শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ পঞ্চদশাধিকশততমস্সর্গঃ ।
ততো নিক্ষিপ্য মাতৃ স্স অযোধ্যাযাং দৃঢ ব্রতঃ ।
ভরত শ্শোকসন্তপ্তো গুরূনিদমথাব্রবীত্ ॥ 1 ॥
নন্দিগ্রামং গমিষ্যামি সর্বানামন্ত্রযেঽদ্য বঃ ।
তত্র দুঃখমিদং সর্বং সহিষ্যে রাঘবং বিনা ॥ 2 ॥
গতশ্চ বা দিবং রাজা বনস্থশ্চ গুরুর্মম ।
রামং প্রতীক্ষে রাজ্যায স হি রাজা মহাযশাঃ ॥ 3 ॥
এতচ্ছ্রুত্বা শুভং বাক্যং ভরতস্য মহাত্মনঃ ।
অব্রুবন্মন্ত্রিণস্সর্বে বসিষ্ঠশ্চ পুরোহিতঃ ॥ 4 ॥
সুভৃশং শ্লাঘনীযং চ যদুক্তং ভরত ত্বযা ।
বচনং ভ্রাতৃবাত্সল্যাদনুরূপং তবৈব তত্ ॥ 5 ॥
নিত্যং তে বন্ধুলুব্ধস্য তিষ্ঠতো ভ্রাতৃসৌহৃদে ।
আর্যমার্গং প্রপন্নস্য নানুমন্যেত কঃ পুমান্ ॥ 6 ॥
মন্ত্রিণাং বচনং শ্রুত্বা যথাভিলষিতং প্রিযম্ ।
অব্রবীত্সারথিং বাক্যং রথো মে যুজ্যতামিতি ॥ 7 ॥
প্রহৃষ্টবদন স্সর্বা মাতৃ স্সমভিবাদ্য সঃ ।
আরুরোহ রথং শ্রীমান্ শত্রুঘ্নেন সমন্বিতঃ ॥ 8 ॥
আরুহ্য চ রথং শীঘ্রং শত্রুঘ্নভরতাবুভৌ ।
যযতুঃ পরমপ্রীতৌ বৃতৌ মন্ত্রিপুরোহিতৈঃ ॥ 9 ॥
অগ্রতো গুরবঃ সর্বে বসিষ্ঠপ্রমুখা দ্বিজাঃ ।
প্রযযুঃ প্রাঙ্গ্মুখা স্সর্বে নন্দিগ্রামো যতোঽভবত্ ॥ 10 ॥
বলং চ তদনাহূতং গজাশ্বরথসঙ্কুলম্ ।
প্রযযৌ ভরতে যাতে সর্বে চ পুরবাসিনঃ ॥ 11 ॥
রথস্থঃ স তু ধর্মাত্মা ভরতো ভ্রাতৃবত্সলঃ ।
নন্দিগ্রামং যযৌ তূর্ণং শিরস্যাদায পাদুকে ॥ 12 ॥
ততস্তু ভরতঃ ক্ষিপ্রং নন্দিগ্রামং প্রবিশ্য সঃ ।
অবতীর্য রথাত্তূর্ণং গুরূনিদমুবাচ হ ॥ 13 ॥
এতদ্রাজ্যং মম ভ্রাত্রা দত্তং সন্নযাসবত্স্বযম্ ।
যোগক্ষেমবহে চেমে পাদুকে হেমভূষিতে ॥ 14 ॥
ভরত শ্শিরসা কৃত্বা সন্ন্যাসং পাদুকে ততঃ ।
অব্রবীদ্ধুঃখসন্তপ্ত স্সর্বং প্রকৃতিমণ্ডলম্ ॥ 15 ॥
ছত্রং ধারযত ক্ষিপ্রমার্যপাদাবিমৌ মতৌ ।
আভ্যাং রাজ্যে স্থিতো ধর্মঃ পাদুকাভ্যাং গুরোর্মম ॥ 16 ॥
ভ্রাত্রা হি মযি সন্ন্যাসো নিক্ষিপ্ত স্সৌহৃদাদযম্ ।
তমিমং পালযিষ্যামি রাঘবাগমনং প্রতি ॥ 17 ॥
ক্ষিপ্রং সংযোজযিত্বাতু রাঘবস্য পুনস্স্বযম্ ।
চরণৌ তৌ তু রামস্য দ্রক্ষ্যামি সহপাদুকৌ ॥ 18 ॥
ততো নিক্ষিপ্তভারোঽহং রাঘবেণ সমাগতঃ ।
নিবেদ্য গুরবে রাজ্যং ভজিষ্যে গুরুবৃত্তিতাম্ ॥ 19 ॥
রাঘবায চ সন্যাসং দত্ত্বেমে বরপাদুকে ।
রাজ্যং চেদমযোধ্যাং চ ধূতপাপো ভবামি চ ॥ 20 ॥
অভিষিক্তে তু কাকুত্স্থে প্রহৃষ্টমুদিতে জনে ।
প্রীতির্মম যশশ্চৈব ভবেদ্রাজ্যাচ্চতুর্গুণম্ ॥ 21 ॥
এবং তু বিলপন্দীনো ভরত স্সমহাযশাঃ ।
নন্দিগ্রামেঽকরোদ্রাজ্যং দুঃখিতো মন্ত্রিভিস্সহ ॥ 22 ॥
স বল্কলজটাধারী মুনিবেষধরঃ প্রভুঃ ।
নন্দিগ্রামেঽবসদ্বীর স্সসৈন্যো ভরতস্তদা ॥ 23 ॥
রামাগমনমাকাঙ্ক্ষন্ভরতো ভ্রাতৃবত্সলঃ ।
ভ্রাতুর্বচনকারী চ প্রতিজ্ঞাপারগস্তথা ॥ 24 ॥
পাদুকে ত্বভিষিচ্যাথ নন্দিগ্রামেঽবসত্তদা ।
স বালব্যজনং ছত্রং ধারযামাস স স্বযম্ ।
ভরত শ্শাসনং সর্বং পাদুকাভ্যাং নিবেদযন্ ॥ 25 ॥
ততস্তু ভরত শশ্রীমানভিষিচ্যাঽঽর্যপাদুকে ।
তদধীনস্তদা রাজ্যং কারযামাস সর্বদা ॥ 26 ॥
তদা হি যত্কার্যমুপৈতি কিঞ্চিদুপাযনং চোপহৃতং মহার্হম্ ।
স পাদুকাভ্যাং প্রথমং নিবেদ্য চকার পশ্চাদ্ভরতো যথাবত্ ॥ 27 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে পঞ্চদশাধিকশততমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcadaśādhikaśatatamassargaḥ |
tato nikṣipya mātṛ ssa ayodhyāyāṃ dṛḍha vrataḥ |
bharata śśokasantapto gurūnidamathābravīt || 1 ||
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ |
tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2 ||
gataśca vā divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ || 3 ||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
abruvanmantriṇassarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ || 4 ||
subhṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |
vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 5 ||
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān || 6 ||
mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 7 ||
prahṛṣṭavadana ssarvā mātṛ ssamabhivādya saḥ |
āruroha rathaṃ śrīmān śatrughnena samanvitaḥ || 8 ||
āruhya ca rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |
yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ || 9 ||
agrato guravaḥ sarve vasiṣṭhapramukhā dvijāḥ |
prayayuḥ prāṅgmukhā ssarve nandigrāmo yato'bhavat || 10 ||
balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṅkulam |
prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ || 11 ||
rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādāya pāduke || 12 ||
tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 13 ||
etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ sannayāsavatsvayam |
yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite || 14 ||
bharata śśirasā kṛtvā sannyāsaṃ pāduke tataḥ |
abravīddhuḥkhasantapta ssarvaṃ prakṛtimaṇḍalam || 15 ||
chatraṃ dhārayata kṣipramāryapādāvimau matau |
ābhyāṃ rājye sthito dharmaḥ pādukābhyāṃ gurormama || 16 ||
bhrātrā hi mayi sannyāso nikṣipta ssauhṛdādayam |
tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 17 ||
kṣipraṃ saṃyojayitvātu rāghavasya punassvayam |
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 18 ||
tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ |
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 19 ||
rāghavāya ca sanyāsaṃ dattveme varapāduke |
rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 20 ||
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam || 21 ||
evaṃ tu vilapandīno bharata ssamahāyaśāḥ |
nandigrāme'karodrājyaṃ duḥkhito mantribhissaha || 22 ||
sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ |
nandigrāme'vasadvīra ssasainyo bharatastadā || 23 ||
rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ |
bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastathā || 24 ||
pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā |
sa vālavyajanaṃ chatraṃ dhārayāmāsa sa svayam |
bharata śśāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nivedayan || 25 ||
tatastu bharata śaśrīmānabhiṣicyā''ryapāduke |
tadadhīnastadā rājyaṃ kārayāmāsa sarvadā || 26 ||
tadā hi yatkāryamupaiti kiñcidupāyanaṃ copahṛtaṃ mahārham |
sa pādukābhyāṃ prathamaṃ nivedya cakāra paścādbharato yathāvat || 27 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcadaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चदशाधिकशततमस्सर्गः ।
ततो निक्षिप्य मातृ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः ।
भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥ 1 ॥
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।
तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ 2 ॥
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ 3 ॥
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥ 4 ॥
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥ 5 ॥
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ 6 ॥
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।
अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥ 7 ॥
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ स्समभिवाद्य सः ।
आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ 8 ॥
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥ 9 ॥
अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः ।
प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥ 10 ॥
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥ 11 ॥
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके ॥ 12 ॥
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥ 13 ॥
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम् ।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥ 14 ॥
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः ।
अब्रवीद्धुःखसन्तप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ॥ 15 ॥
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।
आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ॥ 16 ॥
भ्रात्रा हि मयि सन्न्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम् ।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥ 17 ॥
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम् ।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ 18 ॥
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥ 19 ॥
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥ 20 ॥
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ 21 ॥
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः ।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह ॥ 22 ॥
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।
नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा ॥ 23 ॥
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ॥ 24 ॥
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ।
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयम् ।
भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥ 25 ॥
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके ।
तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥ 26 ॥
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।
स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ॥ 27 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcadaśādhikaśatatamassargaḥ |
tato nikṣipya mātṛ ssa ayodhyāyāṃ dṛḍha vrataḥ |
bharata śśokasantapto gurūnidamathābravīt || 1 ||
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ |
tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2 ||
gataśca vā divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ || 3 ||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
abruvanmantriṇassarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ || 4 ||
subhṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |
vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 5 ||
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān || 6 ||
mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 7 ||
prahṛṣṭavadana ssarvā mātṛ ssamabhivādya saḥ |
āruroha rathaṃ śrīmān śatrughnena samanvitaḥ || 8 ||
āruhya ca rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |
yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ || 9 ||
agrato guravaḥ sarve vasiṣṭhapramukhā dvijāḥ |
prayayuḥ prāṅgmukhā ssarve nandigrāmo yato'bhavat || 10 ||
balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṅkulam |
prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ || 11 ||
rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādāya pāduke || 12 ||
tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 13 ||
etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ sannayāsavatsvayam |
yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite || 14 ||
bharata śśirasā kṛtvā sannyāsaṃ pāduke tataḥ |
abravīddhuḥkhasantapta ssarvaṃ prakṛtimaṇḍalam || 15 ||
chatraṃ dhārayata kṣipramāryapādāvimau matau |
ābhyāṃ rājye sthito dharmaḥ pādukābhyāṃ gurormama || 16 ||
bhrātrā hi mayi sannyāso nikṣipta ssauhṛdādayam |
tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 17 ||
kṣipraṃ saṃyojayitvātu rāghavasya punassvayam |
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 18 ||
tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ |
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 19 ||
rāghavāya ca sanyāsaṃ dattveme varapāduke |
rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 20 ||
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam || 21 ||
evaṃ tu vilapandīno bharata ssamahāyaśāḥ |
nandigrāme'karodrājyaṃ duḥkhito mantribhissaha || 22 ||
sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ |
nandigrāme'vasadvīra ssasainyo bharatastadā || 23 ||
rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ |
bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastathā || 24 ||
pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā |
sa vālavyajanaṃ chatraṃ dhārayāmāsa sa svayam |
bharata śśāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nivedayan || 25 ||
tatastu bharata śaśrīmānabhiṣicyā''ryapāduke |
tadadhīnastadā rājyaṃ kārayāmāsa sarvadā || 26 ||
tadā hi yatkāryamupaiti kiñcidupāyanaṃ copahṛtaṃ mahārham |
sa pādukābhyāṃ prathamaṃ nivedya cakāra paścādbharato yathāvat || 27 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcadaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.