ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଃ ଶ୍ଯାମୋ ନିରୁପମୋ ମହାନ୍ ।
ଉଵାଚ ରାମ ସ୍ତଂ ସୂତଂ ପିତୁରାଖ୍ଯାହି ମାମିତି ॥ 1 ॥
ସ ରାମପ୍ରେଷିତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସନ୍ତାପକଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନୃପତିଂ ସୂତୋ ନିଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ହ ॥ 2 ॥
ଉପରକ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍ ।
ତଟାକମିଵ ନିସ୍ତୋଯମପଶ୍ଯଜ୍ଜଗତୀପତିମ୍ ॥ 3 ॥
ଆଲୋକ୍ଯ ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରମାକୁଲଚେତସମ୍ ।
ରାମମେଵାନୁଶୋଚନ୍ତଂ ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରାସଦତ୍ ॥ 4 ॥
ତଂ ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ରାଜାନଂ ପୂର୍ଵଂ ସୂତୋ ଜଯାଶିଷା ।
ଭଯଵିକ୍ଲବଯା ଵାଚା ମନ୍ଦଯା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 5 ॥
ଅଯଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତି ତେ ସୁତଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଧନଂ ଦତ୍ଵା ସର୍ଵଞ୍ଚୈଵୋପଜୀଵିନାମ୍ ॥ 6 ॥
ଗମିଷ୍ଯତି ମହାରଣ୍ଯଂ ତଂ ପଶ୍ଯ ଜଗତୀପତେ ।
ଵୃତଂ ରାଜଗୁଣୈ ସ୍ସର୍ଵୈରାଦିତ୍ଯମିଵ ରଶ୍ମିଭିଃ ॥ 7 ॥
ସ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାମ୍ଭୀର୍ଯାତ୍ସାଗରୋପମଃ ।
ଆକାଶ ଇଵ ନିଷ୍ପଙ୍କୋ ନରେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍ ॥ 8 ॥
ସୁମନ୍ନ୍ତ୍ରାନଯ ମେ ଦାରାନ୍ ଯେ କେଚିଦିହ ମାମକାଃ ।
ଦାରୈଃ ପରିଵୃତସ୍ସର୍ଵୈର୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଧାର୍ମିକମ୍ ॥ 9 ॥
ସୋଽନ୍ତଃପୁରମତୀତ୍ଯୈଵ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଆର୍ଯାହ୍ଵଯତି ଵୋ ରାଜା ଗମ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ମା ଚିରମ୍ ॥ 10 ॥
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯ ସ୍ସର୍ଵାଃ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ନୃପାଜ୍ଞଯା ।
ପ୍ରଚକ୍ରମୁ ସ୍ତଦ୍ଭଵନଂ ଭର୍ତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍ ॥ 11 ॥
ଅର୍ଧସପ୍ତଶତାସ୍ତାସ୍ତୁ ପ୍ରମଦାସ୍ତାମ୍ରଲୋଚନାଃ ।
କୌସଲ୍ଯାଂ ପରିଵାର୍ଯାଥ ଶନୈର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଧୃତଵ୍ରତାଃ ॥ 12 ॥
ଆଗତେଷୁ ଚ ଦାରେଷୁ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହୀପତିଃ ।
ଉଵାଚ ରାଜା ତଂ ସୂତଂ ସୁମନ୍ତ୍ରାଽନଯ ମେ ସୁତମ୍ ॥ 13 ॥
ସ ସୂତୋ ରାମମାଦାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମୈଥିଲୀଂ ତଦା ।
ଜଗାମାଭିମୁଖସ୍ତୂର୍ଣଂ ସକାଶଂ ଜଗତୀପତେଃ ॥ 14 ॥
ସ ରାଜା ପୁତ୍ରମାଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରାତ୍କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍ ।
ଉତ୍ପପାତାସନାତ୍ତୂର୍ଣମାର୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଜନସଂଵୃତଃ ॥ 15 ॥
ସୋଽଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶାମ୍ପତିଃ ।
ତମସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଛିତଃ ॥ 16 ॥
ତଂ ରାମୋଽଭ୍ଯପତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାରଥଃ ।
ଵିସଞ୍ଜ୍ଞମିଵ ଦୁଃଖେନ ସଶୋକଂ ନୃପତିଂ ତଦା ॥ 17 ॥
ସ୍ତ୍ରୀସହସ୍ରନିନାଦଶ୍ଚ ସଞ୍ଜଜ୍ଞେ ରାଜଵେଶ୍ମନି ।
ହା ହା ରାମେତି ସହସା ଭୂଷଣଧ୍ଵନିମୂର୍ଛିତଃ ॥ 18 ॥
ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ତାଵୁଭୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ପର୍ଯଂଙ୍କେ ସୀତଯା ସାର୍ଧଂ ରୁଦନ୍ତଃ ସମଵେଶଯନ୍ ॥ 19 ॥
ଅଥ ରାମୋ ମୁହୂର୍ତେନ ଲବ୍ଧସଞ୍ଜ୍ଞଂ ମହୀପତିମ୍ ।
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତମ୍ ॥ 20 ॥
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜ ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରୋଽସି ନଃ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ କୁଶଲେନ ମାମ୍ ॥ 21 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚାନୁଜାନୀହି ସୀତା ଚାନ୍ଵେତି ମାଂ ଵନମ୍ ।
କାରଣୈର୍ବହୁଭି ସ୍ତଥ୍ଯୈର୍ଵାର୍ଯମାଣୌ ନ ଚେଚ୍ଛତଃ ॥ 22 ॥
ଅନୁଜାନୀହି ସର୍ଵାନ୍ନଃ ଶୋକମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାନଦ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ପ୍ରଜାପତିରିଵ ପ୍ରଜାଃ ॥ 23 ॥
ପ୍ରତୀକ୍ଷମାଣମଵ୍ଯଗ୍ରମନୁଜ୍ଞାଂ ଜଗତୀପତେଃ ।
ଉଵାଚ ରାଜା ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵନଵାସାଯ ରାଘଵମ୍ ॥ 24 ॥
ଅହଂ ରାଘଵ କୈକେଯ୍ଯା ଵରଦାନେନ ମୋହିତଃ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାସ୍ତ୍ଵମେଵାଦ୍ଯ ଭଵ ରାଜା ନିଗୃହ୍ଯ ମାମ୍ ॥ 25 ॥
ଏଵମୁକ୍ତୋ ନୃପତିନା ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ପିତରଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ ॥ 26 ॥
ଭଵାନ୍ଵର୍ଷ ସହସ୍ରାଯ ପୃଥିଵ୍ଯା ନୃପତେ ପତିଃ ।
ଅହଂ ତ୍ଵରଣ୍ଯେଵତ୍ସ୍ଯାମି ନ ମେ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯାଽନୃତମ୍ ॥ 27 ॥
ନଵ ପଞ୍ଚ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵନଵାସେ ଵିହୃତ୍ଯ ତେ ।
ପୁନଃପାଦୌ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ପ୍ରତିଜ୍ଞାନ୍ତେ ନରାଧିପ ॥ 28 ॥
ରୁଦନ୍ନାର୍ତଃ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ସତ୍ଯପାଶେନ ସଂଯତଃ ।
କୈକେଯ୍ଯା ଚୋଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମିଥୋ ରାଜା ତମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 29 ॥
ଶ୍ରେଯସେ ଵୃଦ୍ଧଯେ ତାତ ପୁନରାଗମନାଯ ଚ ।
ଗଚ୍ଛସ୍ଵାରିଷ୍ଟମଵ୍ଯଗ୍ରଃ ପନ୍ଥାନମକୁତୋଭଯମ୍ ॥ 30 ॥
ନ ହି ସତ୍ଯାତ୍ମନସ୍ତାତ ଧର୍ମାଭିମନସ ସ୍ତଵ ।
ଵିନିଵର୍ତଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ଶକ୍ଯତେ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥ 31 ॥
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ରଜନୀଂ ପୁତ୍ର ମା ଗଚ୍ଛ ସର୍ଵଥା ।
ଏକାହଦର୍ଶନେନାପି ସାଧୁ ତାଵଚ୍ଚରାମ୍ଯହମ୍ ॥ 32 ॥
ମାତରଂ ମାଂ ଚ ସମ୍ପଶ୍ଯନ୍ ଵସେମାମଦ୍ଯ ଶର୍ଵରୀମ୍ ।
ତର୍ପିତ ସ୍ସର୍ଵକାମୈସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ଵଃ କାଲେ ସାଧଯିଷ୍ଯସି ॥ 33 ॥
ଦୁଷ୍କରଂ କ୍ରିଯତେ ପୁତ୍ର ସର୍ଵଥା ରାଘଵ ତ୍ଵଯା ।
ମତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ପ୍ରିଯାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଦ୍ଯାସି ଵିଜନଂ ଵନମ୍ ॥ 34 ॥
ନ ଚୈତନ୍ମେ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ର ଶପେ ସତ୍ଯେନ ରାଘଵ ।
ଛନ୍ନଯା ଚଲିତସ୍ତ୍ଵସ୍ମି ସ୍ତ୍ରିଯା ଛନ୍ନାଗ୍ନିକଲ୍ପଯା ॥ 35 ॥
ଵଞ୍ଚନା ଯା ତୁ ଲବ୍ଧା ମେ ତାଂ ତ୍ଵଂ ନିସ୍ତର୍ତୁମିଚ୍ଛସି ।
ଅନଯା ଵୃତ୍ତସାଦିନ୍ଯା କୈକେଯ୍ଯାଽଭିପ୍ରଚୋଦିତଃ ॥ 36 ॥
ନ ଚୈତଦାଶ୍ଚର୍ଯତମଂ ଯତ୍ତଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ସୁତୋ ମମ ।
ଅପାନୃତକଥଂ ପୁତ୍ର ପିତରଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 37 ॥
ଅଥ ରାମସ୍ତଥା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁରାର୍ତସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦୀନୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 38 ॥
ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଯାନଦ୍ଯ ଗୁଣାନ୍କୋ ମେ ଶ୍ଵସ୍ତାନ୍ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ।
ଅପକ୍ରମଣମେଵାତଃ ସର୍ଵକାମୈରହଂ ଵୃଣେ ॥ 39 ॥
ଇଯଂ ସରାଷ୍ଟ୍ରା ସଜନା ଧନଧାନ୍ଯସମାକୁଲା ।
ମଯା ଵିସୃଷ୍ଟା ଵସୁଧା ଭରତାଯ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍ ॥ 40 ॥
ଵନଵାସକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ନ ଚ ମେଽଦ୍ଯ ଚଲିଷ୍ଯତି ।
ଯସ୍ତୁଷ୍ଟେନ ଵରୋ ଦତ୍ତଃ କୈକେଯ୍ଯୈ ଵରଦ ତ୍ଵଯା ॥ 41 ॥
ଦୀଯତାଂ ନିଖିଲେନୈଵ ସତ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ପାର୍ଥିଵ ।
ଅହଂ ନିଦେଶଂ ଭଵତୋ ଯଥୋକ୍ତମନୁପାଲଯନ୍ ॥ 42 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ସମା ଵତ୍ସ୍ଯେ ଵନେ ଵନଚରୈସ୍ସହ ।
ମା ଵିମର୍ଶୋ ଵସୁମତୀ ଭରତାଯ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍ ॥ 43 ॥
ନ ହି ମେ କାଙ୍କ୍ଷିତଂ ରାଜ୍ଯଂ ସୁଖମାତ୍ମନି ଵା ପ୍ରିଯମ୍ ।
ଯଥାନିଦେଶଂ କର୍ତୁଂ ଵୈ ତଵୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥ 44 ॥
ଅପଗଚ୍ଛତୁ ତେ ଦୁଃଖଂ ମାଭୂର୍ବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତଃ ।
ନ ହି କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ଦୁର୍ଧର୍ଷଃ ସମୁଦ୍ରଃ ସରିତାଂ ପତିଃ ॥ 45 ॥
ନୈଵାହଂ ରାଜ୍ଯମିଚ୍ଛାମି ନ ସୁଖଂ ନ ଚ ମେଦିନୀମ୍ ।
ନୈଵ ସର୍ଵାନିମାନ୍ କାମା ନ୍ନସ୍ଵର୍ଗଂ ନୈଵ ଜୀଵିତମ୍ ॥ 46 ॥
ତ୍ଵାମହଂ ସତ୍ଯମିଚ୍ଛାମି ନାନୃତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତଵ ସତ୍ଯେନ ସୁକୃତେନ ଚ ତେ ଶପେ ॥ 47 ॥
ନ ଚ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ତାତ ସ୍ଥାତୁଂ କ୍ଷଣମପି ପ୍ରଭୋ ।
ସ ଶୋକଂ ଧାରଯସ୍ଵେମଂ ନ ହି ମେଽସ୍ତି ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ 48 ॥
ଅର୍ଥିତୋ ହ୍ଯସ୍ମି କୈକେଯ୍ଯା ଵନଂ ଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ ।
ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ଵ୍ରଜାମୀତି ତତ୍ସତ୍ଯମନୁପାଲଯେ ॥ 49 ॥
ମା ଚୋତ୍କଣ୍ଠାଂ କୃଥା ଦେଵ ଵନେ ରଂସ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ।
ପ୍ରଶାନ୍ତହରିଣାକୀର୍ଣେ ନାନାଶକୁନିନାଦିତେ ॥ 50 ॥
ପିତା ହି ଦୈଵତଂ ତାତ ଦେଵତାନାମପି ସ୍ମୃତମ୍ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୈଵତମିତ୍ଯେଵ କରିଷ୍ଯାମି ପିତୁର୍ଵଚଃ ॥ 51 ॥
ଚତୁର୍ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଗତେଷୁ ନରସତ୍ତମ ।
ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସନ୍ତାପୋଽଯଂ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥ 52 ॥
ଯେନ ସଂସ୍ତମ୍ଭନୀଯୋଽଯଂ ସର୍ଵୋ ବାଷ୍ପଗଲୋ ଜନଃ ।
ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ କିମର୍ଥଂ ଵିକ୍ରିଯାଂ ଗତଃ ॥ 53 ॥
ପୁରଂ ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ମହୀ ଚ କେଵଲା ମଯା ନିସୃଷ୍ଟା ଭରତାଯ ଦୀଯତାମ୍ ।
ଅହଂ ନିଦେଶଂ ଭଵତୋଽନୁପାଲଯନ୍ ଵନଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଚିରାଯ ସେଵିତୁମ୍ ॥ 54 ॥
ମଯା ନିସୃଷ୍ଟାଂ ଭରତୋ ମହୀମିମାଂ ସଶୈଲଷଣ୍ଡାଂ ସପୁରାଂ ସକାନନାମ୍ ।
ଶିଵାଂ ସୁସୀମାମନୁଶାସ୍ତୁ କେଵଲଂ ତ୍ଵଯା ଯଦୁକ୍ତଂ ନୃପତେ ତଥାସ୍ତୁ ତତ୍ ॥ 55 ॥
ନ ମେ ତଥା ପାର୍ଥିଵ ଧୀଯତେ ମନୋ ମହତ୍ସୁ କାମେଷୁ ନ ଚାତ୍ମନଃପ୍ରିଯେ ।
ଯଥା ନିଦେଶେ ତଵ ଶିଷ୍ଟସମ୍ମତେ ଵ୍ଯପୈତୁ ଦୁଃଖଂ ତଵ ମତ୍କୃତେଽନଘ ॥ 56 ॥
ତଦଦ୍ଯ ନୈଵାନଘ ରାଜ୍ଯମଵ୍ଯଯଂ ନ ସର୍ଵକାମାନ୍ନ ସୁଖଂ ନ ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ନ ଜୀଵିତଂ ତ୍ଵାମନୃତେନ ଯୋଜଯନ୍ ଵୃଣୀଯ ସତ୍ଯଂ ଵ୍ରତମସ୍ତୁ ତେ ତଥା ॥ 57 ॥
ଫଲାନି ମୂଲାନି ଚ ଭକ୍ଷଯନ୍ଵନେ ଗିରୀଂଶ୍ଚ ପଶ୍ଯନ୍ ସରିତସ୍ସରାଂସି ଚ ।
ଵନଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵ ଵିଚିତ୍ରପାଦପଂ ସୁଖୀ ଭଵିଷ୍ଯାମି ତଵାସ୍ତୁ ନିର୍ଵୃତିଃ ॥ 58 ॥
ଏଵଂ ସ ରାଜା ଵ୍ଯସନାଭିପନ୍ନଃ ଶୋକେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ତାମ୍ଯମାନଃ ।
ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ସୁଵିନଷ୍ଟସଞ୍ଜ୍ଞୋ ମୋହଂ ଗତୋ ନୈଵ ଚିଚେଷ୍ଟ କିଂଞ୍ଚିତ୍ ॥ 59 ॥
ଦେଵ୍ଯସ୍ତତ ସ୍ସଂରୁରୁଦୁସ୍ସମେତା ସ୍ତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ନରଦେଵପତ୍ନୀମ୍ ।
ରୁଦନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରୋଽଽପି ଜଗାମ ମୂର୍ଛାଂ ହାହାକୃତଂ ତତ୍ର ବଭୂଵ ସର୍ଵମ୍ ॥ 60 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catustriṃśassargaḥ |
tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |
uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti || 1 ||
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ |
praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha || 2 ||
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |
taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim || 3 ||
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam |
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 4 ||
taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |
bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt || 5 ||
ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām || 6 ||
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ || 7 ||
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 8 ||
sumanntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |
dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam || 9 ||
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 10 ||
evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 11 ||
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 12 ||
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam || 13 ||
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 14 ||
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ || 15 ||
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 16 ||
taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visañjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 17 ||
strīsahasraninādaśca sañjajñe rājaveśmani |
hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 18 ||
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 19 ||
atha rāmo muhūrtena labdhasañjñaṃ mahīpatim |
uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 20 ||
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 21 ||
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 22 ||
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 23 ||
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam || 24 ||
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 25 ||
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 26 ||
bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam || 27 ||
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |
punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa || 28 ||
rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |
kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt || 29 ||
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 30 ||
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava |
vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana || 31 ||
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham || 32 ||
mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |
tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi || 33 ||
duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā |
matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam || 34 ||
na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |
channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā || 35 ||
vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |
anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ || 36 ||
na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama |
apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi || 37 ||
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 38 ||
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati |
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 39 ||
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 40 ||
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |
yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā || 41 ||
dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan || 42 ||
caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha |
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām || 43 ||
na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |
yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana || 44 ||
apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ |
na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 45 ||
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |
naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam || 46 ||
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |
pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape || 47 ||
na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |
sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ || 48 ||
arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |
mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye || 49 ||
mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |
praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite || 50 ||
pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |
tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ || 51 ||
caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |
punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām || 52 ||
yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ |
sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ || 53 ||
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 54 ||
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat || 55 ||
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye |
yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 56 ||
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 57 ||
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca |
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 58 ||
evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |
āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasañjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit || 59 ||
devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |
rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam || 60 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catustriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुस्त्रिंशस्सर्गः ।
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ 1 ॥
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः ।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ॥ 2 ॥
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ 3 ॥
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम् ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥ 4 ॥
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा ।
भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥ 5 ॥
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम् ॥ 6 ॥
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ 7 ॥
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः ।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ 8 ॥
सुमन्न्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः ।
दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ 9 ॥
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 10 ॥
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ 11 ॥
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ 12 ॥
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम् ॥ 13 ॥
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा ।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ 14 ॥
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः ॥ 15 ॥
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ 16 ॥
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
विसञ्ज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥ 17 ॥
स्त्रीसहस्रनिनादश्च सञ्जज्ञे राजवेश्मनि ।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥ 18 ॥
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ 19 ॥
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसञ्ज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ 20 ॥
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ 21 ॥
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ।
कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ 22 ॥
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ 23 ॥
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ 24 ॥
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ 25 ॥
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ 26 ॥
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम् ॥ 27 ॥
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥ 28 ॥
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ 29 ॥
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ 30 ॥
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव ।
विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ 31 ॥
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥ 32 ॥
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि ॥ 33 ॥
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया ।
मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम् ॥ 34 ॥
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव ।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया ॥ 35 ॥
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥ 36 ॥
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम ।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥ 37 ॥
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ 39 ॥
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ 40 ॥
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।
यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ 41 ॥
दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ 42 ॥
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ 43 ॥
न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥ 44 ॥
अपगच्छतु ते दुःखं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ 45 ॥
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम् ॥ 46 ॥
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ 47 ॥
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।
स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ 48 ॥
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव ।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ 49 ॥
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ 50 ॥
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ 51 ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥ 52 ॥
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥ 53 ॥
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ 54 ॥
मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम् ।
शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥ 55 ॥
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ 56 ॥
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् ।
न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ 57 ॥
फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च ।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ 58 ॥
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः ।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसञ्ज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित् ॥ 59 ॥
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥ 60 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catustriṃśassargaḥ |
tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |
uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti || 1 ||
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ |
praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha || 2 ||
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |
taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim || 3 ||
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam |
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 4 ||
taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |
bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt || 5 ||
ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām || 6 ||
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ || 7 ||
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 8 ||
sumanntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |
dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam || 9 ||
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 10 ||
evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 11 ||
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 12 ||
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam || 13 ||
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 14 ||
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ || 15 ||
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 16 ||
taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visañjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 17 ||
strīsahasraninādaśca sañjajñe rājaveśmani |
hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 18 ||
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 19 ||
atha rāmo muhūrtena labdhasañjñaṃ mahīpatim |
uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 20 ||
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 21 ||
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 22 ||
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 23 ||
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam || 24 ||
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 25 ||
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 26 ||
bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam || 27 ||
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |
punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa || 28 ||
rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |
kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt || 29 ||
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 30 ||
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava |
vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana || 31 ||
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham || 32 ||
mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |
tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi || 33 ||
duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā |
matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam || 34 ||
na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |
channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā || 35 ||
vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |
anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ || 36 ||
na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama |
apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi || 37 ||
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 38 ||
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati |
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 39 ||
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 40 ||
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |
yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā || 41 ||
dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan || 42 ||
caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha |
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām || 43 ||
na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |
yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana || 44 ||
apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ |
na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 45 ||
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |
naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam || 46 ||
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |
pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape || 47 ||
na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |
sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ || 48 ||
arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |
mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye || 49 ||
mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |
praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite || 50 ||
pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |
tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ || 51 ||
caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |
punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām || 52 ||
yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ |
sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ || 53 ||
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 54 ||
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat || 55 ||
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye |
yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 56 ||
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 57 ||
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca |
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 58 ||
evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |
āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasañjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit || 59 ||
devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |
rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam || 60 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catustriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.