ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାମଵସୁପ୍ତମନନ୍ତରମ୍ ।
ପ୍ରବୋଧଯାମାସ ଶନୈର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ॥ 1 ॥
ସୌମିତ୍ରେ ଶ୍ରୁଣୁ ଵନ୍ଯାନାଂ ଵଲ୍ଗୁ ଵ୍ଯାହରତାଂ ସ୍ଵନମ୍ ।
ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାମହେ କାଲ ପ୍ରସ୍ଥାନସ୍ଯ ପରନ୍ତପ ॥ 2 ॥
ସ ସୁପ୍ତସ୍ସମଯେ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ ।
ଜହୌ ନିଦ୍ରାଂ ଚ ତନ୍ଦ୍ରୀଂ ଚ ପ୍ରସକ୍ତଂ ଚ ପଥି ଶ୍ରମମ୍ ॥ 3 ॥
ତତ ଉତ୍ଥାଯ ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦ୍ଯା ଶ୍ଶିଵଂ ଜଲମ୍ ।
ପନ୍ଥାନମୃଷିଣାଽଦିଷ୍ଟଂ ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ତଂ ଯଯୁଃ ॥ 4 ॥
ତତସ୍ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତଃ କାଲେ ରାମସ୍ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ ।
ସୀତାଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷୀମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 5 ॥
ଆଦିପ୍ତାନିଵ ଵୈଦେହି ସର୍ଵତଃ ପୁଷ୍ପିତାନ୍ନଗାନ୍ ।
ସ୍ଵୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କିଂଶୁକାନ୍ ପଶ୍ଯ ମାଲିନଶିଶିରାତ୍ଯଯେ ॥ 6 ॥
ପଶ୍ଯ ଭଲ୍ଲାତକାନ୍ ଫୁଲ୍ଲାନ୍ନରୈ ରନୁପସେଵିତାନ୍ ।
ଫଲପତ୍ରୈରଵନତା ନ୍ନୂନଂ ଶକ୍ଷ୍ଯାମ ଜୀଵିତୁମ୍ ॥ 7 ॥
ପଶ୍ଯ ଦ୍ରୋଣପ୍ରମାଣାନି ଲମ୍ବମାନାନି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ମଧୂନି ମଧୁକାରୀଭି ସ୍ସମ୍ଭୃତାନି ନଗେ ନଗେ ॥ 8 ॥
ଏଷ କ୍ରୋଶତି ନତ୍ଯୂହସ୍ତଂ ଶିଖୀ ପ୍ରତିକୂଜତି ।
ରମଣୀଯେ ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ପୁଷ୍ପସଂସ୍ତରସଙ୍କଟେ ॥ 9 ॥
ମାତଙ୍ଗଯୂଥାନୁସୃତଂ ପକ୍ଷିସଂଙ୍ଘାନୁନାଦିତମ୍ ।
ଚିତ୍ରକୂଟମିମଂ ପଶ୍ଯ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଶିଖରଂ ଗିରିମ୍ ॥ 10 ॥
ସମଭୂମିତଲେ ରମ୍ଯେ ଦ୍ରୁମୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତେ ।
ପୁଣ୍ଯେ ରଂସ୍ଯାମହେ ତାତ ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ କାନନେ ॥ 11 ॥
ତତସ୍ତୌ ପାଦଚାରେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ତୌ ସହ ସୀତଯା ।
ରମ୍ଯମାସେଦତୁଶ୍ଶୈଲଂ ଚିତ୍ରକୂଟଂ ମନୋରମମ୍ ॥ 12 ॥
ତନ୍ତୁ ପର୍ଵତମାସାଦ୍ଯ ନାନାପକ୍ଷିଗଣାଯୁତମ୍ ।
ବହୁମୂଲଫଲଂ ରମ୍ଯଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ସରସୋଦକମ୍ ॥ 13 ॥
ମନୋଜ୍ଞୋଽଯଂ ଗିରିସ୍ସୌମ୍ଯ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତଃ ।
ବହୁମୂଲଫଲୋ ରମ୍ଯ ସ୍ସ୍ଵାଜୀଵଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ॥ 14 ॥
ମୁନଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଵସନ୍ତ୍ଯସ୍ମି ଶିଲୋଚ୍ଚଯେ ।
ଅଯଂ ଵାସୋ ଭଵେତ୍ତାଵଦତ୍ର ସୌମ୍ଯ ରମେମହି ॥ 15 ॥
ଇତି ସୀତା ଚ ରାମଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।
ଅଭିଗମ୍ଯାଽଶ୍ରମଂ ସର୍ଵେ ଵାଲ୍ମୀକି ମଭିଵାଦଯନ୍ ॥ 16 ॥
ତାନ୍ମହର୍ଷି ପ୍ରମୁଦିତଃ ପୂଜଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍ ।
ଅସ୍ଯତାମିତି ଚୋଵାଚ ସ୍ଵାଗନ୍ତୁ ନିଵେଦ୍ଯ ଚ ॥ 17 ॥
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାବାହୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ ।
ସନ୍ନିଵେଦ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯ ମାତ୍ମାନମୃଷଯେ ପ୍ରଭୁଃ ॥ 18 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣାଽଽନଯ ଦାରୂଣି ଦୃଢାନି ଚ ଵରାଣି ଚ ।
କୁରୁଷ୍ଵାଽଵସଥଂ ସୌମ୍ଯ ଵାସେ ମେଽଭିରତଂ ମନଃ ॥ 19 ॥
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିର୍ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ।
ଆଜହାର ତତ ଶ୍ଚକ୍ରେ ପର୍ଣଶାଲାମରିନ୍ଦମଃ ॥ 20 ॥
ତାଂ ନିଷ୍ଠିତାଂ ବଦ୍ଧକଟାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମସ୍ସୁଦର୍ଶନାମ୍ ।
ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣମେକାଗ୍ରମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 21 ॥
ଐଣେଯଂ ମାଂସମାହୃତ୍ଯ ଶାଲାଂ ଯକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ।
କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵାସ୍ତୁଶମନଂ ସୌମିତ୍ରେ ଚିରଜୀଵିଭିଃ ॥ 22 ॥
ମୃଗଂ ହତ୍ଵାଽଽନଯ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେହ ଶୁଭେକ୍ଷଣ ।
କର୍ତଵ୍ଯ ଶ୍ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟୋ ହି ଵିଧିର୍ଧର୍ମମନୁସ୍ମର ॥ 23 ॥
ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନମାଜ୍ଞାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା ।
ଚକାର ସ ଯଥୋକ୍ତଂ ଚ ତଂ ରାମ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 24 ॥
ଐଣେଯଂ ଶ୍ରପଯସ୍ଵୈତଚ୍ଛାଲାଂ ଯକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ।
ତ୍ଵର ସୌମ୍ଯ ମୁହୂର୍ତୋଽଯଂ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ଦିଵସୋଽପ୍ଯଯମ୍ ॥ 25 ॥
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କୃଷ୍ଣମୃଗଂ ମେଧ୍ଯଂ ହତ୍ଵା ପ୍ରତାପଵାନ୍ ।
ଅଥ ଚିକ୍ଷେପ ସୌମିତ୍ରିସ୍ସମିଦ୍ଧେ ଜାତଵେଦସି ॥ 26 ॥
ତନ୍ତୁ ପକ୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ନିଷ୍ଟପ୍ତଂ ଛିନ୍ନଶୋଣିତମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମଥ ରାଘଵମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 27 ॥
ଅଯଂ ସର୍ଵଃ ସମସ୍ତାଗ୍ଙଃ ଶ୍ରୃତଃ କୃଷ୍ଣମୃଗୋ ମଯା ।
ଦେଵତାଂ ଦେଵସଙ୍କାଶ ଯଜସ୍ଵ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ॥ 28 ॥
ରାମଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ନିଯତୋ ଗୁଣଵାନ୍ ଜପ୍ଯକୋଵିଦଃ ।
ସଙ୍ଗ୍ରହେଣାକରୋତ୍ ସ୍ରଵାର୍ନ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ସତ୍ରାଵସାନିକାନ୍ ॥ 29 ॥
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଗଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିଵେଶାଽଵସଥଂ ଶୁଚିଃ ।
ବଭୂଵ ଚ ମନୋହ୍ଲାଦୋ ରାମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ ॥ 30 ॥
ଵୈଶ୍ଵଦେଵବଲିଂ କୃତ୍ଵା ରୌଦ୍ରଂ ଵୈଷ୍ଣଵ ମେଵ ଚ ।
ଵାସ୍ତୁସଂଶମନୀଯାନି ମଙ୍ଗଲାନି ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ ॥ 31 ॥
ଜପଂ ଚ ନ୍ଯାଯତ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ନଦ୍ଯାଂ ଯଥାଵିଧି ।
ପାପସଂଶମନଂ ରାମ ଶ୍ଚକାର ବଲିମୁତ୍ତମମ୍ ॥ 32 ॥
ଵେଦିସ୍ଥଲଵିଧାନାନି ଚୈତ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ ।
ଆଶ୍ରମସ୍ଯାନୁରୂପାଣି ସ୍ଥାପଯାମାସ ରାଘଵଃ ॥ 33 ॥
ଵନ୍ଯୈର୍ମାଲ୍ଯୈଃ ଫଲୈର୍ମୂଲୈଃ ପକ୍ଵୈର୍ମାଂସୈର୍ଯଥାଵିଧି ।
ଅଦ୍ଭିର୍ଜପୈଶ୍ଚ ଵେଦୋକ୍ତୈର୍ଦର୍ଭୈଶ୍ଚ ସସମିତ୍କୁଶୈଃ ॥ 34 ॥
ତୌ ତର୍ପଯିତ୍ଵା ଭୂତାନି ରାଘଵୌ ସହ ସୀତଯା ।
ତଦା ଵିଵିଶତୁ ଶ୍ଶାଲାଂ ସୁଶୁଭାଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣୌ ॥ 35 ॥
ତାଂ ଵୃକ୍ଷପର୍ଣଚ୍ଛଦନାଂ ମନୋଜ୍ଞାଂ ଯଥାପ୍ରଦେଶଂ ସୁକୃତାଂ ନିଵାତାମ୍ ।
ଵାସାଯ ସର୍ଵେ ଵିଵିଶୁସ୍ସମେତାସ୍ସଭାଂ ଯଥା ଦେଵଗଣାସ୍ସୁଧର୍ମାମ୍ ॥ 36 ॥
ଅନେକନାନାମୃଗପକ୍ଷିସଙ୍କୁଲେ ଵିଚିତ୍ରପତ୍ରସ୍ତବକୈର୍ଦ୍ରୁମୈର୍ଯୁତେ ।
ଵନୋତ୍ତମେ ଵ୍ଯାଲମୃଗାନୁନାଦିତେ ତଦା ଵିଜହ୍ରୁ ସ୍ସୁସୁଖଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ॥ 37 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram |
prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 1 ||
saumitre śruṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |
sampratiṣṭhāmahe kāla prasthānasya parantapa || 2 ||
sa suptassamaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |
jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 3 ||
tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyā śśivaṃ jalam |
panthānamṛṣiṇā'diṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 4 ||
tatassamprasthitaḥ kāle rāmassaumitriṇā saha |
sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 5 ||
ādiptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān |
svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaśiśirātyaye || 6 ||
paśya bhallātakān phullānnarai ranupasevitān |
phalapatrairavanatā nnūnaṃ śakṣyāma jīvitum || 7 ||
paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |
madhūni madhukārībhi ssambhṛtāni nage nage || 8 ||
eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati |
ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṅkaṭe || 9 ||
mātaṅgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃṅghānunāditam |
citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 10 ||
samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte |
puṇye raṃsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane || 11 ||
tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā |
ramyamāsedatuśśailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 12 ||
tantu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam |
bahumūlaphalaṃ ramyaṃ sampannaṃ sarasodakam || 13 ||
manojño'yaṃ girissaumya nānādrumalatāyutaḥ |
bahumūlaphalo ramya ssvājīvaḥ pratibhāti me || 14 ||
munayaśca mahātmāno vasantyasmi śiloccaye |
ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 15 ||
iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
abhigamyā'śramaṃ sarve vālmīki mabhivādayan || 16 ||
tānmaharṣi pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit |
asyatāmiti covāca svāgantu nivedya ca || 17 ||
tato'bravīnmahābāhurlakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
sannivedya yathānyāya mātmānamṛṣaye prabhuḥ || 18 ||
lakṣmaṇā''naya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |
kuruṣvā'vasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 19 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhān drumān |
ājahāra tata ścakre parṇaśālāmarindamaḥ || 20 ||
tāṃ niṣṭhitāṃ baddhakaṭāṃ dṛṣṭvā rāmassudarśanām |
śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt || 21 ||
aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam |
kartavyaṃ vāstuśamanaṃ saumitre cirajīvibhiḥ || 22 ||
mṛgaṃ hatvā''naya kṣipraṃ lakṣmaṇeha śubhekṣaṇa |
kartavya śśāstradṛṣṭo hi vidhirdharmamanusmara || 23 ||
bhrāturvacanamājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
cakāra sa yathoktaṃ ca taṃ rāma punarabravīt || 24 ||
aiṇeyaṃ śrapayasvaitacchālāṃ yakṣyāmahe vayam |
tvara saumya muhūrto'yaṃ dhruvaśca divaso'pyayam || 25 ||
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ medhyaṃ hatvā pratāpavān |
atha cikṣepa saumitrissamiddhe jātavedasi || 26 ||
tantu pakvaṃ parijñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |
lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 27 ||
ayaṃ sarvaḥ samastāgṅaḥ śrṛtaḥ kṛṣṇamṛgo mayā |
devatāṃ devasaṅkāśa yajasva kuśalo hyasi || 28 ||
rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavān japyakovidaḥ |
saṅgraheṇākarot sravārna mantrān satrāvasānikān || 29 ||
iṣṭvā devagaṇānsarvānviveśā'vasathaṃ śuciḥ |
babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ || 30 ||
vaiśvadevabaliṃ kṛtvā raudraṃ vaiṣṇava meva ca |
vāstusaṃśamanīyāni maṅgalāni pravartayan || 31 ||
japaṃ ca nyāyata kṛtvā snātvā nadyāṃ yathāvidhi |
pāpasaṃśamanaṃ rāma ścakāra balimuttamam || 32 ||
vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca |
āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ || 33 ||
vanyairmālyaiḥ phalairmūlaiḥ pakvairmāṃsairyathāvidhi |
adbhirjapaiśca vedoktairdarbhaiśca sasamitkuśaiḥ || 34 ||
tau tarpayitvā bhūtāni rāghavau saha sītayā |
tadā viviśatu śśālāṃ suśubhāṃ śubhalakṣaṇau || 35 ||
tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |
vāsāya sarve viviśussametāssabhāṃ yathā devagaṇāssudharmām || 36 ||
anekanānāmṛgapakṣisaṅkule vicitrapatrastabakairdrumairyute |
vanottame vyālamṛgānunādite tadā vijahru ssusukhaṃ jitendriyāḥ || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्पञ्चाशस्सर्गः ।
अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।
प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥ 1 ॥
सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।
सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप ॥ 2 ॥
स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।
जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥ 3 ॥
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम् ।
पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ 4 ॥
ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह ।
सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 5 ॥
आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् ।
स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये ॥ 6 ॥
पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान् ।
फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम् ॥ 7 ॥
पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे ॥ 8 ॥
एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।
रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे ॥ 9 ॥
मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम् ।
चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ 10 ॥
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।
पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥ 11 ॥
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।
रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ 12 ॥
तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।
बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम् ॥ 13 ॥
मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः ।
बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ 14 ॥
मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये ।
अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥ 15 ॥
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥ 16 ॥
तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।
अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च ॥ 17 ॥
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः ॥ 18 ॥
लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥ 19 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् ।
आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥ 20 ॥
तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम् ।
शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 21 ॥
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ।
कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः ॥ 22 ॥
मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण ।
कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर ॥ 23 ॥
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।
चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत् ॥ 24 ॥
ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम् ।
त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥ 25 ॥
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान् ।
अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि ॥ 26 ॥
तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् ।
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ 27 ॥
अयं सर्वः समस्ताग्ङः श्रृतः कृष्णमृगो मया ।
देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ 28 ॥
रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः ।
सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥ 29 ॥
इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः ।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥ 30 ॥
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च ।
वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥ 31 ॥
जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि ।
पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम् ॥ 32 ॥
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥ 33 ॥
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि ।
अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥ 34 ॥
तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।
तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ ॥ 35 ॥
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।
वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम् ॥ 36 ॥
अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते ।
वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ 37 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |
atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram |
prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 1 ||
saumitre śruṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |
sampratiṣṭhāmahe kāla prasthānasya parantapa || 2 ||
sa suptassamaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |
jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 3 ||
tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyā śśivaṃ jalam |
panthānamṛṣiṇā'diṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 4 ||
tatassamprasthitaḥ kāle rāmassaumitriṇā saha |
sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 5 ||
ādiptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān |
svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaśiśirātyaye || 6 ||
paśya bhallātakān phullānnarai ranupasevitān |
phalapatrairavanatā nnūnaṃ śakṣyāma jīvitum || 7 ||
paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |
madhūni madhukārībhi ssambhṛtāni nage nage || 8 ||
eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati |
ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṅkaṭe || 9 ||
mātaṅgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃṅghānunāditam |
citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 10 ||
samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte |
puṇye raṃsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane || 11 ||
tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā |
ramyamāsedatuśśailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 12 ||
tantu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam |
bahumūlaphalaṃ ramyaṃ sampannaṃ sarasodakam || 13 ||
manojño'yaṃ girissaumya nānādrumalatāyutaḥ |
bahumūlaphalo ramya ssvājīvaḥ pratibhāti me || 14 ||
munayaśca mahātmāno vasantyasmi śiloccaye |
ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 15 ||
iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
abhigamyā'śramaṃ sarve vālmīki mabhivādayan || 16 ||
tānmaharṣi pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit |
asyatāmiti covāca svāgantu nivedya ca || 17 ||
tato'bravīnmahābāhurlakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
sannivedya yathānyāya mātmānamṛṣaye prabhuḥ || 18 ||
lakṣmaṇā''naya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |
kuruṣvā'vasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 19 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhān drumān |
ājahāra tata ścakre parṇaśālāmarindamaḥ || 20 ||
tāṃ niṣṭhitāṃ baddhakaṭāṃ dṛṣṭvā rāmassudarśanām |
śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt || 21 ||
aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam |
kartavyaṃ vāstuśamanaṃ saumitre cirajīvibhiḥ || 22 ||
mṛgaṃ hatvā''naya kṣipraṃ lakṣmaṇeha śubhekṣaṇa |
kartavya śśāstradṛṣṭo hi vidhirdharmamanusmara || 23 ||
bhrāturvacanamājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
cakāra sa yathoktaṃ ca taṃ rāma punarabravīt || 24 ||
aiṇeyaṃ śrapayasvaitacchālāṃ yakṣyāmahe vayam |
tvara saumya muhūrto'yaṃ dhruvaśca divaso'pyayam || 25 ||
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ medhyaṃ hatvā pratāpavān |
atha cikṣepa saumitrissamiddhe jātavedasi || 26 ||
tantu pakvaṃ parijñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |
lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 27 ||
ayaṃ sarvaḥ samastāgṅaḥ śrṛtaḥ kṛṣṇamṛgo mayā |
devatāṃ devasaṅkāśa yajasva kuśalo hyasi || 28 ||
rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavān japyakovidaḥ |
saṅgraheṇākarot sravārna mantrān satrāvasānikān || 29 ||
iṣṭvā devagaṇānsarvānviveśā'vasathaṃ śuciḥ |
babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ || 30 ||
vaiśvadevabaliṃ kṛtvā raudraṃ vaiṣṇava meva ca |
vāstusaṃśamanīyāni maṅgalāni pravartayan || 31 ||
japaṃ ca nyāyata kṛtvā snātvā nadyāṃ yathāvidhi |
pāpasaṃśamanaṃ rāma ścakāra balimuttamam || 32 ||
vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca |
āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ || 33 ||
vanyairmālyaiḥ phalairmūlaiḥ pakvairmāṃsairyathāvidhi |
adbhirjapaiśca vedoktairdarbhaiśca sasamitkuśaiḥ || 34 ||
tau tarpayitvā bhūtāni rāghavau saha sītayā |
tadā viviśatu śśālāṃ suśubhāṃ śubhalakṣaṇau || 35 ||
tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |
vāsāya sarve viviśussametāssabhāṃ yathā devagaṇāssudharmām || 36 ||
anekanānāmṛgapakṣisaṅkule vicitrapatrastabakairdrumairyute |
vanottame vyālamṛgānunādite tadā vijahru ssusukhaṃ jitendriyāḥ || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.