ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ମହାଵୃକ୍ଷେ ଉଷିତ୍ଵା ରଜନୀଂ ଶିଵାମ୍ ।
ଵିମଲେଽଭ୍ଯୁଦିତେ ସୂର୍ଯେ ତସ୍ମାଦ୍ଦେଶାତ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥ 1 ॥
ଯତ୍ର ଭାଗୀରଥୀଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଯମୁନାଭିପ୍ରଵର୍ତତେ ।
ଜଗ୍ମୁସ୍ତଂ ଦେଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵିଗାହ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵନମ୍ ॥ 2 ॥
ତେ ଭୂମିଭାଗାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ ଦେଶାଂଶ୍ଚାପି ମନୋରମାନ୍ ।
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ଯଶଶ୍ଵିନଃ ॥ 3 ॥
ଯଥା କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ ସ ପଶ୍ଯଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ।
ନିଵୃତ୍ତମାତ୍ରେ ଦିଵସେ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 4 ॥
ପ୍ରଯାଗମଭିତଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଧୂମମୁନ୍ନତମ୍ ।
ଅଗ୍ନେର୍ଭଗଵତଃ କେତୁଂ ମନ୍ଯେ ସନ୍ନିହିତୋ ମୁନିଃ ॥ 5 ॥
ନୂନଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସମ୍ଭେଦଂ ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ଵଯମ୍ ।
ତଥା ହି ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦୋ ଵାରିଣୋ ଵାରିଘଟ୍ଟିତଃ ॥ 6 ॥
ଦାରୂଣି ପରିଭିନ୍ନାନି ଵନଜୈରୁପଜୀଵିଭିଃ ।
ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମେ ଚୈତେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ଦ୍ରୁମାଃ ॥ 7 ॥
ଧନ୍ଵିନୌ ତୌ ସୁଖଂ ଗତ୍ଵା ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵାକରେ ।
ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋସ୍ସନ୍ଧୌ ପ୍ରାପତୁର୍ନିଲଯଂ ମୁନେଃ ॥ 8 ॥
ରାମସ୍ତ୍ଵାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ତ୍ରାସଯନ୍ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ ।
ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତମଧ୍ଵାନଂ ଭରଦ୍ଵାଜମୁପାଗମତ୍ ॥ 9 ॥
ତତସ୍ତ୍ଵାଶ୍ରମାସାଦ୍ଯ ମୁନେର୍ଦର୍ଶନକାଙ୍କ୍ଷିଣୌ ।
ସୀତଯାନୁଗତୌ ଵୀରୌ ଦୂରାଦେଵାଵତସ୍ଥତୁଃ ॥ 10 ॥
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମୃଷିଂ ଶିଷ୍ଯଗଣୈର୍ଵୃତମ୍ ।
ସଂଶିତଵ୍ରତମେକାଗ୍ରଂ ତପସା ଲବ୍ଧଚକ୍ଷୁଷମ୍ ॥ 11 ॥
ହୁତାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ମହାଭାଗଂ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।
ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧଂ ସୀତଯା ଚାଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ॥ 12 ॥
ନ୍ଯଵେଦଯତ ଚାତ୍ମାନଂ ତସ୍ମୈ ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ ।
ପୁତ୍ରୌ ଦଶରଥସ୍ଯାଵାଂ ଭଗଵନ୍ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥ 13 ॥
ଭାର୍ଯା ମମେଯଂ ଵୈଦେହୀ କଲ୍ଯାଣୀ ଜନକାତ୍ମଜା ।
ମାଂ ଚାନୁଯାତା ଵିଜନଂ ତପୋଵନମନିନ୍ଦିତା ॥ 14 ॥
ପିତ୍ରା ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯମାନଂ ମାଂ ସୌମିତ୍ରିରନୁଜ ପ୍ରିଯଃ ।
ଅଯମନ୍ଵଗମଦ୍ଭ୍ରାତା ଵନମେଵ ଦୃଢଵ୍ରତଃ ॥ 15 ॥
ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତା ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମସ୍ତପୋଵନମ୍ ।
ଧର୍ମମେଵ ଚରିଷ୍ଯାମ ସ୍ତତ୍ର ମୂଲଫଲାଶନାଃ ॥ 16 ॥
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।
ଉପାନଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାମର୍ଘ୍ଯମୁଦକଂ ତତଃ ॥ 17 ॥
ନାନାଵିଧାନନ୍ନରସାନ୍ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶ୍ରଯାନ୍ ।
ତେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ତପ୍ତତପା ଵାସଂ ଚୈଵାଭ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ ॥ 18 ॥
ମୃଗପକ୍ଷିଭିରାସୀନୋ ମୁନିଭିଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ ।
ରାମମାଗତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସ୍ଵାଗତେନାହତଂ ମୁନିଃ ॥ 19 ॥
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତାମର୍ଚାମୁପଵିଷ୍ଟଂ ସ ରାଘଵମ୍ ।
ଭରଦ୍ଵାଜୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମଯୁକ୍ତମିଦଂ ତଦା ॥ 20 ॥
ଚିରସ୍ଯ ଖଲୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପଶ୍ଯାମି ତ୍ଵାମିହାଗତମ୍ ।
ଶ୍ରୁତଂ ତଵ ମଯା ଚେଦଂ ଵିଵାସନମକାରଣମ୍ ॥ 21 ॥
ଅଵକାଶୋ ଵିଵିକ୍ତୋଽଯଂ ମହାନଦ୍ଯୋସ୍ସମାଗମେ ।
ପୁଣ୍ଯଶ୍ଚ ରମଣୀଯଶ୍ଚ ଵସତ୍ଵିହ ଭଵାନ୍ ସୁଖମ୍ ॥ 22 ॥
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ରାଘଵଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାମଃ ସର୍ଵହିତେ ରତଃ ॥ 23 ॥
ଭଗଵନ୍ନିତ ଆସନ୍ନଃ ପୌରଜାନପଦୋ ଜନଃ ।
ସୁଦର୍ଶମିହ ମାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମନ୍ଯେଽହମିମମାଶ୍ରମମ୍ ॥ 24 ॥
ଆଗମିଷ୍ଯତି ଵୈଦେହୀଂ ମାଂ ଚାପି ପ୍ରେକ୍ଷକୋ ଜନଃ ।
ଅନେନ କାରଣେନାହମିହ ଵାସଂ ନ ରୋଚଯେ ॥ 25 ॥
ଏକାନ୍ତେ ପଶ୍ଯ ଭଗଵନ୍ନାଶ୍ରମସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ ।
ରମେତ ଯତ୍ର ଵୈଦେହୀ ସୁଖାର୍ହା ଜନକାତ୍ମଜା ॥ 26 ॥
ଏତଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହାମୁନିଃ ।
ରାଘଵସ୍ଯ ତତୋ ଵାକ୍ଯମର୍ଥଗ୍ରାହକମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 27 ॥
ଦଶକ୍ରୋଶ ଇତସ୍ତାତ ଗିରିର୍ଯତ୍ରନିଵତ୍ସ୍ଯସି ।
ମହର୍ଷିସେଵିତଃ ପୁଣ୍ଯଃ ସର୍ଵତଃ ସୁଖଦର୍ଶନଃ ॥ 28 ॥
ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲାନୁଚରିତୋ ଵାନରର୍କ୍ଷନିଷେଵିତଃ ।
ଚିତ୍ରକୂଟ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଗନ୍ଧମାଦନସନ୍ନିଭଃ ॥ 29 ॥
ଯାଵତା ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ନରଶୃଙ୍ଗାନ୍ଯଵେକ୍ଷତେ ।
କଲ୍ଯାଣାନି ସମାଧତ୍ତେ ନ ପାପେ କୁରୁତେ ମନଃ ॥ 30 ॥
ଋଷଯସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଵିହୃତ୍ଯ ଶରଦାଂ ଶତମ୍ ।
ତପସା ଦିଵମାରୂଢାଃ କପାଲଶିରସା ସହ ॥ 31 ॥
ପ୍ରଵିଵିକ୍ତମହଂ ମନ୍ଯେ ତଂ ଵାସଂ ଭଵତସ୍ସୁଖମ୍ ।
ଇହ ଵା ଵନଵାସାଯ ଵସ ରାମ ମଯା ସହ ॥ 32 ॥
ସ ରାମଂ ସର୍ଵକାମୈସ୍ତଂ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରିଯାତିଥିମ୍ ।
ସଭାର୍ଯଂ ସହ ଚ ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥ 33 ॥
ତସ୍ଯ ପ୍ରଯାଗେ ରାମସ୍ଯ ତଂ ମହର୍ଷିମୁପେଯୁଷଃ ।
ପ୍ରପନ୍ନା ରଜନୀ ପୁଣ୍ଯାଃ ଚିତ୍ରାଃ କଥଯତଃ କଥାଃ ॥ 34 ॥
ସୀତାତୃତୀଯଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପରିଶ୍ରାନ୍ତଃ ସୁଖୋଚିତଃ ।
ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ତାଂ ରାତ୍ରିମଵସତ୍ସୁଖମ୍ ॥ 35 ॥
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ତୁ ଭରଦ୍ଵାଜମୁପାଗମତ୍ ।
ଉଵାଚ ନରଶାର୍ଦୂଲୋ ମୁନିଂ ଜ୍ଵଲିତତେଜସମ୍ ॥ 36 ॥
ଶର୍ଵରୀଂ ଭଗଵନ୍ନଦ୍ଯ ସତ୍ଯଶୀଲ ତଵାଶ୍ରମେ ।
ଉଷିତାଃ ସ୍ମେହ ଵସତିମନୁଜାନାତୁ ନୋ ଭଵାନ୍ ॥ 37 ॥
ରାତ୍ର୍ଯାଂ ତୁ ତସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍ ।
ମଧୁମୂଲଫଲୋପେତଂ ଚିତ୍ରକୂଟଂ ଵ୍ରଜେତି ହ ॥ 38 ॥
ଵାସମୌପଯିକଂ ମନ୍ଯେ ତଵ ରାମ ମହାବଲ ନାନାନଗଗଣୋପେତଃ କିନ୍ନରୋରଗସେଵିତଃ ।
ମଯୂରନାଦାଭିରୁତୋ ଗଜରାଜନିଷେଵିତଃ ॥ 39 ॥
ଗମ୍ଯତାଂ ଭଵତା ଶୈଲ ଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟଃ ସ ଵିଶ୍ରୁତଃ ।
ପୁଣ୍ଯଶ୍ଚ ରମଣୀଯଶ୍ଚ ବହୁମୂଲଫଲାଯୁତଃ ॥ 40 ॥
ତତ୍ର କୁଞ୍ଜରଯୂଥାନି ମୃଗଯୂଥାନି ଚାଭିତଃ ।
ଵିଚରନ୍ତି ଵନାନ୍ତେସ୍ମିନ୍ ତାନି ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଘଵ ॥ 41 ॥
ସରିତ୍ପ୍ରସ୍ରଵଣପ୍ରସ୍ଥାନ୍ ଦରୀକନ୍ଦରନିର୍ଝରାନ୍ ।
ଚରତଃ ସୀତଯା ସାର୍ଧଂ ନନ୍ଦିଷ୍ଯତି ମନସ୍ତଵ ॥ 42 ॥
ପ୍ରହୃଷ୍ଟକୋଯଷ୍ଟିକକୋକିଲସ୍ଵନୈର୍ଵିନାଦିତଂ ତଂ ଵସୁଧାଧରଂ ଶିଵମ୍ ।
ମୃଗୈଶ୍ଚ ମତ୍ତୈର୍ବହୁଭିଶ୍ଚ କୁଞ୍ଜରୈଃ ସୁରମ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସମାଵସାଶ୍ରମମ୍ ॥ 43 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.