ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତାଂ ତଥା ଗର୍ହଯିତ୍ଵା ତୁ ମାତରଂ ଭରତସ୍ତଦା ।
ରୋଷେଣ ମହତାଽଵିଷ୍ଟଃ ପୁନରେଵାବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ ॥ 1 ॥
ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରଂଶସ୍ଵ କୈକେଯି ନୃଶଂସେ ଦୁଷ୍ଟଚାରିଣି ।
ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଚ ଧର୍ମେଣ ମା ମୃତଂ ରୁଦତୀ ଭଵ ॥ 2 ॥
କିନ୍ନୁ ତେଽଦୂଷଯଦ୍ରାଜା ରାମୋ ଵା ଭୃଶଧାର୍ମିକଃ ।
ଯଯୋର୍ମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଵାସଶ୍ଚ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ତୁଲ୍ଯମାଗତୌ ॥ 3 ॥
ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମସି ପ୍ରାପ୍ତା କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିନାଶନାତ୍ ।
କୈକେଯି ନରକଂ ଗଚ୍ଛ ମା ଚ ଭର୍ତୁ ସ୍ସଲୋକତାମ୍ ॥ 4 ॥
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ହୀଦୃଶଂ ପାପଂ କୃତଂ ଘୋରେଣ କର୍ମଣା ।
ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯଂ ହିତ୍ଵା ମମାପ୍ଯାପାଦିତଂ ଭଯମ୍ ॥ 5 ॥
ତ୍ଵତ୍କୃତେ ମେ ପିତା ଵୃତ୍ତୋ ରାମଶ୍ଚାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ ।
ଅଯଶୋ ଜୀଵଲୋକେ ଚ ତ୍ଵଯାଽହଂ ପ୍ରତିପାଦିତଃ ॥ 6 ॥
ମାତୃରୂପେ ମମାମିତ୍ରେ ନୃଶଂସେ ରାଜ୍ଯକାମୁକେ ।
ନ ତେଽହ ମଭିଭାଷ୍ଯୋଽସ୍ମି ଦୁର୍ଵୃତ୍ତେ ପତିଘାତିନି ॥ 7 ॥
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ମମ ମାତରଃ ।
ଦୁଃଖେନ ମହତାଽଵିଷ୍ଟାସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୁଲଦୂଷିଣୀମ୍ ॥ 8 ॥
ନ ତ୍ଵମଶ୍ଵପତେଃ କନ୍ଯା ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।
ରାକ୍ଷସୀ ତତ୍ର ଜାତାଽସି କୁଲପ୍ରଧ୍ଵଂସିନୀ ପିତୁଃ ॥ 9 ॥
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଧାର୍ମିକୋ ରାମୋ ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯପରାଯଣଃ ।
ଵନଂ ପ୍ରସ୍ଥାପିତୋ ଦୁଃଖାତ୍ପିତା ଚ ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତଃ ॥ 10 ॥
ଯତ୍ପ୍ରଧାନାଽସି ତତ୍ପାପଂ ମଯି ପିତ୍ରା ଵିନାକୃତେ ।
ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଚାପ୍ରିଯେ ॥ 11 ॥
କୌସଲ୍ଯାଂ ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତାଂ ଵିଯୁକ୍ତାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯେ ।
କୃତ୍ଵା କଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ତ୍ଵଦ୍ଯ ଲୋକଂ ନିରଯଗାମିନି ॥ 12 ॥
କିଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ କ୍ରୂରେ ନିଯତଂ ବନ୍ଧୁସଂଶ୍ରଯମ୍ ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପିତୃସମଂ ରାମଂ କୌସଲ୍ଯାଯାଽତ୍ମସମ୍ଭଵମ୍ ॥ 13 ॥
ଅଙଗପ୍ରତ୍ଯଙଗଜଃ ପୁତ୍ରୋ ହୃଦଯାଚ୍ଚାପି ଜାଯତେ ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରିଯତମୋ ମାତୁଃ ପ୍ରିଯା ଏଵ ତୁ ବାନ୍ଧଵାଃ ॥ 14 ॥
ଅନ୍ଯଦା କିଲ ଧର୍ମଜ୍ଞା ସୁରଭି ସ୍ସୁରସମ୍ମତା ।
ଵହମାନୌ ଦଦର୍ଶୋର୍ଵ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରୌ ଵିଗତଚେତସୌ ॥ 15 ॥
ତାଵର୍ଧଦିଵସେ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୌ ମହୀତଲେ ।
ରୁରୋଦ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା ॥ 16 ॥
ଅଧସ୍ତାଦ୍ଵ୍ରଜତସ୍ତସ୍ଯାଃ ସୁରରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ ।
ବିନ୍ଦଵଃ ପତିତା ଗାତ୍ରେ ସୂକ୍ଷ୍ମା ସ୍ସୁରଭିଗନ୍ଧିନଃ ॥ 17 ॥
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ଯଶ୍ରୁନିପାତଂ ତଂ ସ୍ଵଗାତ୍ରେ ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧିନମ୍ ।
ସୁରଭିଂ ମନ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂଯସୀଂ ତାଂ ସୁରେଶ୍ଵରଃ ॥ 18 ॥
ନିରୀକ୍ଷମାଣ ଶ୍ଶକ୍ରସ୍ତାଂ ଦଦର୍ଶ ସୁରଭିଂ ସ୍ଥିତାମ୍ ।
ଆକାଶେ ଵିଷ୍ଠିତାଂ ଦୀନାଂ ରୁଦନ୍ତୀଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତାମ୍ ॥ 19 ॥
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକସନ୍ତପ୍ତାଂ ଵଜ୍ରପାଣିର୍ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ ।
ଇନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରୁଦ୍ଵିଗ୍ନ ସ୍ସୁରରାଜୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ ॥ 20 ॥
ଭଯଂ କଚ୍ଛିନ୍ନ ଚାସ୍ମାସୁ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ମହତ୍ ।
କୁତୋନିମତ୍ତଶ୍ଶୋକସ୍ତେ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵହିତୈଷିଣି ॥ 21 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ସୁରଭି ସ୍ସୁରରାଜେନ ଧୀମତା ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ଧୀରା ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦା ॥ 22 ॥
ଶାନ୍ତଂ ପାପଂ ନ ଵଃ କିଞ୍ଚିତ୍କୁତଶ୍ଚିଦମରାଧିପଃ ।
ଅହଂ ମଗ୍ନୌ ତୁ ଶୋଚାମି ସ୍ଵପୁତ୍ରୌ ଵିଷମେ ସ୍ଥିତୌ ॥ 23 ॥
ଏତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଶୌ ଦୀନୌ ସୂର୍ଯରଶ୍ମିପ୍ରତାପିତୌ ।
ବାଧ୍ଯମାନୌ ବଲୀଵର୍ଧୌ କର୍ଷକେଣ ସୁରାଧିପ ॥ 24 ॥
ମମକାଯାତ୍ପ୍ରସୂତୌ ହି ଦୁଃଖିତୌ ଭାରପୀଡିତୌ ।
ଯୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିତପ୍ଯେଽହଂ ନାସ୍ତି ପୁତ୍ରସମଃ ପ୍ରିଯଃ ॥ 25 ॥
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ଜଗତ୍ ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦତୀଂ ଶକ୍ରୋ ନ ସୁତାନ୍ମନ୍ଯତେ ପରମ୍ ॥ 26 ॥
ସଦାଽପ୍ରତିମଵୃତ୍ତାଯାଃ ଲୋକଧାରଣକାମ୍ଯଯା ।
ଶ୍ରୀମତ୍ଯା ଗୁଣନିତ୍ଯାଯା ସ୍ସ୍ଵଭାଵପରିଚେଷ୍ଟଯା ॥ 27 ॥
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସାଽପି ଶୋଚତି କାମଧୁକ୍ ।
କିଂ ପୁନର୍ଯା ଵିନା ରାମଂ କୌସଲ୍ଯା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି ॥ 28 ॥
ଏକପୁତ୍ରା ଚ ସାଧ୍ଵୀ ଚ ଵିଵତ୍ସେଯଂ ତ୍ଵଯା କୃତା ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ସତତଂ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ॥ 29 ॥
ଅହଂ ହ୍ଯପଚିତିଂ ଭ୍ରାତୁଃ ପିତୁଶ୍ଚ ସକଲାମିମାମ୍ ।
ଵର୍ଧନଂ ଯଶସଶ୍ଚାପି କରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଶଯଃ ॥ 30 ॥
ଅନାଯଯିତ୍ଵା ତନଯଂ କୌସଲ୍ଯାଯା ମହାବଲମ୍ ।
ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ଵନଂ ମୁନିନିଷେଵିତମ୍ ॥ 31 ॥
ନ ହ୍ଯହଂ ପାପସଙ୍କଲ୍ପେ ପାପେ ପାପଂ ତ୍ଵଯା କୃତମ୍ ।
ଶକ୍ତୋ ଧାରଯିତୁଂ ପୌରୈରଶ୍ରୁକଣ୍ଠୈ ର୍ନିରୀକ୍ଷିତଃ ॥ 32 ॥
ସା ତ୍ଵମଗ୍ନିଂ ପ୍ରଵିଶ ଵା ସ୍ଵଯଂ ଵା ଦଣ୍ଡକାନ୍ଵିଶ ।
ରଜ୍ଜୁଂ ବଧାନ ଵା କଣ୍ଠେ ନ ହି ତେଽନ୍ଯତ୍ପରାଯଣମ୍ ॥ 33 ॥
ଅହମପ୍ଯଵନୀଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାମେ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମେ ।
କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଵିପ୍ରଵାସିତକଲ୍ମଷଃ ॥ 34 ॥
ଇତି ନାଗ ଇଵାରଣ୍ଯେ ତୋମରାଙ୍କୁଶଚୋଦିତଃ ।
ପପାତ ଭୁଵି ସଙ୍କୃଦ୍ଧୋ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ନିଵ ପନ୍ନଗଃ ॥ 35 ॥
ସଂରକ୍ତନେତ୍ର ଶ୍ଶିଥିଲାମ୍ଭରସ୍ତଦା ଵିଧୂତସର୍ଵାଭରଣଃ ପରନ୍ତପଃ ।
ବଭୂଵ ଭୂମୌ ପତିତୋ ନୃପାତ୍ମଜଶ୍ଶଚୀପତେଃ କେତୁରିଵୋତ୍ସଵକ୍ଷଯେ ॥ 36 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||
kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām || 4 ||
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ || 6 ||
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||
yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||
yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini || 12 ||
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam || 13 ||
aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ || 14 ||
anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā |
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ || 17 ||
indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam |
surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ || 18 ||
nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām |
ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām || 19 ||
tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ || 20 ||
bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 21 ||
evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā |
pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 22 ||
śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ |
ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 23 ||
etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau |
bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa || 24 ||
mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau |
yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 25 ||
yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param || 26 ||
sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā |
śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā || 27 ||
yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk |
kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 28 ||
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 29 ||
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 30 ||
anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam |
svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 31 ||
na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam |
śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ || 32 ||
sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa |
rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam || 33 ||
ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ || 34 ||
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ || 35 ||
saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ |
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःसप्ततितमस्सर्गः ।
तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा ।
रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ 1 ॥
राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥ 2 ॥
किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः ।
ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥ 3 ॥
भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम् ॥ 4 ॥
यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥ 5 ॥
त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः ॥ 6 ॥
मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके ।
न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥ 7 ॥
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः ।
दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥ 8 ॥
न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥ 9 ॥
यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः ।
वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः ॥ 10 ॥
यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते ।
भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥ 11 ॥
कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये ।
कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि ॥ 12 ॥
किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् ।
ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम् ॥ 13 ॥
अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते ।
तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः ॥ 14 ॥
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता ।
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥ 15 ॥
तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।
रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ 16 ॥
अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः ॥ 17 ॥
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः ॥ 18 ॥
निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम् ।
आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम् ॥ 19 ॥
तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥ 20 ॥
भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् ।
कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥ 21 ॥
एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता ।
प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ 22 ॥
शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः ।
अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ 23 ॥
एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ ।
बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप ॥ 24 ॥
ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥ 25 ॥
यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत् ।
तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥ 26 ॥
सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया ॥ 27 ॥
यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक् ।
किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ 28 ॥
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥ 29 ॥
अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।
वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥ 30 ॥
अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम् ।
स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥ 31 ॥
न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥ 32 ॥
सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश ।
रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥ 33 ॥
अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥ 34 ॥
इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः ।
पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः ॥ 35 ॥
संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः ।
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥ 36 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||
kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām || 4 ||
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ || 6 ||
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||
yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||
yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini || 12 ||
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam || 13 ||
aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ || 14 ||
anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā |
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ || 17 ||
indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam |
surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ || 18 ||
nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām |
ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām || 19 ||
tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ || 20 ||
bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 21 ||
evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā |
pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 22 ||
śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ |
ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 23 ||
etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau |
bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa || 24 ||
mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau |
yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 25 ||
yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param || 26 ||
sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā |
śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā || 27 ||
yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk |
kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 28 ||
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 29 ||
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 30 ||
anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam |
svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 31 ||
na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam |
śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ || 32 ||
sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa |
rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam || 33 ||
ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ || 34 ||
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ || 35 ||
saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ |
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.