श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुस्त्रिंशस्सर्गः ।
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ 1 ॥
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः ।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ॥ 2 ॥
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ 3 ॥
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम् ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥ 4 ॥
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा ।
भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥ 5 ॥
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम् ॥ 6 ॥
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ 7 ॥
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः ।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ 8 ॥
सुमन्न्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः ।
दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ 9 ॥
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 10 ॥
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ 11 ॥
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ 12 ॥
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम् ॥ 13 ॥
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा ।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ 14 ॥
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः ॥ 15 ॥
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ 16 ॥
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
विसञ्ज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥ 17 ॥
स्त्रीसहस्रनिनादश्च सञ्जज्ञे राजवेश्मनि ।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥ 18 ॥
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ 19 ॥
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसञ्ज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ 20 ॥
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ 21 ॥
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ।
कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ 22 ॥
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ 23 ॥
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ 24 ॥
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ 25 ॥
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ 26 ॥
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम् ॥ 27 ॥
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥ 28 ॥
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ 29 ॥
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ 30 ॥
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव ।
विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ 31 ॥
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥ 32 ॥
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि ॥ 33 ॥
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया ।
मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम् ॥ 34 ॥
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव ।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया ॥ 35 ॥
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥ 36 ॥
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम ।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥ 37 ॥
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ 39 ॥
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ 40 ॥
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।
यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ 41 ॥
दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ 42 ॥
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ 43 ॥
न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥ 44 ॥
अपगच्छतु ते दुःखं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ 45 ॥
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम् ॥ 46 ॥
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ 47 ॥
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।
स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ 48 ॥
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव ।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ 49 ॥
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ 50 ॥
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ 51 ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥ 52 ॥
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥ 53 ॥
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ 54 ॥
मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम् ।
शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥ 55 ॥
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ 56 ॥
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् ।
न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ 57 ॥
फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च ।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ 58 ॥
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः ।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसञ्ज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित् ॥ 59 ॥
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥ 60 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशस्सर्गः ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catustriṃśassargaḥ |
tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |
uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti || 1 ||
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ |
praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha || 2 ||
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |
taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim || 3 ||
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam |
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 4 ||
taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |
bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt || 5 ||
ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām || 6 ||
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ || 7 ||
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 8 ||
sumanntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |
dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam || 9 ||
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 10 ||
evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 11 ||
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 12 ||
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam || 13 ||
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 14 ||
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ || 15 ||
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 16 ||
taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visañjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 17 ||
strīsahasraninādaśca sañjajñe rājaveśmani |
hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 18 ||
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 19 ||
atha rāmo muhūrtena labdhasañjñaṃ mahīpatim |
uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 20 ||
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 21 ||
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 22 ||
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 23 ||
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam || 24 ||
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 25 ||
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 26 ||
bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam || 27 ||
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |
punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa || 28 ||
rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |
kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt || 29 ||
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 30 ||
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava |
vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana || 31 ||
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham || 32 ||
mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |
tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi || 33 ||
duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā |
matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam || 34 ||
na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |
channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā || 35 ||
vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |
anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ || 36 ||
na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama |
apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi || 37 ||
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 38 ||
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati |
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 39 ||
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 40 ||
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |
yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā || 41 ||
dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan || 42 ||
caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha |
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām || 43 ||
na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |
yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana || 44 ||
apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ |
na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 45 ||
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |
naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam || 46 ||
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |
pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape || 47 ||
na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |
sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ || 48 ||
arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |
mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye || 49 ||
mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |
praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite || 50 ||
pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |
tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ || 51 ||
caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |
punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām || 52 ||
yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ |
sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ || 53 ||
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 54 ||
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat || 55 ||
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye |
yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 56 ||
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 57 ||
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca |
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 58 ||
evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |
āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasañjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit || 59 ||
devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |
rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam || 60 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catustriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुस्त्रिंशस्सर्गः ।
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ 1 ॥
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः ।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ॥ 2 ॥
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ 3 ॥
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम् ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥ 4 ॥
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा ।
भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥ 5 ॥
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम् ॥ 6 ॥
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ 7 ॥
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः ।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ 8 ॥
सुमन्न्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः ।
दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ 9 ॥
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 10 ॥
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ 11 ॥
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ 12 ॥
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम् ॥ 13 ॥
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा ।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ 14 ॥
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः ॥ 15 ॥
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ 16 ॥
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
विसञ्ज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥ 17 ॥
स्त्रीसहस्रनिनादश्च सञ्जज्ञे राजवेश्मनि ।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥ 18 ॥
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ 19 ॥
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसञ्ज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ 20 ॥
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ 21 ॥
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ।
कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ 22 ॥
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ 23 ॥
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ 24 ॥
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ 25 ॥
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ 26 ॥
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम् ॥ 27 ॥
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥ 28 ॥
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ 29 ॥
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ 30 ॥
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव ।
विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ 31 ॥
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥ 32 ॥
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि ॥ 33 ॥
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया ।
मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम् ॥ 34 ॥
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव ।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया ॥ 35 ॥
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥ 36 ॥
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम ।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥ 37 ॥
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ 39 ॥
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ 40 ॥
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।
यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ 41 ॥
दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ 42 ॥
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ 43 ॥
न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥ 44 ॥
अपगच्छतु ते दुःखं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ 45 ॥
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम् ॥ 46 ॥
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ 47 ॥
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।
स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ 48 ॥
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव ।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ 49 ॥
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ 50 ॥
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ 51 ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥ 52 ॥
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥ 53 ॥
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ 54 ॥
मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम् ।
शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥ 55 ॥
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ 56 ॥
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् ।
न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ 57 ॥
फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च ।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ 58 ॥
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः ।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसञ्ज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित् ॥ 59 ॥
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥ 60 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catustriṃśassargaḥ |
tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |
uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti || 1 ||
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ |
praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha || 2 ||
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |
taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim || 3 ||
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam |
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 4 ||
taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |
bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt || 5 ||
ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām || 6 ||
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ || 7 ||
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 8 ||
sumanntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |
dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam || 9 ||
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 10 ||
evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 11 ||
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 12 ||
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam || 13 ||
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 14 ||
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ || 15 ||
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 16 ||
taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visañjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 17 ||
strīsahasraninādaśca sañjajñe rājaveśmani |
hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 18 ||
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 19 ||
atha rāmo muhūrtena labdhasañjñaṃ mahīpatim |
uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 20 ||
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 21 ||
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 22 ||
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 23 ||
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam || 24 ||
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 25 ||
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 26 ||
bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam || 27 ||
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |
punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa || 28 ||
rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |
kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt || 29 ||
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 30 ||
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava |
vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana || 31 ||
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham || 32 ||
mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |
tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi || 33 ||
duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā |
matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam || 34 ||
na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |
channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā || 35 ||
vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |
anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ || 36 ||
na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama |
apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi || 37 ||
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 38 ||
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati |
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 39 ||
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 40 ||
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |
yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā || 41 ||
dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan || 42 ||
caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha |
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām || 43 ||
na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |
yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana || 44 ||
apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ |
na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 45 ||
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |
naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam || 46 ||
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |
pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape || 47 ||
na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |
sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ || 48 ||
arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |
mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye || 49 ||
mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |
praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite || 50 ||
pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |
tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ || 51 ||
caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |
punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām || 52 ||
yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ |
sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ || 53 ||
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 54 ||
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat || 55 ||
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye |
yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 56 ||
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 57 ||
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca |
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 58 ||
evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |
āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasañjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit || 59 ||
devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |
rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam || 60 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catustriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.