ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତେଷାମେଵଂ ଵିଷଣ୍ଣାନାଂ ପୀଡିତାନାମତୀଵ ଚ ।
ବାଷ୍ପଵିପ୍ଲୁତନେତ୍ରାଣାଂ ସଶୋକାନାଂ ମୁମୂର୍ଷଯା ॥ 1 ॥
ଅନୁଗମ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତାନାଂ ରାମଂ ନଗରଵାସିନାମ୍ ।
ଉଦ୍ଗତାନୀଵ ସତ୍ଵାନି ବଭୂଵୁରମନସ୍ଵିନାମ୍ ॥ 2 ॥
ତେଷାମେଵଂ ଵିଷଣ୍ଣାନାଂ ପୀଡିତାନାମତୀଵ ଚ ।
ବାଷ୍ପଵିପ୍ଲୁତନେତ୍ରାଣାଂ ସଶୋକାନାଂ ମୁମୂର୍ଷଯା ॥ 3 ॥
ଅନୁଗମ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତାନାଂ ରାମଂ ନଗରଵାସିନାମ୍ ।
ଉଦ୍ଗତାନୀଵ ସତ୍ଵାନି ବଭୂଵୁରମନସ୍ଵିନାମ୍ ॥ 4 ॥
ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ନିଲଯମାଗମ୍ଯ ପୁତ୍ରଦାରୈସ୍ସମାଵୃତା ।
ଅଶ୍ରୂଣି ମୁମୁଚୁସ୍ସର୍ଵେ ବାଷ୍ପେଣ ପିହିତାନନାଃ ॥ 5 ॥
ନ ଚାହୃଷ୍ଯନ୍ ନଚାମୋଦନ୍ ଵଣିଜୋ ନ ପ୍ରସାରଯନ୍ ।
ନ ଚାଶୋଭନ୍ତ ପଣ୍ଯାନି ନାପଚନ୍ ଗୃହମେଧିନଃ ॥ 6 ॥
ନଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ଵିପୁଲଂ ଵା ଧନାଗମମ୍ ।
ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଥମଜଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ ॥ 7 ॥
ଗୃହେ ଗୃହେ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ଭର୍ତାରଂ ଗୃହମାଗତମ୍ ।
ଵ୍ଯଗର୍ହଯନ୍ତ ଦୁଃଖାର୍ତା ଵାଗ୍ଭିସ୍ତୋତ୍ରୈରିଵ ଦ୍ଵିପାନ୍ ॥ 8 ॥
କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହୈଃ କାର୍ଯଂ କିଂ ଦାରୈଃ କିଂ ଧନେନ ଵା ।
ପୁତ୍ରୈର୍ଵା କିଂ ସୁଖୈର୍ଵାପି ଯେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ ॥ 9 ॥
ଏକଃ ସତ୍ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ସହ ସୀତଯା ।
ଯୋଽନୁଗଚ୍ଛତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରାମଂ ପରିଚରନ୍ ଵନେ ॥ 10 ॥
ଆପଗାଃ କୃତପୁଣ୍ଯାସ୍ତା ପଦ୍ମିନ୍ଯଶ୍ଚ ସରାଂସି ଚ ।
ଯେଷୁ ସ୍ନାସ୍ଯତି କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲଂ ଶୁଚି ॥ 11 ॥
ଶୋଭଯିଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମଟଵ୍ଯୋ ରମ୍ଯକାନନାଃ ।
ଆପଗାଶ୍ଚ ମହାନୂପାଃ ସାନୁମନ୍ତଶ୍ଚ ପର୍ଵତାଃ ॥ 12 ॥
କାନନଂ ଵାପି ଶୈଲଂ ଵା ଯଂ ରାମୋଽଧିଗମିଷ୍ଯତି ।
ପ୍ରିଯାତିଥିମିଵ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନୈନଂ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯନର୍ଚିତୁମ୍ ॥ 13 ॥
ଵିଚିତ୍ରକୁସୁମାପୀଡା ବହୁମଞ୍ଜରି ଧାରିଣଃ ।
ରାଘଵଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନଗା ଭ୍ରମରଶାଲିନଃ ॥ 14 ॥
ଅକାଲେ ଚାପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ ।
ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯନୁକ୍ରୋଶାଦ୍ଗିରଯୋ ରାମମାଗତମ୍ ॥ 15 ॥
ପ୍ରସ୍ରଵିଷ୍ଯନ୍ତି ତୋଯାନି ଵିମଲାନି ମହୀଧରାଃ ।
ଵିଦର୍ଶଯନ୍ତୋ ଵିଵିଧାନ୍ ଭୂଯଶ୍ଚିତ୍ରାଂଶ୍ଚ ନିର୍ଝରାନ୍ ॥ 16 ॥
ପାଦପାଃ ପର୍ଵତାଗ୍ରେଷୁ ରମଯିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ ।
ଯତ୍ର ରାମୋ ଭଯଂ ନାତ୍ର ନାସ୍ତି ତତ୍ର ପରାଭଵଃ ॥ 17 ॥
ସ ହି ଶୂରୋ ମହାବାହୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ।
ପୁରା ଭଵତି ନୋଦୂରାଦନୁଗଚ୍ଛାମ ରାଘଵମ୍ ॥ 18 ॥
ପାଦଚ୍ଛାଯା ସୁଖା ଭର୍ତୁସ୍ତାଦୃଶସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ସ ହି ନାଥୋ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ସ ଗତି ସ୍ସପରାଯଣମ୍ ॥ 19 ॥
ଵଯଂ ପରିଚରିଷ୍ଯାମଃ ସୀତାଂ ଯୂଯଂ ତୁ ରାଘଵମ୍ ।
ଇତି ପୌରସ୍ତ୍ରିଯୋ ଭର୍ତୃନ୍ ଦୁଖାର୍ତାସ୍ତତ୍ତଦବ୍ରୁଵନ୍ ॥ 20 ॥
ଯୁଷ୍ମାକଂ ରାଘଵୋଽରଣ୍ଯେ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ ଵିଧାସ୍ଯତି ।
ସୀତା ନାରୀଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ କରିଷ୍ଯତି ॥ 21 ॥
କୋ ନ୍ଵନେନାଽପ୍ରତୀତେନ ସୋତ୍କଣ୍ଠିତଜନେନ ଚ ।
ସମ୍ପ୍ରିଯେତାମନୋଜ୍ଞେନ ଵାସେନ ହୃତଚେତସା ॥ 22 ॥
କୈକେଯ୍ଯା ଯଦି ଚେ ଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦଧର୍ମ୍ଯମନାଥଵତ୍ ।
ନ ହି ନୋ ଜୀଵିତେନାର୍ଥଃ କୁତଃ ପୁତ୍ରୈଃ କୁତୋ ଧନୈଃ ॥ 23 ॥
ଯଯା ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଭର୍ତା ଚ ତ୍ଯକ୍ତାଵୈଶ୍ଵର୍ଯକାରଣାତ୍ ।
କଂ ସା ପରିହରେଦନ୍ଯଂ କୈକେଯୀ କୁଲପାଂସନୀ ॥ 24 ॥
କୈକେଯ୍ଯା ନ ଵଯଂ ରାଜ୍ଯେ ଭୃତକା ନିଵସେମହି ।
ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ଜାତୁ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯଃ ପୁତ୍ରୈରପି ଶପାମହେ ॥ 25 ॥
ଯା ପୁତ୍ରଂ ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵାସଯତି ନିର୍ଘୃଣା ।
କସ୍ତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖଂ ଜୀଵେଦଧର୍ମ୍ଯାଂ ଦୁଷ୍ଟଚାରିଣୀମ୍ ॥ 26 ॥
ଉପଦ୍ରୁତମିଦଂ ସର୍ଵମନାଲମ୍ବମନାଯକମ୍ ।
କୈକେଯ୍ଯା ହି କୃତେ ସର୍ଵଂ ଵିନାଶମୁପଯାସ୍ଯତି ॥ 27 ॥
ନ ହି ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ରାମେ ଜୀଵିଷ୍ଯତି ମହୀପତିଃ ।
ମୃତେ ଦଶରଥେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଲାପସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ ॥ 28 ॥
ତେ ଵିଷଂ ପିବତାଲୋଡ୍ଯ କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯା ସ୍ସୁଦୁର୍ଗତାଃ ।
ରାଘଵଂ ଵାନୁଗଚ୍ଛଧ୍ଵମଶ୍ରୁତିଂ ଵାପି ଗଚ୍ଛତ ॥ 29 ॥
ମିଥ୍ଯାପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମ ସ୍ସସୀତ ସ୍ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।
ଭରତେ ସନ୍ନିସୃଷ୍ଟାସ୍ସ୍ମ ସ୍ସୌନିକେ ପଶଵୋ ଯଥା ॥ 30 ॥
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନ ଶ୍ଶ୍ଯାମୋ ଗୂଢଜତ୍ରୁରରିନ୍ଦମଃ ।
ଆଜାନୁବାହୁଃ ପଦ୍ମାକ୍ଷୋ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ ॥ 31 ॥
ପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ମଧୁର ସ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ମହାବଲଃ ।
ସୌମ୍ଯସ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ॥ 32 ॥
ନୂନଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲୋ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମଃ ।
ଶୋଭଯିଷ୍ଯତ୍ଯରଣ୍ଯାନି ଵିଚରନ୍ ସ ମହାରଥଃ ॥ 33 ॥
ତାସ୍ତଥା ଵିଲପନ୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ନଗରେ ନାଗରସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ଚୁକ୍ରୁଶୁ ର୍ଦୁଃଖସନ୍ତପ୍ତା ମୃତ୍ଯୋରିଵ ଭଯାଗମେ ॥ 34 ॥
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ତୀନାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵେଶ୍ମସୁ ରାଘଵମ୍ ।
ଜଗାମାସ୍ତଂ ଦିନକରୋ ରଜନୀ ଚାଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 35 ॥
ନଷ୍ଟଜ୍ଵଲନସନ୍ତାପା ପ୍ରଶାନ୍ତାଧ୍ଯାଯସତ୍କଥା ।
ତିମିରେଣାଭିଲିପ୍ତେଵ ସା ତଦା ନଗରୀ ବଭୌ ॥ 36 ॥
ଉପଶାନ୍ତଵଣିକ୍ପଣ୍ଯା ନଷ୍ଟହର୍ଷା ନିରାଶ୍ରଯା ।
ଅଯୋଧ୍ଯା ନଗରୀ ଚାସୀନ୍ନଷ୍ଟତାରମିଵାମ୍ବରମ୍ ॥ 37 ॥
ତଥା ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରାମନିମିତ୍ତମାତୁରା ଯଥା ସୁତେ ଭ୍ରାତରି ଵା ଵିଵାସିତେ ।
ଵିଲପ୍ଯ ଦୀନା ରୁରୁଦୁର୍ଵିଚେତସ ସ୍ସୂତୈର୍ହି ତାସାମଧିକୋ ହି ସୋଽଭଵତ୍ ॥ 38 ॥
ପ୍ରଶାନ୍ତଗୀତୋତ୍ସଵନୃତ୍ତଵାଦନା ଵ୍ଯପାସ୍ତହର୍ଷା ପିହିତାପଣୋଦଯା ।
ତଦା ହ୍ଯଯୋଧ୍ଯା ନଗରୀ ବଭୂଵ ସା ମହାର୍ଣଵ ସ୍ସଙ୍କ୍ଷପିତୋଦକୋ ଯଥା ॥ 39 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha aṣṭacatvāriṃśassargaḥ |
teṣāmevaṃ viṣaṇṇānāṃ pīḍitānāmatīva ca |
bāṣpaviplutanetrāṇāṃ saśokānāṃ mumūrṣayā || 1 ||
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
udgatānīva satvāni babhūvuramanasvinām || 2 ||
teṣāmevaṃ viṣaṇṇānāṃ pīḍitānāmatīva ca |
bāṣpaviplutanetrāṇāṃ saśokānāṃ mumūrṣayā || 3 ||
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
udgatānīva satvāni babhūvuramanasvinām || 4 ||
svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraissamāvṛtā |
aśrūṇi mumucussarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ || 5 ||
na cāhṛṣyan nacāmodan vaṇijo na prasārayan |
na cāśobhanta paṇyāni nāpacan gṛhamedhinaḥ || 6 ||
naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam |
putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata || 7 ||
gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam |
vyagarhayanta duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān || 8 ||
kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā |
putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam || 9 ||
ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇa ssaha sītayā |
yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane || 10 ||
āpagāḥ kṛtapuṇyāstā padminyaśca sarāṃsi ca |
yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci || 11 ||
śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ |
āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ || 12 ||
kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'dhigamiṣyati |
priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum || 13 ||
vicitrakusumāpīḍā bahumañjari dhāriṇaḥ |
rāghavaṃ darśayiṣyanti nagā bhramaraśālinaḥ || 14 ||
akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam || 15 ||
prasraviṣyanti toyāni vimalāni mahīdharāḥ |
vidarśayanto vividhān bhūyaścitrāṃśca nirjharān || 16 ||
pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam |
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ || 17 ||
sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca |
purā bhavati nodūrādanugacchāma rāghavam || 18 ||
pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ |
sa hi nātho janasyāsya sa gati ssaparāyaṇam || 19 ||
vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam |
iti paurastriyo bhartṛn dukhārtāstattadabruvan || 20 ||
yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati |
sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati || 21 ||
ko nvanenā'pratītena sotkaṇṭhitajanena ca |
sampriyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā || 22 ||
kaikeyyā yadi ce drājyaṃ syādadharmyamanāthavat |
na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ || 23 ||
yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt |
kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī || 24 ||
kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi |
jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe || 25 ||
yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā |
kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm || 26 ||
upadrutamidaṃ sarvamanālambamanāyakam |
kaikeyyā hi kṛte sarvaṃ vināśamupayāsyati || 27 ||
na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ |
mṛte daśarathe vyaktaṃ vilāpastadanantaram || 28 ||
te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyā ssudurgatāḥ |
rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata || 29 ||
mithyāpravrājito rāma ssasīta ssahalakṣmaṇaḥ |
bharate sannisṛṣṭāssma ssaunike paśavo yathā || 30 ||
pūrṇacandrānana śśyāmo gūḍhajatrurarindamaḥ |
ājānubāhuḥ padmākṣo rāmo lakṣmaṇapūrvajaḥ || 31 ||
pūrvābhibhāṣī madhura ssatyavādī mahābalaḥ |
saumyassarvasya lokasya candravatpriyadarśanaḥ || 32 ||
nūnaṃ puruṣaśārdūlo mattamātaṅgavikramaḥ |
śobhayiṣyatyaraṇyāni vicaran sa mahārathaḥ || 33 ||
tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |
cukruśu rduḥkhasantaptā mṛtyoriva bhayāgame || 34 ||
ityevaṃ vilapantīnāṃ strīṇāṃ veśmasu rāghavam |
jagāmāstaṃ dinakaro rajanī cābhyavartata || 35 ||
naṣṭajvalanasantāpā praśāntādhyāyasatkathā |
timireṇābhilipteva sā tadā nagarī babhau || 36 ||
upaśāntavaṇikpaṇyā naṣṭaharṣā nirāśrayā |
ayodhyā nagarī cāsīnnaṣṭatāramivāmbaram || 37 ||
tathā striyo rāmanimittamāturā yathā sute bhrātari vā vivāsite |
vilapya dīnā rurudurvicetasa ssūtairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat || 38 ||
praśāntagītotsavanṛttavādanā vyapāstaharṣā pihitāpaṇodayā |
tadā hyayodhyā nagarī babhūva sā mahārṇava ssaṅkṣapitodako yathā || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ।
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया ॥ 1 ॥
अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् ।
उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥ 2 ॥
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया ॥ 3 ॥
अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् ।
उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥ 4 ॥
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता ।
अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥ 5 ॥
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः ॥ 6 ॥
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम् ।
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ 7 ॥
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् ।
व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥ 8 ॥
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा ।
पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ 9 ॥
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया ।
योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥ 10 ॥
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥ 11 ॥
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः ।
आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥ 12 ॥
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति ।
प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥ 13 ॥
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः ।
राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः ॥ 14 ॥
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥ 15 ॥
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् ॥ 16 ॥
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः ॥ 17 ॥
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ।
पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम् ॥ 18 ॥
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम् ॥ 19 ॥
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् ।
इति पौरस्त्रियो भर्तृन् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥ 20 ॥
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति ।
सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥ 21 ॥
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च ।
सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥ 22 ॥
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् ।
न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥ 23 ॥
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् ।
कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥ 24 ॥
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे ॥ 25 ॥
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥ 26 ॥
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति ॥ 27 ॥
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम् ॥ 28 ॥
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः ।
राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥ 29 ॥
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः ।
भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा ॥ 30 ॥
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः ॥ 31 ॥
पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥ 32 ॥
नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥ 33 ॥
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥ 34 ॥
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 35 ॥
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ ॥ 36 ॥
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥ 37 ॥
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतस स्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत् ॥ 38 ॥
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादना व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा महार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha aṣṭacatvāriṃśassargaḥ |
teṣāmevaṃ viṣaṇṇānāṃ pīḍitānāmatīva ca |
bāṣpaviplutanetrāṇāṃ saśokānāṃ mumūrṣayā || 1 ||
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
udgatānīva satvāni babhūvuramanasvinām || 2 ||
teṣāmevaṃ viṣaṇṇānāṃ pīḍitānāmatīva ca |
bāṣpaviplutanetrāṇāṃ saśokānāṃ mumūrṣayā || 3 ||
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
udgatānīva satvāni babhūvuramanasvinām || 4 ||
svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraissamāvṛtā |
aśrūṇi mumucussarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ || 5 ||
na cāhṛṣyan nacāmodan vaṇijo na prasārayan |
na cāśobhanta paṇyāni nāpacan gṛhamedhinaḥ || 6 ||
naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam |
putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata || 7 ||
gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam |
vyagarhayanta duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān || 8 ||
kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā |
putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam || 9 ||
ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇa ssaha sītayā |
yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane || 10 ||
āpagāḥ kṛtapuṇyāstā padminyaśca sarāṃsi ca |
yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci || 11 ||
śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ |
āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ || 12 ||
kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'dhigamiṣyati |
priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum || 13 ||
vicitrakusumāpīḍā bahumañjari dhāriṇaḥ |
rāghavaṃ darśayiṣyanti nagā bhramaraśālinaḥ || 14 ||
akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam || 15 ||
prasraviṣyanti toyāni vimalāni mahīdharāḥ |
vidarśayanto vividhān bhūyaścitrāṃśca nirjharān || 16 ||
pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam |
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ || 17 ||
sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca |
purā bhavati nodūrādanugacchāma rāghavam || 18 ||
pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ |
sa hi nātho janasyāsya sa gati ssaparāyaṇam || 19 ||
vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam |
iti paurastriyo bhartṛn dukhārtāstattadabruvan || 20 ||
yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati |
sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati || 21 ||
ko nvanenā'pratītena sotkaṇṭhitajanena ca |
sampriyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā || 22 ||
kaikeyyā yadi ce drājyaṃ syādadharmyamanāthavat |
na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ || 23 ||
yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt |
kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī || 24 ||
kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi |
jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe || 25 ||
yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā |
kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm || 26 ||
upadrutamidaṃ sarvamanālambamanāyakam |
kaikeyyā hi kṛte sarvaṃ vināśamupayāsyati || 27 ||
na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ |
mṛte daśarathe vyaktaṃ vilāpastadanantaram || 28 ||
te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyā ssudurgatāḥ |
rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata || 29 ||
mithyāpravrājito rāma ssasīta ssahalakṣmaṇaḥ |
bharate sannisṛṣṭāssma ssaunike paśavo yathā || 30 ||
pūrṇacandrānana śśyāmo gūḍhajatrurarindamaḥ |
ājānubāhuḥ padmākṣo rāmo lakṣmaṇapūrvajaḥ || 31 ||
pūrvābhibhāṣī madhura ssatyavādī mahābalaḥ |
saumyassarvasya lokasya candravatpriyadarśanaḥ || 32 ||
nūnaṃ puruṣaśārdūlo mattamātaṅgavikramaḥ |
śobhayiṣyatyaraṇyāni vicaran sa mahārathaḥ || 33 ||
tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |
cukruśu rduḥkhasantaptā mṛtyoriva bhayāgame || 34 ||
ityevaṃ vilapantīnāṃ strīṇāṃ veśmasu rāghavam |
jagāmāstaṃ dinakaro rajanī cābhyavartata || 35 ||
naṣṭajvalanasantāpā praśāntādhyāyasatkathā |
timireṇābhilipteva sā tadā nagarī babhau || 36 ||
upaśāntavaṇikpaṇyā naṣṭaharṣā nirāśrayā |
ayodhyā nagarī cāsīnnaṣṭatāramivāmbaram || 37 ||
tathā striyo rāmanimittamāturā yathā sute bhrātari vā vivāsite |
vilapya dīnā rurudurvicetasa ssūtairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat || 38 ||
praśāntagītotsavanṛttavādanā vyapāstaharṣā pihitāpaṇodayā |
tadā hyayodhyā nagarī babhūva sā mahārṇava ssaṅkṣapitodako yathā || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.