ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତମଗ୍ନିମିଵ ସଂଶାନ୍ତମମ୍ବୁହୀନମିଵାର୍ଣଵମ୍ ।
ହତପ୍ରଭମିଵାଽଽଦିତ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପାର୍ଥିଵମ୍ ॥ 1 ॥
କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ଵିଵିଧାଂ ଶୋକକର୍ଶିତା ।
ଉପଗୃହ୍ଯ ଶିରୋ ରାଜ୍ଞଃ କୈକେଯୀଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ॥ 2 ॥
ତମଗ୍ନିମିଵ ସଂଶାନ୍ତମମ୍ବୁହୀନମିଵାର୍ଣଵମ୍ ।
ହତପ୍ରଭମିଵାଽଽଦିତ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପାର୍ଥିଵମ୍ ॥ 3 ॥
କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ଵିଵିଧାଂ ଶୋକକର୍ଶିତା ।
ଉପଗୃହ୍ଯ ଶିରୋ ରାଜ୍ଞଃ କୈକେଯୀଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ॥ 4 ॥
ସକାମା ଭଵ କୈକେଯି ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନମେକାଗ୍ରା ନୃଶଂସେ ଦୁଷ୍ଟଚାରିଣି ॥ 5 ॥
ଵିହାଯ ମାଂ ଗତୋ ରାମଃ ଭର୍ତା ଚ ସ୍ଵର୍ଗତୋ ମମ ।
ଵିପଥେ ସାର୍ଥହୀନେଵ ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ ॥ 6 ॥
ଭର୍ତାରଂ ତଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କା ସ୍ତ୍ରୀ ଦୈଵତମାତ୍ମନଃ ।
ଇଚ୍ଛେଜ୍ଜୀଵିତୁମନ୍ଯତ୍ର କୈକେଯ୍ଯାସ୍ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମଣଃ ॥ 7 ॥
ନ ଲୁବ୍ଧୋ ବୁଧ୍ଯତେ ଦୋଷାନ୍ କିମ୍ପାକମିଵ ଭକ୍ଷଯନ୍ ।
କୁବ୍ଜାନିମିତ୍ତଂ କୈକେଯ୍ଯା ରାଘଵାଣାଂ କୁଲଂ ହତମ୍ ॥ 8 ॥
ଅନିଯୋଗେ ନିଯୁକ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ରାମଂ ଵିଵାସିତମ୍ ।
ସଭାର୍ଯଂ ଜନକଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରିତପ୍ସ୍ଯତ୍ଯହଂ ଯଥା ॥ 9 ॥
ସ ମାମନାଥାଂ ଵିଧଵାଂ ନାଦ୍ଯ ଜାନାତି ଧାର୍ମିକଃ ।
ରାମଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଃ ଜୀଵନ୍ନାଶମିତୋ ଗତଃ ॥ 10 ॥
ଵିଦେହରାଜସ୍ଯ ସୁତା ତଥା ସୀତା ତପସ୍ଵିନୀ ।
ଦୁଃଖସ୍ଯାନୁଚିତା ଦୁଃଖଂ ଵନେ ପର୍ଯୁଦ୍ଵିଜିଷ୍ଯତି ॥ 11 ॥
ନଦତାଂ ଭୀମଘୋଷାଣାଂ ନିଶାସୁ ମୃଗପକ୍ଷିଣାମ୍ ।
ନିଶମ୍ଯ ନୂନଂ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତା ରାଘଵଂ ସଂଶ୍ରଯିଷ୍ଯତି ॥ 12 ॥
ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚୈଵାଲ୍ପପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଵୈଦେହୀମନୁଚିନ୍ତଯନ୍ ।
ସୋଽପି ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟୋ ନନୁ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍ ॥ 13 ॥
ସାଽହମଦ୍ଯୈଵ ଦିଷ୍ଟାନ୍ତଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ପତିଵ୍ରତା ।
ଇଦଂ ଶରୀର ମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତାଶନମ୍ ॥ 14 ॥
ତାଂ ତତସ୍ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତପସ୍ଵିନୀମ୍ ।
ଵ୍ଯପନୀଯ ସୁଦୁଃଖାର୍ତାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ଵ୍ଯାଵହାରିକାଃ ॥ 15 ॥
ତୈଲଦ୍ରୋଣ୍ଯାମଥାମାତ୍ଯା ସମ୍ଵେଶ୍ଯ ଜଗତୀପତିମ୍ ।
ରାଜ୍ଞସ୍ସର୍ଵାଣ୍ଯଥାଦିଷ୍ଟାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ କର୍ମାଣ୍ଯନନ୍ତରମ୍ ॥ 16 ॥
ନ ତୁ ସଙ୍କଲନଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵିନା ପୁତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ।
ସର୍ଵଜ୍ଞାଃ କର୍ତୁମୀଷୁସ୍ତେ ତତୋ ରକ୍ଷନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥ 17 ॥
ତୈଲଦ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ତୁ ସଚିଵୈଶ୍ଶାଯିତଂ ତଂ ନରାଧିପମ୍ ।
ହା ମୃତୋଽଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତାଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍ ॥ 18 ॥
ବାହୂନୁଦ୍ଯମ୍ଯ କୃପଣାଃ ନେତ୍ରପ୍ରସ୍ରଵଣୈର୍ମୁଖୈଃ ।
ରୁଦନ୍ତ୍ଯ ଶ୍ଶୋକସନ୍ତପ୍ତାଃ କୃପଣଂ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍ ॥ 19 ॥
ହା ମହାରାଜ ରାମେଣ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନା ।
ଵିହୀନାସ୍ସତ୍ଯସନ୍ଧେନ କିମର୍ଥଂ ଵିଜହାସି ନଃ ॥ 20 ॥
କୈକେଯ୍ଯା ଦୁଷ୍ଟଭାଵାଯାଃ ରାଘଵେଣ ଵିଯୋଜିତାଃ ।
କଥଂ ପତିଘ୍ନଯା ଵତ୍ସ୍ଯାମ ସ୍ସମୀପେ ଵିଧଵା ଵଯମ୍ ॥ 21 ॥
ସ ହି ନାଥସ୍ସଦାସ୍ମାକଂ ତଵ ଚ ପ୍ରଭୁରାତ୍ମଵାନ୍ ।
ଵନଂ ରାମୋ ଗତଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ଵିହାଯ ନୃପତିଶ୍ରିଯମ୍ ॥ 22 ॥
ତ୍ଵଯା ତେନ ଚ ଵୀରେଣ ଵିନା ଵ୍ଯସନମୋହିତାଃ ।
କଥଂ ଵଯଂ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମଃ କୈକେଯ୍ଯା ଚ ଵିଦୂଷିତାଃ ॥ 23 ॥
ଯଯା ତୁ ରାଜା ରାମଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ ।
ସୀତଯା ସହ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତା ସ୍ସାକମନ୍ଯଂ ନ ହାସ୍ଯତି ॥ 24 ॥
ତା ବାଷ୍ପେଣ ଚ ସଂଵୀତାଶ୍ଶୋକେନ ଵିପୁଲେନ ଚ ।
ଵ୍ଯଵେଷ୍ଟନ୍ତ ନିରାନନ୍ଦା ରାଘଵସ୍ଯ ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 25 ॥
ନିଶା ଚନ୍ଦ୍ରଵିହୀନେଵ ସ୍ତ୍ରୀଵ ଭର୍ତୃଵିଵର୍ଜିତା ।
ପୁରୀ ନାରାଜତାଯୋଧ୍ଯା ହୀନା ରାଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନା ॥ 26 ॥
ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲଜନା ହାହାଭୂତକୁଲାଙ୍ଗନା ।
ଶୂନ୍ଯଚତ୍ଵରଵେଶ୍ମାନ୍ତା ନ ବଭ୍ରାଜ ଯଥାପୁରମ୍ ॥ 27 ॥
ଗତେ ତୁ ଶୋକାତ୍ ତ୍ରିଦିଵଂ ନରାଧିପେ ମହୀତଲସ୍ଥାସୁ ନୃପାଙ୍ଗନାସୁ ଚ ।
ନିଵୃତ୍ତଚାରସ୍ସହସା ଗତୋ ରଵିଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଚାରା ରଜନୀ ହ୍ଯୁପସ୍ଥିତା ॥ 28 ॥
ଋତେ ତୁ ପୁତ୍ରାଦ୍ଧହନଂ ମହୀପତେର୍ନରୋଚଯନ୍ତେ ସୁହୃଦସ୍ସମାଗତାଃ ।
ଇତୀଵ ତସ୍ମିନ୍ ଶଯନେ ନ୍ଯଵେଶଯନ୍ ଵନିଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଜାନମଚିନ୍ତ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ॥ 29 ॥
ଗତପ୍ରଭା ଦ୍ଯୌରିଵ ଭାସ୍କରଂ ଵିନା ଵ୍ଯପେତନକ୍ଷତ୍ରଗଣେଵ ଶର୍ଵରୀ ।
ପୁରୀ ବଭାସେ ରହିତା ମହାତ୍ମନା ନ ଚାସ୍ରକଣ୍ଠାଽକୁଲମାର୍ଗଚତ୍ଵରା ॥ 30 ॥
ନରାଶ୍ଚ ନାର୍ଯଶ୍ଚ ସମେତ୍ଯ ସଙ୍ଘଶଃ ଵିଗର୍ହମାଣା ଭରତସ୍ଯ ମାତରମ୍ ।
ତଦା ନଗର୍ଯାଂ ନରଦେଵସଙ୍କ୍ଷଯେ ବଭୂଵୁରାର୍ତା ନ ଚ ଶର୍ମ ଲେଭିରେ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षट्षष्टितमस्सर्गः ।
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥ 1 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ 2 ॥
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥ 3 ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ 4 ॥
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ 5 ॥
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ 6 ॥
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ 7 ॥
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥ 8 ॥
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ 9 ॥
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥ 10 ॥
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ 11 ॥
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ 12 ॥
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 13 ॥
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ 14 ॥
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ 15 ॥
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।
राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ 16 ॥
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ 17 ॥
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ 18 ॥
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ 19 ॥
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।
विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥ 20 ॥
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।
कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥ 21 ॥
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥ 22 ॥
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥ 23 ॥
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥ 24 ॥
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥ 25 ॥
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ 26 ॥
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ 27 ॥
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।
निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥ 28 ॥
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥ 29 ॥
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥ 30 ॥
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||
vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||
na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||
tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||
na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||
tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||
hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |
vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||
tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |
vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||
niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||
gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |
nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||
ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |
itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||
narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.