Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 56 — Latin Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

वाल्मीकि रामायणको अयोध्याकाण्ड ५६औँ सर्गमा रात बितेपछि रामले लक्ष्मणलाई बिउँझाई प्रस्थानको समय भएको बताउनुभएको छ। दुवै जना सीतासहित चित्रकूटतर्फ लाग्नुभई बाटोमा रामले सीतालाई किंशुक र भल्लातक वृक्ष तथा महका झुन्डा देखाउँदै चित्रकूट पर्वतको वर्णन गर्नुभयो। चित्रकूट पुगेपछि उहाँहरूले त्यहाँ बस्ने महात्मा मुनिहरूको पूजा गरी आफ्नो परिचय दिनुभयो र लक्ष्मणलाई पर्णकुटी बनाउन लगाउनुभयो। त्यसपछि रामले यज्ञका लागि कृष्णमृग मार्न लगाई विधिपूर्वक देवताहरूको पूजा र बलि गर्नुभयो। अन्तमा शुभ लक्षणयुक्त राम र लक्ष्मणले सीतासहित त्यस कुटीमा प्रवेश गरी वनमा सुखपूर्वक विहार गर्नुभयो।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

रात्र संपल्यावर रामाने लक्ष्मणाला जागे केले आणि पक्ष्यांच्या मधुर आवाजात प्रस्थानाची वेळ झाल्याचे सांगितले. तिघांनी नदीचे जल स्पर्श करून चित्रकूटाच्या मार्गाने प्रयाण केले; वाटेत रामाने सीतेला फुललेल्या किंशुक व भल्लातक वृक्ष दाखवले आणि लक्ष्मणाला मधाच्या पोळ्या, पक्ष्यांचे नाद व चित्रकूट पर्वत दाखवला. चित्रकूटाजवळ पोहोचल्यावर रामाने तेथे राहण्याचे ठरवले, महर्षींचे पूजन केले आणि लक्ष्मणाला लाकडे आणून पर्णकुटी बांधण्याची आज्ञा दिली. लक्ष्मणाने पर्णकुटी उभारल्यावर रामाच्या सांगण्याप्रमाणे कृष्णमृग आणून यजन केले, वैश्वदेव व वास्तुशांतीची कर्मे केली आणि तिघांनी सुखाने त्या कुटीत निवास केला.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |

Shloka 1

atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram |
prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 1 ||

मग रात्र संपल्यावर, झोपी गेलेल्या लक्ष्मणाला रघुकुलनंदन रामाने हळूहळू जागे केले. ^AI

त्यसपछि रात बितेपछि, सुतेको अवस्थामा रहेका लक्ष्मणलाई रघुनन्दन रामले बिस्तारै बिउँझाउनुभयो। ^AI

Shloka 2

saumitre śruṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |
sampratiṣṭhāmahe kāla prasthānasya parantapa || 2 ||

हे सौमित्रे, वनातील पक्ष्यांच्या मधुर बोलण्याचा आवाज ऐक. हे परंतप, आता प्रस्थानाची वेळ झाली आहे. ^AI

हे सौमित्रे! वनका जीवहरूले मधुर स्वरमा गर्ने आवाज सुन। हे परन्तप! अब हामी प्रस्थान गर्ने समय भयो। ^AI

Shloka 3

sa suptassamaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |
jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 3 ||

अशा वेळी बंधूंनी जागे केलेल्या त्या लक्ष्मणाने झोप, तंद्री आणि मार्गातील थकवा सोडून दिला. ^AI

दाजुबाट समयमा बिउँझाइएका ती लक्ष्मणले निद्रा, तन्द्रा र बाटोको थकाइ त्यागे। ^AI

Shloka 4

tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyā śśivaṃ jalam |
panthānamṛṣiṇā'diṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 4 ||

मग ते सर्व उठून नदीचे शुभ जल स्पर्श करून ऋषींनी दाखविलेल्या चित्रकूटाच्या मार्गाने गेले. ^AI

त्यसपछि उनीहरू सबै उठेर नदीको पवित्र जल छोए, र ऋषिले देखाएको चित्रकूटतर्फको बाटोतर्फ गए। ^AI

Shloka 5

tatassamprasthitaḥ kāle rāmassaumitriṇā saha |
sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 5 ||

मग योग्य वेळी लक्ष्मणासह प्रस्थान करणार्‍या रामाने कमळपत्रासारखे डोळे असलेल्या सीतेला हे वचन सांगितले. ^AI

त्यसपछि उचित समयमा लक्ष्मणसहित राम प्रस्थान गर्दै, कमलपत्रजस्ता आँखा भएकी सीतालाई यो वचन भन्नुभयो। ^AI

Shloka 6

ādiptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān |
svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaśiśirātyaye || 6 ||

हे वैदेही, हिवाळा संपल्यावर आपल्या फुलांनी सर्व बाजूंनी फुललेल्या, जणू जळत असल्यासारख्या दिसणार्‍या किंशुक वृक्षांकडे पाहा. ^AI

हे वैदेही! हेमन्त ऋतु बितेपछि आफ्नै फूलहरूले फुलेका, सबैतिर प्रज्वलित झैँ देखिने किंशुक वृक्षहरूलाई हेर। ^AI

Shloka 7

paśya bhallātakān phullānnarai ranupasevitān |
phalapatrairavanatā nnūnaṃ śakṣyāma jīvitum || 7 ||

फुललेल्या, माणसांनी सेवन न केलेल्या भल्लातक वृक्षांकडे पाहा; फळांनी व पानांनी वाकलेल्या या वृक्षांमुळे आपण निश्चितच जगू शकू. ^AI

फुलेका, मानिसहरूले सेवन नगरेका भल्लातक वृक्षहरूलाई हेर। फल र पातले नुहेका ती वृक्षहरूबाट हामी निश्चय नै जीवन धान्न सक्नेछौं। ^AI

Shloka 8

paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |
madhūni madhukārībhi ssambhṛtāni nage nage || 8 ||

हे लक्ष्मण, प्रत्येक पर्वतावर मधमाशांनी भरलेली, द्रोणाच्या (पात्राच्या) आकाराची लोंबणारी मधाची पोळी पाहा. ^AI

हे लक्ष्मण! प्रत्येक वृक्षमा मौरीहरूले जम्मा गरेका द्रोण (ढुंग्री) जत्तिका झुन्डिएका महहरूलाई हेर। ^AI

Shloka 9

eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati |
ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṅkaṭe || 9 ||

हे लक्ष्मणा, हा नत्यूह पक्षी क्रोशन करत आहे आणि त्या शिखी पक्ष्याने त्याला प्रतिसाद देत आरोळी दिली आहे. फुलांच्या थरांनी गच्च भरलेल्या या मनोहर वनप्रदेशात हे असे घडत आहे. ^AI

हे लक्ष्मण, यो नत्यूह पक्षी कराइरहेको छ र त्यसलाई मयूरले प्रतिस्वर गरिरहेको छ, यो फूलहरूको ओछ्यानले भरिएको रमणीय वनभाग हो। ^AI

Shloka 10

mātaṅgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃṅghānunāditam |
citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 10 ||

हत्तींच्या कळपांनी व्यापलेला, पक्ष्यांच्या समूहांच्या नादाने दुमदुमणारा, उंच शिखरांनी वाढलेला हा चित्रकूट पर्वत पाहा. ^AI

हात्तीहरूको समूहले सेवन गरिएको, पक्षीहरूको समूहले प्रतिध्वनित, उच्च शिखर भएको यो चित्रकूट पर्वतलाई हेर। ^AI

Shloka 11

samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte |
puṇye raṃsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane || 11 ||

हे तात, चित्रकूटाच्या या पवित्र काननात, अनेक वृक्षांनी व्यापलेल्या या सपाट व मनोहर भूभागावर आपण आनंदाने राहू. ^AI

हे तात, समतल भूमि भएको, धेरै रूखहरूले ढाकिएको पवित्र चित्रकूटको वनमा हामी रमाउनेछौं। ^AI

Shloka 12

tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā |
ramyamāsedatuśśailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 12 ||

मग ते दोघे सीतेसह पायी चालत जाऊन मनोहर अशा त्या रमणीय चित्रकूट पर्वताजवळ पोहोचले. ^AI

त्यसपछि ती दुवै सीतासहित पैदल हिँड्दै रमणीय र मनोहर चित्रकूट पर्वतमा पुगे। ^AI

Shloka 13

tantu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam |
bahumūlaphalaṃ ramyaṃ sampannaṃ sarasodakam || 13 ||

नाना पक्ष्यांच्या समूहांनी युक्त, विपुल मुळे व फळे असलेला, रमणीय आणि स्वच्छ पाण्याचे सरोवर असलेला तो पर्वत गाठून. ^AI

त्यस पर्वतमा पुगेर, जो नाना प्रकारका पक्षीहरूको समूहले युक्त, धेरै कन्दमूल र फल भएको, रमणीय र स्वच्छ जल भएको थियो। ^AI

Shloka 14

manojño'yaṃ girissaumya nānādrumalatāyutaḥ |
bahumūlaphalo ramya ssvājīvaḥ pratibhāti me || 14 ||

हे सौम्य, हा पर्वत मनोहर आहे; नाना वृक्ष व लतांनी युक्त, विपुल मुळे व फळे असलेला, रमणीय आणि स्वतःच्या साधनांनी जगण्यास समर्थ असा हा मला दिसत आहे. ^AI

हे सौम्य, यो पर्वत मनोहर छ, नाना प्रकारका रूख र लताहरूले युक्त छ, धेरै कन्दमूल र फल भएको, रमणीय छ र मलाई आफ्नै जीविकाको साधन भएको देखिन्छ। ^AI

Shloka 15

munayaśca mahātmāno vasantyasmi śiloccaye |
ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 15 ||

या शिळांच्या उंच स्थानावर महात्मा मुनी वास करतात. हे सौम्य, तोपर्यंत हेच आपले निवासस्थान होवो; येथे आपण आनंदाने राहू. ^AI

यस शिलोच्चयमा महात्मा मुनिहरू बस्नुहुन्छ। हे सौम्य, यही हाम्रो निवास होस्, यहाँ हामी रमाउँ। ^AI

iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
abhigamyā'śramaṃ sarve vālmīki mabhivādayan || 16 ||

Shloka 17

tānmaharṣi pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit |
asyatāmiti covāca svāgantu nivedya ca || 17 ||

धर्म जाणणाऱ्या त्या प्रसन्न रामाने त्या महर्षींचे पूजन केले आणि 'येथे बसा' असे म्हणून त्यांना आपले आगमन कळविले. ^AI

धर्मवेत्ता उनले प्रसन्न भई ती महर्षिहरूको पूजा गरे, र आफ्नो आगमन निवेदन गरी 'यहाँ बस्नुहोस्' भनी भने। ^AI

Shloka 18

tato'bravīnmahābāhurlakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
sannivedya yathānyāya mātmānamṛṣaye prabhuḥ || 18 ||

तेव्हा महाबाहू प्रभू लक्ष्मणाचा थोरला भाऊ राम, ऋषींना आपली ओळख यथायोग्य करून देऊन, लक्ष्मणाला म्हणाला. ^AI

त्यसपछि महाबाहु, लक्ष्मणका ज्येष्ठ भ्राता प्रभु रामले ऋषिलाई आफ्नो परिचय यथोचित रूपमा दिएर लक्ष्मणलाई भने । ^AI

Shloka 19

lakṣmaṇā''naya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |
kuruṣvā'vasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 19 ||

हे लक्ष्मणा, मजबूत आणि उत्तम अशी लाकडे आणून घे; हे सौम्य, निवास करण्यासाठी माझे मन येथे रमले आहे, म्हणून पर्णकुटी तयार कर. ^AI

हे लक्ष्मण, बलिया र उत्तम काठहरू ल्याऊ । हे सौम्य, कुटी बनाऊ, मेरो मन यहाँ बस्नमा रमाएको छ । ^AI

Shloka 20

tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhān drumān |
ājahāra tata ścakre parṇaśālāmarindamaḥ || 20 ||

त्याचे ते वचन ऐकून सुमित्रापुत्र शत्रूंचा दमन करणारा लक्ष्मण विविध वृक्ष आणून घेतले आणि नंतर पर्णशाळा उभारली. ^AI

उनको त्यो वचन सुनेर सौमित्रि (लक्ष्मण) ले विविध वृक्षहरू ल्याए र त्यसपछि शत्रुदमन गर्ने उनले पर्णकुटी बनाए । ^AI

Shloka 21

tāṃ niṣṭhitāṃ baddhakaṭāṃ dṛṣṭvā rāmassudarśanām |
śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt || 21 ||

ती पूर्ण झालेली, बांधलेल्या कौलाराची, सुंदर दिसणारी पर्णकुटी पाहून रामाने एकाग्रतेने सेवा करणाऱ्या लक्ष्मणाला हे वचन सांगितले. ^AI

रामले राम्ररी बनाइएको, बाँसका काटी बाँधिएको र सुन्दर देखिने त्यो कुटी देखेर एकाग्रतापूर्वक सेवा गरिरहेका लक्ष्मणलाई यो वचन भने । ^AI

Shloka 22

aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam |
kartavyaṃ vāstuśamanaṃ saumitre cirajīvibhiḥ || 22 ||

हरिणाचे मांस आणून आपण या पर्णकुटीचे यजन करू; हे सौमित्रे, दीर्घायुषी लोकांनी वास्तुशमन अवश्य करावे. ^AI

हे सौमित्र, मृगको मासु ल्याएर हामी कुटीमा यज्ञ गर्नेछौं । दीर्घजीवीहरूले वास्तुशमन गर्नुपर्छ । ^AI

Shloka 23

mṛgaṃ hatvā''naya kṣipraṃ lakṣmaṇeha śubhekṣaṇa |
kartavya śśāstradṛṣṭo hi vidhirdharmamanusmara || 23 ||

हे शुभेक्षणा लक्ष्मणा, लवकर एक हरिण मारून येथे आण; शास्त्रात सांगितलेला विधी अवश्य करावा, धर्माचे स्मरण ठेव. ^AI

हे शुभेक्षण लक्ष्मण, मृग मारेर तुरन्त यहाँ ल्याऊ । शास्त्रमा देखिएको विधि गर्नुपर्छ, धर्मलाई सम्झ । ^AI

Shloka 24

bhrāturvacanamājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
cakāra sa yathoktaṃ ca taṃ rāma punarabravīt || 24 ||

शत्रूंच्या वीरांचा संहारक लक्ष्मणाने भावाची आज्ञा समजून तसे केले आणि पुन्हा रामाला म्हणाला. ^AI

दाजुको वचन जानेर शत्रुवीरहा लक्ष्मणले भनेअनुसार गरे, र रामले फेरि उनलाई भने । ^AI

Shloka 25

aiṇeyaṃ śrapayasvaitacchālāṃ yakṣyāmahe vayam |
tvara saumya muhūrto'yaṃ dhruvaśca divaso'pyayam || 25 ||

हे हरिणाचे मांस शिजव; आपण या पर्णकुटीचे यजन करू. हे सौम्य, लवकर कर; हा मुहूर्त आणि हा दिवसही निश्चित आहे. ^AI

यो मृगको मासु पकाऊ, हामी कुटीमा यज्ञ गर्नेछौं । हे सौम्य, हतार गर, यो मुहूर्त र यो दिन पनि निश्चित छ । ^AI

Shloka 26

sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ medhyaṃ hatvā pratāpavān |
atha cikṣepa saumitrissamiddhe jātavedasi || 26 ||

तो प्रतापी लक्ष्मणाने (सौमित्रीने) पवित्र कृष्णमृगाला मारून मग प्रज्वलित अग्नीत टाकले. ^AI

ती प्रतापी लक्ष्मणले यज्ञयोग्य कृष्णमृगलाई मारेर प्रज्वलित अग्निमा हाले। ^AI

Shloka 27

tantu pakvaṃ parijñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |
lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 27 ||

ते मांस शिजले आहे व भाजले आहे आणि रक्तही गेले आहे असे जाणून लक्ष्मणाने पुरुषश्रेष्ठ राघवाला म्हणले. ^AI

त्यो मासु पाक भएको, तातेको र रगत सुक्खा भएको जानेर लक्ष्मणले पुरुषश्रेष्ठ राघवलाई भने — ^AI

Shloka 28

ayaṃ sarvaḥ samastāgṅaḥ śrṛtaḥ kṛṣṇamṛgo mayā |
devatāṃ devasaṅkāśa yajasva kuśalo hyasi || 28 ||

हे देवांसारख्या तेजस्वी, हा सर्व कृष्णमृग मी पूर्ण अवयवांसह शिजवला आहे; तू कुशल आहेस, देवतेचे यजन कर. ^AI

'हे देवतासमान तेजस्वी, यो सम्पूर्ण अङ्ग भएको कृष्णमृग मैले पकाएको छु; तपाईं कुशल हुनुहुन्छ, अब देवताको यजन गर्नुहोस्।' ^AI

Shloka 29

rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavān japyakovidaḥ |
saṅgraheṇākarot sravārna mantrān satrāvasānikān || 29 ||

रामाने स्नान करून नियम पाळून, गुणसंपन्न व जपात कुशल असलेल्या त्याने सत्राच्या समाप्तीचे मंत्र थोडक्यात (सारांशाने) केले. ^AI

रामले स्नान गरी नियम पालन गर्दै, गुणसम्पन्न र जपमा निपुण भई, सत्रको अन्त्यमा गरिने मन्त्रहरूलाई संक्षेपमा सम्पन्न गरे। ^AI

Shloka 30

iṣṭvā devagaṇānsarvānviveśā'vasathaṃ śuciḥ |
babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ || 30 ||

पवित्र रामाने सर्व देवगणांचे यजन करून आपल्या निवासस्थानात प्रवेश केला; आणि अमिततेजस्वी रामाच्या मनात आनंद झाला. ^AI

पवित्र भई सबै देवगणहरूको पूजा गरी उनले आफ्नो निवासमा प्रवेश गरे; अत्यन्त तेज भएका रामको मन प्रसन्न भयो। ^AI

Shloka 31

vaiśvadevabaliṃ kṛtvā raudraṃ vaiṣṇava meva ca |
vāstusaṃśamanīyāni maṅgalāni pravartayan || 31 ||

वैश्वदेव बली केल्यावर रौद्र व वैष्णव (बली) केला, आणि वास्तुशांतीची मंगल कर्मे करू लागला. ^AI

वैश्वदेव बलि, रौद्र र वैष्णव बलि गरी, वास्तुशान्तिका मङ्गल कार्यहरू गर्दै — ^AI

Shloka 32

japaṃ ca nyāyata kṛtvā snātvā nadyāṃ yathāvidhi |
pāpasaṃśamanaṃ rāma ścakāra balimuttamam || 32 ||

विधियुक्त जप करून नदीत स्नान केल्यावर रामाने पापशमनार्थ उत्तम बली केला. ^AI

न्यायअनुसार जप गरी, नदीमा विधिपूर्वक स्नान गरी, रामले पापशमन गर्ने उत्तम बलि गरे। ^AI

Shloka 33

vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca |
āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ || 33 ||

राघवाने आश्रमाला योग्य अशी वेदीच्या स्थळाची विधाने, चैत्ये व देवालये स्थापित केली. ^AI

राघवले आश्रमको अनुरूप वेदीस्थलका विधानहरू, चैत्यहरू र देवायतनहरू स्थापित गरे। ^AI

Shloka 34

vanyairmālyaiḥ phalairmūlaiḥ pakvairmāṃsairyathāvidhi |
adbhirjapaiśca vedoktairdarbhaiśca sasamitkuśaiḥ || 34 ||

वनातील फुलांच्या माला, फळे, मुळे, शिजवलेले मांस यांनी विधिपूर्वक, पाण्याने, वेदोक्त मंत्रांच्या जपाने आणि समिधा व कुशासह दर्भांनी (त्यांनी प्राण्यांचे तर्पण केले). ^AI

वनका फूलका माला, फल, कन्दमूल, पकाएका मासु, विधिपूर्वक जल, वेदमा भनिएका जप, र समिधासहित कुशले (देवता र पितृहरूलाई) तृप्त गरे। ^AI

Shloka 35

tau tarpayitvā bhūtāni rāghavau saha sītayā |
tadā viviśatu śśālāṃ suśubhāṃ śubhalakṣaṇau || 35 ||

शुभलक्षणांचे राघव (राम व लक्ष्मण) यांनी सीतेसह प्राण्यांचे तर्पण करून नंतर अत्यंत शुभ अशा शाळेत (पर्णकुटीत) प्रवेश केला. ^AI

शुभ लक्षणयुक्त ती राघव (राम र लक्ष्मण) ले सीतासहित प्राणीहरूलाई तृप्त गरेपछि त्यसबेला अत्यन्त शुभ शाला (कुटी) मा प्रवेश गरे। ^AI

Shloka 36

tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |
vāsāya sarve viviśussametāssabhāṃ yathā devagaṇāssudharmām || 36 ||

वृक्षांच्या पानांनी आच्छादलेली, मनोहर, योग्य ठिकाणी सुंदर रीतीने बांधलेली व वाऱ्यापासून संरक्षित अशा त्या (कुटीत) सर्वजण वासासाठी अशा प्रकारे प्रवेश करू लागले, जसे देवगण सुधर्मा सभेस प्रवेश करतात. ^AI

रूखका पातले छाएको, मनोहर, यथास्थान राम्ररी बनाइएको र हावा नछिर्ने त्यस कुटीमा सबै जना भेला भएर प्रवेश गरे — जसरी देवताहरू सुधर्मा सभामा प्रवेश गर्छन्। ^AI

Shloka 37

anekanānāmṛgapakṣisaṅkule vicitrapatrastabakairdrumairyute |
vanottame vyālamṛgānunādite tadā vijahru ssusukhaṃ jitendriyāḥ || 37 ||

अनेक नाना प्रकारच्या मृग व पक्ष्यांनी गजबजलेल्या, विचित्र पानांच्या व फुलांच्या गुच्छांनी युक्त अशा वृक्षांनी भरलेल्या, हिंस्र प्राणी व मृग यांच्या आरवांनी निनादणाऱ्या त्या उत्तम वनात, जितेंद्रिय (इंद्रियजयी) असलेले ते (राम, सीता व लक्ष्मण) तेव्हा अत्यंत सुखाने विहार करू लागले. ^AI

अनेक नामका मृग र पक्षीहरूले भरिएको, विचित्र पात र फूलका गुच्छाले युक्त वृक्षहरूले घेरिएको, हिंस्र जन्तु र मृगहरूको आवाजले गुञ्जायमान उत्तम वनमा ती जितेन्द्रिय (इन्द्रियजित) हरूले त्यसबेला अत्यन्त सुखपूर्वक विहार गरे। ^AI

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ षट्पञ्चाशस्सर्गः ।

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।

प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥ 1 ॥

सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।

सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप ॥ 2 ॥

स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।

जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥ 3 ॥

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम् ।

पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ 4 ॥

ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह ।

सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 5 ॥

आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् ।

स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये ॥ 6 ॥

पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान् ।

फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम् ॥ 7 ॥

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।

मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे ॥ 8 ॥

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।

रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे ॥ 9 ॥

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम् ।

चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ 10 ॥

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।

पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥ 11 ॥

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।

रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ 12 ॥

तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।

बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम् ॥ 13 ॥

मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः ।

बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ 14 ॥

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये ।

अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥ 15 ॥

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।

अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥ 16 ॥

तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।

अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च ॥ 17 ॥

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।

सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः ॥ 18 ॥

लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च ।

कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥ 19 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् ।

आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥ 20 ॥

तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम् ।

शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 21 ॥

ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ।

कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः ॥ 22 ॥

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण ।

कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर ॥ 23 ॥

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।

चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत् ॥ 24 ॥

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम् ।

त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥ 25 ॥

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान् ।

अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि ॥ 26 ॥

तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् ।

लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ 27 ॥

अयं सर्वः समस्ताग्ङः श्रृतः कृष्णमृगो मया ।

देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ 28 ॥

रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः ।

सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥ 29 ॥

इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः ।

बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥ 30 ॥

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च ।

वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥ 31 ॥

जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि ।

पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम् ॥ 32 ॥

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।

आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥ 33 ॥

वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि ।

अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥ 34 ॥

तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।

तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ ॥ 35 ॥

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।

वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम् ॥ 36 ॥

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते ।

वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ 37 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशस्सर्गः ॥

2.56 ayodhyākāṇḍa - ṣaṭpañcāśa sargaḥ