શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ દ્વિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
એવં તુ ક્રુદ્ધયા રાજા રામમાત્રા સશોકયા ।
શ્રાવિતઃ પરુષં વાક્યં ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ॥ 1 ॥
ચિન્તયિત્વા સ ચ નૃપો મુમોહ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ ।
અથ દીર્ઘીણ કાલેન સઞ્જ્ઞામાપ પરન્તપઃ ॥ 2 ॥
સ સઞ્જ્ઞામુપલભ્યૈવ દીર્ઘમુષ્ણં ચ નિશ્શ્વસન્ ।
કૌસલ્યાં પાર્શ્વતો દૃષ્ટ્વા પુન શ્ચિન્તામુપાગમત્ ॥ 3 ॥
તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રત્યાભાત્કર્મ દુષ્કૃતમ્ ।
યદનેન કૃતં પૂર્વમજ્ઞાનાચ્છબ્દવેધિના ॥ 4 ॥
અમનાસ્તેન શોકેન રામશોકેન ચ પ્રભુઃ ।
દ્વાભ્યામપિ મહારાજ શ્શોકાભ્યામન્વતપ્યત ॥ 5 ॥
દહ્યામાન સ્સશોકાભ્યાં કૌસલ્યામાહ ભૂપતિઃ ।
વેપમાનોઽઞ્જલિં કૃત્વા પ્રસાદાર્થમવાઙ્મુખઃ ॥ 6 ॥
પ્રસાદયે ત્વાં કૌસલ્યે રચિતોઽયં મયાઽઞ્જલિઃ ।
વત્સલા ચાનૃશંસા ચ ત્વં હિ નિત્યં પરેષ્વપિ ॥ 7 ॥
ભર્તા તુ ખલુ નારીણાં ગુણવાન્નિર્ગુણોઽપિ વા ।
ધર્મં વિમૃશમાનાનાં પ્રત્યક્ષં દેવિ દૈવતમ્ ॥ 8 ॥
સા ત્વં ધર્મપરા નિત્યં દૃષ્ટલોક પરાવરા ।
નાર્હસે વિપ્રિયં વક્તું દુખિઃતાઽપિ સુદુઃખિતમ્ ॥ 9 ॥
તદ્વાક્યં કરુણં રાજ્ઞઃ શ્રુત્વા દીનસ્ય ભાષિતમ્ ।
કૌસલ્યા વ્યસૃજદ્બાષ્પં પ્રણાલીવ નવોદકમ્ ॥ 10 ॥
સા મૂર્ધ્નિબધ્વા રુદતી રાજ્ઞઃ પદ્મમિવાઞ્જલિમ્ ।
સમ્ભ્રમાદબ્રવીત્ ત્રસ્તા ત્વરમાણાક્ષરં વચઃ ॥ 11 ॥
પ્રસીદ શિરસા યાચે ભૂમૌ નિપતિતાસ્મિ તે ।
યાચિતાસ્મિ હતા દેવ ક્ષન્તવ્યાઽહં ન હિ ત્વયા ॥ 12 ॥
નૈષા હિ સા સ્ત્રી ભવતિ શ્લાઘનીયેન ધીમતા ।
ઉભયોર્લોકયોર્વીર પત્યા યા સમ્સાદ્યતે ॥ 13 ॥
જાનામિ ધર્મં ધર્મજ્ઞ ત્વાં જાને સત્યવાદિનમ્ ।
પુત્રશોકાર્તયા તત્તુ મયા કિમપિ ભાષિતમ્ ॥ 14 ॥
શોકો નાશયતે ધૈર્યં શોકો નાશયતે શ્રુતમ્ ।
શોકો નાશયતે સર્વં નાસ્તિ શોકસમો રિપુઃ ॥ 15 ॥
શક્ય આપતિત સ્સોઢું પ્રહારો રિપુહસ્તતઃ ।
સોઢુમ્માપતિતશ્શોકસ્સુસૂક્ષ્મોઽપિ ન શક્યતે ॥ 16 ॥
ધર્મજ્ઞા શ્શ્રુતિમન્તોઽપિ છિન્નધર્માર્થસંશયાઃ ।
યતયો વીર મુહ્યન્તિ શોકસમ્મૂઢચેતસઃ ॥ 17 ॥
વનવાસાય રામસ્ય પઞ્ચરાત્રોઽદ્ય ગણ્યતે ।
ય શ્શોકહતહર્ષાયાઃ પઞ્ચવર્ષોપમો મમ ॥ 18 ॥
તં હિ ચિન્તયમાનાયા શ્શોકોઽયં હૃદિ વર્ધતે ।
નદીનામિવ વેગેન સમુદ્રસલિલં મહત્ ॥ 19 ॥
એવં હિ કથયન્ત્યાસ્તુ કૌસલ્યાયાશ્શુભં વચઃ ।
મન્દરશ્મિરભૂત્સૂર્યો રજની ચાભ્યવર્તત ॥ 20 ॥
તથા પ્રસાદિતો વાક્યૈર્દેવ્યા કૌસલ્યયા નૃપઃ ।
શોકેન ચ સમાક્રાન્તો નિદ્રાયા વશન્તોમેયિવાન્ ॥ 21 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ 1 ॥
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घीण कालेन सञ्ज्ञामाप परन्तपः ॥ 2 ॥
स सञ्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥ 3 ॥
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ 4 ॥
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥ 5 ॥
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥ 6 ॥
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ 7 ॥
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ 8 ॥
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥ 9 ॥
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ 10 ॥
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ 11 ॥
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥ 12 ॥
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥ 13 ॥
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ 14 ॥
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ 15 ॥
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुम्मापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ 16 ॥
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ 17 ॥
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ 18 ॥
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ 19 ॥
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 20 ॥
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान् ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.