ମଯାଽଞ୍ଜଲିଃ ।
ଵତ୍ସଲା ଚାନୃଶଂସା ଚ ତ୍ଵଂ ହି ନିତ୍ଯଂ ପରେଷ୍ଵପି ॥ 7 ॥
ଭର୍ତା ତୁ ଖଲୁ ନାରୀଣାଂ ଗୁଣଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣୋଽପି ଵା ।
ଧର୍ମଂ ଵିମୃଶମାନାନାଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦେଵି ଦୈଵତମ୍ ॥ 8 ॥
ସା ତ୍ଵଂ ଧର୍ମପରା ନିତ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟଲୋକ ପରାଵରା ।
ନାର୍ହସେ ଵିପ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ଦୁଖିଃତାଽପି ସୁଦୁଃଖିତମ୍ ॥ 9 ॥
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ କରୁଣଂ ରାଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୀନସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ ।
କୌସଲ୍ଯା ଵ୍ଯସୃଜଦ୍ବାଷ୍ପଂ ପ୍ରଣାଲୀଵ ନଵୋଦକମ୍ ॥ 10 ॥
ସା ମୂର୍ଧ୍ନିବଧ୍ଵା ରୁଦତୀ ରାଜ୍ଞଃ ପଦ୍ମମିଵାଞ୍ଜଲିମ୍ ।
ସମ୍ଭ୍ରମାଦବ୍ରଵୀତ୍ ତ୍ରସ୍ତା ତ୍ଵରମାଣାକ୍ଷରଂ ଵଚଃ ॥ 11 ॥
ପ୍ରସୀଦ ଶିରସା ଯାଚେ ଭୂମୌ ନିପତିତାସ୍ମି ତେ ।
ଯାଚିତାସ୍ମି ହତା ଦେଵ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯାଽହଂ ନ ହି ତ୍ଵଯା ॥ 12 ॥
ନୈଷା ହି ସା ସ୍ତ୍ରୀ ଭଵତି ଶ୍ଲାଘନୀଯେନ ଧୀମତା ।
ଉଭଯୋର୍ଲୋକଯୋର୍ଵୀର ପତ୍ଯା ଯା ସମ୍ସାଦ୍ଯତେ ॥ 13 ॥
ଜାନାମି ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତ୍ଵାଂ ଜାନେ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ ।
ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତଯା ତତ୍ତୁ ମଯା କିମପି ଭାଷିତମ୍ ॥ 14 ॥
ଶୋକୋ ନାଶଯତେ ଧୈର୍ଯଂ ଶୋକୋ ନାଶଯତେ ଶ୍ରୁତମ୍ ।
ଶୋକୋ ନାଶଯତେ ସର୍ଵଂ ନାସ୍ତି ଶୋକସମୋ ରିପୁଃ ॥ 15 ॥
ଶକ୍ଯ ଆପତିତ ସ୍ସୋଢୁଂ ପ୍ରହାରୋ ରିପୁହସ୍ତତଃ ।
ସୋଢୁମ୍ମାପତିତଶ୍ଶୋକସ୍ସୁସୂକ୍ଷ୍ମୋଽପି ନ ଶକ୍ଯତେ ॥ 16 ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞା ଶ୍ଶ୍ରୁତିମନ୍ତୋଽପି ଛିନ୍ନଧର୍ମାର୍ଥସଂଶଯାଃ ।
ଯତଯୋ ଵୀର ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଶୋକସମ୍ମୂଢଚେତସଃ ॥ 17 ॥
ଵନଵାସାଯ ରାମସ୍ଯ ପଞ୍ଚରାତ୍ରୋଽଦ୍ଯ ଗଣ୍ଯତେ ।
ଯ ଶ୍ଶୋକହତହର୍ଷାଯାଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଷୋପମୋ ମମ ॥ 18 ॥
ତଂ ହି ଚିନ୍ତଯମାନାଯା ଶ୍ଶୋକୋଽଯଂ ହୃଦି ଵର୍ଧତେ ।
ନଦୀନାମିଵ ଵେଗେନ ସମୁଦ୍ରସଲିଲଂ ମହତ୍ ॥ 19 ॥
ଏଵଂ ହି କଥଯନ୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ କୌସଲ୍ଯାଯାଶ୍ଶୁଭଂ ଵଚଃ ।
ମନ୍ଦରଶ୍ମିରଭୂତ୍ସୂର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚାଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 20 ॥
ତଥା ପ୍ରସାଦିତୋ ଵାକ୍ଯୈର୍ଦେଵ୍ଯା କୌସଲ୍ଯଯା ନୃପଃ ।
ଶୋକେନ ଚ ସମାକ୍ରାନ୍ତୋ ନିଦ୍ରାଯା ଵଶନ୍ତୋମେଯିଵାନ୍ ॥ 21 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ 1 ॥
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घीण कालेन सञ्ज्ञामाप परन्तपः ॥ 2 ॥
स सञ्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥ 3 ॥
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ 4 ॥
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥ 5 ॥
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥ 6 ॥
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ 7 ॥
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ 8 ॥
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥ 9 ॥
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ 10 ॥
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ 11 ॥
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥ 12 ॥
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥ 13 ॥
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ 14 ॥
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ 15 ॥
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुम्मापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ 16 ॥
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ 17 ॥
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ 18 ॥
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ 19 ॥
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 20 ॥
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान् ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.