𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌏𑌵𑌂 𑌤𑍁 𑌕𑍍𑌰𑍁𑌦𑍍𑌧𑌯𑌾 𑌰𑌾𑌜𑌾 𑌰𑌾𑌮𑌮𑌾𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌸𑌶𑍋𑌕𑌯𑌾 ।
𑌶𑍍𑌰𑌾𑌵𑌿𑌤𑌃 𑌪𑌰𑍁𑌷𑌂 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌂 𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯𑌾𑌮𑌾𑌸 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌿𑌤𑌃 ॥ 1 ॥
𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯𑌿𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌸 𑌚 𑌨𑍃𑌪𑍋 𑌮𑍁𑌮𑍋𑌹 𑌵𑍍𑌯𑌾𑌕𑍁𑌲𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌿𑌯𑌃 ।
𑌅𑌥 𑌦𑍀𑌰𑍍𑌘𑍀𑌣 𑌕𑌾𑌲𑍇𑌨 𑌸𑌞𑍍𑌜𑍍𑌞𑌾𑌮𑌾𑌪 𑌪𑌰𑌨𑍍𑌤𑌪𑌃 ॥ 2 ॥
𑌸 𑌸𑌞𑍍𑌜𑍍𑌞𑌾𑌮𑍁𑌪𑌲𑌭𑍍𑌯𑍈𑌵 𑌦𑍀𑌰𑍍𑌘𑌮𑍁𑌷𑍍𑌣𑌂 𑌚 𑌨𑌿𑌶𑍍𑌶𑍍𑌵𑌸𑌨𑍍 ।
𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌪𑌾𑌰𑍍𑌶𑍍𑌵𑌤𑍋 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑍍𑌵𑌾 𑌪𑍁𑌨 𑌶𑍍𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌾𑌮𑍁𑌪𑌾𑌗𑌮𑌤𑍍 ॥ 3 ॥
𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯𑌮𑌾𑌨𑌸𑍍𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌾𑌭𑌾𑌤𑍍𑌕𑌰𑍍𑌮 𑌦𑍁𑌷𑍍𑌕𑍃𑌤𑌮𑍍 ।
𑌯𑌦𑌨𑍇𑌨 𑌕𑍃𑌤𑌂 𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑌮𑌜𑍍𑌞𑌾𑌨𑌾𑌚𑍍𑌛𑌬𑍍𑌦𑌵𑍇𑌧𑌿𑌨𑌾 ॥ 4 ॥
𑌅𑌮𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑍇𑌨 𑌶𑍋𑌕𑍇𑌨 𑌰𑌾𑌮𑌶𑍋𑌕𑍇𑌨 𑌚 𑌪𑍍𑌰𑌭𑍁𑌃 ।
𑌦𑍍𑌵𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌮𑌪𑌿 𑌮𑌹𑌾𑌰𑌾𑌜 𑌶𑍍𑌶𑍋𑌕𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌮𑌨𑍍𑌵𑌤𑌪𑍍𑌯𑌤 ॥ 5 ॥
𑌦𑌹𑍍𑌯𑌾𑌮𑌾𑌨 𑌸𑍍𑌸𑌶𑍋𑌕𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑌾𑌮𑌾𑌹 𑌭𑍂𑌪𑌤𑌿𑌃 ।
𑌵𑍇𑌪𑌮𑌾𑌨𑍋𑌽𑌞𑍍𑌜𑌲𑌿𑌂 𑌕𑍃𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌸𑌾𑌦𑌾𑌰𑍍𑌥𑌮𑌵𑌾𑌙𑍍𑌮𑍁𑌖𑌃 ॥ 6 ॥
𑌪𑍍𑌰𑌸𑌾𑌦𑌯𑍇 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑍇 𑌰𑌚𑌿𑌤𑍋𑌽𑌯𑌂 𑌮𑌯𑌾𑌽𑌞𑍍𑌜𑌲𑌿𑌃 ।
𑌵𑌤𑍍𑌸𑌲𑌾 𑌚𑌾𑌨𑍃𑌶𑌂𑌸𑌾 𑌚 𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌹𑌿 𑌨𑌿𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌪𑌰𑍇𑌷𑍍𑌵𑌪𑌿 ॥ 7 ॥
𑌭𑌰𑍍𑌤𑌾 𑌤𑍁 𑌖𑌲𑍁 𑌨𑌾𑌰𑍀𑌣𑌾𑌂 𑌗𑍁𑌣𑌵𑌾𑌨𑍍𑌨𑌿𑌰𑍍𑌗𑍁𑌣𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌵𑌾 ।
𑌧𑌰𑍍𑌮𑌂 𑌵𑌿𑌮𑍃𑌶𑌮𑌾𑌨𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌕𑍍𑌷𑌂 𑌦𑍇𑌵𑌿 𑌦𑍈𑌵𑌤𑌮𑍍 ॥ 8 ॥
𑌸𑌾 𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌪𑌰𑌾 𑌨𑌿𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌲𑍋𑌕 𑌪𑌰𑌾𑌵𑌰𑌾 ।
𑌨𑌾𑌰𑍍𑌹𑌸𑍇 𑌵𑌿𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌂 𑌵𑌕𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌦𑍁𑌖𑌿𑌃𑌤𑌾𑌽𑌪𑌿 𑌸𑍁𑌦𑍁𑌃𑌖𑌿𑌤𑌮𑍍 ॥ 9 ॥
𑌤𑌦𑍍𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌂 𑌕𑌰𑍁𑌣𑌂 𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞𑌃 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌦𑍀𑌨𑌸𑍍𑌯 𑌭𑌾𑌷𑌿𑌤𑌮𑍍 ।
𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑌾 𑌵𑍍𑌯𑌸𑍃𑌜𑌦𑍍𑌬𑌾𑌷𑍍𑌪𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌣𑌾𑌲𑍀𑌵 𑌨𑌵𑍋𑌦𑌕𑌮𑍍 ॥ 10 ॥
𑌸𑌾 𑌮𑍂𑌰𑍍𑌧𑍍𑌨𑌿𑌬𑌧𑍍𑌵𑌾 𑌰𑍁𑌦𑌤𑍀 𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞𑌃 𑌪𑌦𑍍𑌮𑌮𑌿𑌵𑌾𑌞𑍍𑌜𑌲𑌿𑌮𑍍 ।
𑌸𑌮𑍍𑌭𑍍𑌰𑌮𑌾𑌦𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌤𑍍 𑌤𑍍𑌰𑌸𑍍𑌤𑌾 𑌤𑍍𑌵𑌰𑌮𑌾𑌣𑌾𑌕𑍍𑌷𑌰𑌂 𑌵𑌚𑌃 ॥ 11 ॥
𑌪𑍍𑌰𑌸𑍀𑌦 𑌶𑌿𑌰𑌸𑌾 𑌯𑌾𑌚𑍇 𑌭𑍂𑌮𑍗 𑌨𑌿𑌪𑌤𑌿𑌤𑌾𑌸𑍍𑌮𑌿 𑌤𑍇 ।
𑌯𑌾𑌚𑌿𑌤𑌾𑌸𑍍𑌮𑌿 𑌹𑌤𑌾 𑌦𑍇𑌵 𑌕𑍍𑌷𑌨𑍍𑌤𑌵𑍍𑌯𑌾𑌽𑌹𑌂 𑌨 𑌹𑌿 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾 ॥ 12 ॥
𑌨𑍈𑌷𑌾 𑌹𑌿 𑌸𑌾 𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍀 𑌭𑌵𑌤𑌿 𑌶𑍍𑌲𑌾𑌘𑌨𑍀𑌯𑍇𑌨 𑌧𑍀𑌮𑌤𑌾 ।
𑌉𑌭𑌯𑍋𑌰𑍍𑌲𑍋𑌕𑌯𑍋𑌰𑍍𑌵𑍀𑌰 𑌪𑌤𑍍𑌯𑌾 𑌯𑌾 𑌸𑌮𑍍𑌸𑌾𑌦𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 13 ॥
𑌜𑌾𑌨𑌾𑌮𑌿 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌂 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌜𑍍𑌞 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌜𑌾𑌨𑍇 𑌸𑌤𑍍𑌯𑌵𑌾𑌦𑌿𑌨𑌮𑍍 ।
𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌶𑍋𑌕𑌾𑌰𑍍𑌤𑌯𑌾 𑌤𑌤𑍍𑌤𑍁 𑌮𑌯𑌾 𑌕𑌿𑌮𑌪𑌿 𑌭𑌾𑌷𑌿𑌤𑌮𑍍 ॥ 14 ॥
𑌶𑍋𑌕𑍋 𑌨𑌾𑌶𑌯𑌤𑍇 𑌧𑍈𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌶𑍋𑌕𑍋 𑌨𑌾𑌶𑌯𑌤𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑌮𑍍 ।
𑌶𑍋𑌕𑍋 𑌨𑌾𑌶𑌯𑌤𑍇 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌶𑍋𑌕𑌸𑌮𑍋 𑌰𑌿𑌪𑍁𑌃 ॥ 15 ॥
𑌶𑌕𑍍𑌯 𑌆𑌪𑌤𑌿𑌤 𑌸𑍍𑌸𑍋𑌢𑍁𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌹𑌾𑌰𑍋 𑌰𑌿𑌪𑍁𑌹𑌸𑍍𑌤𑌤𑌃 ।
𑌸𑍋𑌢𑍁𑌮𑍍𑌮𑌾𑌪𑌤𑌿𑌤𑌶𑍍𑌶𑍋𑌕𑌸𑍍𑌸𑍁𑌸𑍂𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌨 𑌶𑌕𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 16 ॥
𑌧𑌰𑍍𑌮𑌜𑍍𑌞𑌾 𑌶𑍍𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑌿𑌮𑌨𑍍𑌤𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌛𑌿𑌨𑍍𑌨𑌧𑌰𑍍𑌮𑌾𑌰𑍍𑌥𑌸𑌂𑌶𑌯𑌾𑌃 ।
𑌯𑌤𑌯𑍋 𑌵𑍀𑌰 𑌮𑍁𑌹𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌶𑍋𑌕𑌸𑌮𑍍𑌮𑍂𑌢𑌚𑍇𑌤𑌸𑌃 ॥ 17 ॥
𑌵𑌨𑌵𑌾𑌸𑌾𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌸𑍍𑌯 𑌪𑌞𑍍𑌚𑌰𑌾𑌤𑍍𑌰𑍋𑌽𑌦𑍍𑌯 𑌗𑌣𑍍𑌯𑌤𑍇 ।
𑌯 𑌶𑍍𑌶𑍋𑌕𑌹𑌤𑌹𑌰𑍍𑌷𑌾𑌯𑌾𑌃 𑌪𑌞𑍍𑌚𑌵𑌰𑍍𑌷𑍋𑌪𑌮𑍋 𑌮𑌮 ॥ 18 ॥
𑌤𑌂 𑌹𑌿 𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯𑌮𑌾𑌨𑌾𑌯𑌾 𑌶𑍍𑌶𑍋𑌕𑍋𑌽𑌯𑌂 𑌹𑍃𑌦𑌿 𑌵𑌰𑍍𑌧𑌤𑍇 ।
𑌨𑌦𑍀𑌨𑌾𑌮𑌿𑌵 𑌵𑍇𑌗𑍇𑌨 𑌸𑌮𑍁𑌦𑍍𑌰𑌸𑌲𑌿𑌲𑌂 𑌮𑌹𑌤𑍍 ॥ 19 ॥
𑌏𑌵𑌂 𑌹𑌿 𑌕𑌥𑌯𑌨𑍍𑌤𑍍𑌯𑌾𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑌾𑌯𑌾𑌶𑍍𑌶𑍁𑌭𑌂 𑌵𑌚𑌃 ।
𑌮𑌨𑍍𑌦𑌰𑌶𑍍𑌮𑌿𑌰𑌭𑍂𑌤𑍍𑌸𑍂𑌰𑍍𑌯𑍋 𑌰𑌜𑌨𑍀 𑌚𑌾𑌭𑍍𑌯𑌵𑌰𑍍𑌤𑌤 ॥ 20 ॥
𑌤𑌥𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌸𑌾𑌦𑌿𑌤𑍋 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑍈𑌰𑍍𑌦𑍇𑌵𑍍𑌯𑌾 𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑌯𑌾 𑌨𑍃𑌪𑌃 ।
𑌶𑍋𑌕𑍇𑌨 𑌚 𑌸𑌮𑌾𑌕𑍍𑌰𑌾𑌨𑍍𑌤𑍋 𑌨𑌿𑌦𑍍𑌰𑌾𑌯𑌾 𑌵𑌶𑌨𑍍𑌤𑍋𑌮𑍇𑌯𑌿𑌵𑌾𑌨𑍍 ॥ 21 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ 1 ॥
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घीण कालेन सञ्ज्ञामाप परन्तपः ॥ 2 ॥
स सञ्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥ 3 ॥
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ 4 ॥
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥ 5 ॥
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥ 6 ॥
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ 7 ॥
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ 8 ॥
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥ 9 ॥
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ 10 ॥
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ 11 ॥
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥ 12 ॥
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥ 13 ॥
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ 14 ॥
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ 15 ॥
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुम्मापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ 16 ॥
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ 17 ॥
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ 18 ॥
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ 19 ॥
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 20 ॥
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान् ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.