2.62 Ayodhyakanda - Dvishashtitama Sargah

ॐ

2.62 અયોધ્યાકાણ્ડ - દ્વિષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

એવં તુ ક્રુદ્ધયા રાજા રામમાત્રા સશોકયા ।

શ્રાવિતઃ પરુષં વાક્યં ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ॥ 1 ॥

ચિન્તયિત્વા સ ચ નૃપો મુમોહ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ ।

અથ દીર્ઘીણ કાલેન સઞ્જ્ઞામાપ પરન્તપઃ ॥ 2 ॥

સ સઞ્જ્ઞામુપલભ્યૈવ દીર્ઘમુષ્ણં ચ નિશ્શ્વસન્ ।

કૌસલ્યાં પાર્શ્વતો દૃષ્ટ્વા પુન શ્ચિન્તામુપાગમત્ ॥ 3 ॥

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રત્યાભાત્કર્મ દુષ્કૃતમ્ ।

યદનેન કૃતં પૂર્વમજ્ઞાનાચ્છબ્દવેધિના ॥ 4 ॥

અમનાસ્તેન શોકેન રામશોકેન ચ પ્રભુઃ ।

દ્વાભ્યામપિ મહારાજ શ્શોકાભ્યામન્વતપ્યત ॥ 5 ॥

દહ્યામાન સ્સશોકાભ્યાં કૌસલ્યામાહ ભૂપતિઃ ।

વેપમાનોઽઞ્જલિં કૃત્વા પ્રસાદાર્થમવાઙ્મુખઃ ॥ 6 ॥

પ્રસાદયે ત્વાં કૌસલ્યે રચિતોઽયં મયાઽઞ્જલિઃ ।

વત્સલા ચાનૃશંસા ચ ત્વં હિ નિત્યં પરેષ્વપિ ॥ 7 ॥

ભર્તા તુ ખલુ નારીણાં ગુણવાન્નિર્ગુણોઽપિ વા ।

ધર્મં વિમૃશમાનાનાં પ્રત્યક્ષં દેવિ દૈવતમ્ ॥ 8 ॥

સા ત્વં ધર્મપરા નિત્યં દૃષ્ટલોક પરાવરા ।

નાર્હસે વિપ્રિયં વક્તું દુખિઃતાઽપિ સુદુઃખિતમ્ ॥ 9 ॥

તદ્વાક્યં કરુણં રાજ્ઞઃ શ્રુત્વા દીનસ્ય ભાષિતમ્ ।

કૌસલ્યા વ્યસૃજદ્બાષ્પં પ્રણાલીવ નવોદકમ્ ॥ 10 ॥

સા મૂર્ધ્નિબધ્વા રુદતી રાજ્ઞઃ પદ્મમિવાઞ્જલિમ્ ।

સમ્ભ્રમાદબ્રવીત્ ત્રસ્તા ત્વરમાણાક્ષરં વચઃ ॥ 11 ॥

પ્રસીદ શિરસા યાચે ભૂમૌ નિપતિતાસ્મિ તે ।

યાચિતાસ્મિ હતા દેવ ક્ષન્તવ્યાઽહં ન હિ ત્વયા ॥ 12 ॥

નૈષા હિ સા સ્ત્રી ભવતિ શ્લાઘનીયેન ધીમતા ।

ઉભયોર્લોકયોર્વીર પત્યા યા સમ્સાદ્યતે ॥ 13 ॥

જાનામિ ધર્મં ધર્મજ્ઞ ત્વાં જાને સત્યવાદિનમ્ ।

પુત્રશોકાર્તયા તત્તુ મયા કિમપિ ભાષિતમ્ ॥ 14 ॥

શોકો નાશયતે ધૈર્યં શોકો નાશયતે શ્રુતમ્ ।

શોકો નાશયતે સર્વં નાસ્તિ શોકસમો રિપુઃ ॥ 15 ॥

શક્ય આપતિત સ્સોઢું પ્રહારો રિપુહસ્તતઃ ।

સોઢુમ્માપતિતશ્શોકસ્સુસૂક્ષ્મોઽપિ ન શક્યતે ॥ 16 ॥

ધર્મજ્ઞા શ્શ્રુતિમન્તોઽપિ છિન્નધર્માર્થસંશયાઃ ।

યતયો વીર મુહ્યન્તિ શોકસમ્મૂઢચેતસઃ ॥ 17 ॥

વનવાસાય રામસ્ય પઞ્ચરાત્રોઽદ્ય ગણ્યતે ।

ય શ્શોકહતહર્ષાયાઃ પઞ્ચવર્ષોપમો મમ ॥ 18 ॥

તં હિ ચિન્તયમાનાયા શ્શોકોઽયં હૃદિ વર્ધતે ।

નદીનામિવ વેગેન સમુદ્રસલિલં મહત્ ॥ 19 ॥

એવં હિ કથયન્ત્યાસ્તુ કૌસલ્યાયાશ્શુભં વચઃ ।

મન્દરશ્મિરભૂત્સૂર્યો રજની ચાભ્યવર્તત ॥ 20 ॥

તથા પ્રસાદિતો વાક્યૈર્દેવ્યા કૌસલ્યયા નૃપઃ ।

શોકેન ચ સમાક્રાન્તો નિદ્રાયા વશન્તોમેયિવાન્ ॥ 21 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |

evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |

śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||

cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |

atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||

sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |

kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||

tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |

yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||

amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |

dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||

dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |

vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||

prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |

vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||

bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |

dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||

sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |

nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||

tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |

kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||

sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |

sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||

prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |

yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||

naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |

ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||

jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |

putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||

śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |

śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||

śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |

soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||

dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |

yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||

vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |

ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||

taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |

nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||

evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |

mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||

tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |

śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||