2.2 Ayodhyakanda - Dvitiya Sargah

ॐ

2.2 અયોધ્યાકાણ્ડ - દ્વિતીય સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।

તતઃ પરિષદં સર્વામામન્ત્ર્ય વસુધાધિપઃ ।

હિતમુદ્ધર્ષણં ચૈવમુવાચ પ્રથિતં વચઃ ॥ 1 ॥

દુન્દુભિસ્વનકલ્પેન ગમ્ભીરેણાનુનાદિના ।

સ્વરેણ મહતા રાજા જીમૂત ઇવ નાદયન્ ॥ 2 ॥

રાજલક્ષણયુક્તેન કાન્તેનાનુપમેન ચ ।

ઉવાચ રસયુક્તેન સ્વરેણ નૃપતિર્નૃપાન્ ॥ 3 ॥

વિદિતં ભવતામેતદ્યથા મે રાજ્યમુત્તમમ્ ।

પૂર્વકૈર્મમ રાજેન્દ્રૈસ્સુતવત્પરિપાલિતમ્ ॥ 4 ॥

સોઽહમિક્ષ્વાકુભિ સ્સર્વૈર્નરેન્દ્રૈઃ પરિપાલિતમ્ ।

શ્રેયસા યોક્તુકામોઽસ્મિ સુખાર્હમખિલં જગત્ ॥ 5 ॥

મયાપ્યાચરિતં પૂર્વૈઃ પન્થાનમનુગચ્છતા ।

પ્રજા નિત્યમનિદ્રેણ યથાશક્ત્યભિરક્ષિતાઃ ॥ 6 ॥

ઇદં શરીરં કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય ચરતા હિતમ્ ।

પાણ્ડુરસ્યાઽતપત્રસ્યચ્છાયાયાં જરિતં મયા ॥ 7 ॥

પ્રાપ્ય વર્ષસહસ્રાણિ બહૂન્યાયૂંષિ જીવતઃ ।

જીર્ણસ્યાસ્ય શરીરસ્ય વિશ્રાન્તિમભિરોચયે ॥ 8 ॥

રાજપ્રભાવજુષ્ટાં હિ દુર્વહામજિતેન્દ્રિયૈઃ ।

પરિશ્રાન્તોઽસ્મિ લોકસ્ય ગુર્વીં ધર્મધુરં વહન્ ॥ 9 ॥

સોઽહં વિશ્રમમિચ્છામિ પુત્રં કૃત્વા પ્રજાહિતે ।

સન્નિકૃષ્ટાનિમાન્સર્વાનનુમાન્ય દ્વિજર્ષભાન્ ॥ 10 ॥

અનુજાતો હિ માં સર્વૈર્ગુણૈર્જ્યેષ્ઠો મમાત્મજઃ ।

પુરન્દરસમો વીર્યે રામઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥ 11 ॥

તં ચન્દ્રમિવ પુષ્યેણ યુક્તં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।

યૌવરાજ્યે નિયોક્તાઽસ્મિ પ્રીતઃ પુરુષપુઙ્ગવમ્ ॥ 12 ॥

અનુરૂપસ્સ વૈ નાથો લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।

ત્રૈલોક્યમપિ નાથેન યેન સ્યાન્નાથવત્તરમ્ ॥ 13 ॥

અનેન શ્રેયસા સદ્યસ્સંયોજ્યૈવમિમાં મહીમ્ ।

ગતક્લેશો ભવિષ્યામિ સુતે તસ્મિન્નિવેશ્ય વૈ ॥ 14 ॥

યદિદં મેઽનુરૂપાર્થં મયા સાધુ સુમન્ત્રિતમ્ ।

ભવન્તો મેઽનુમન્યન્તાં કથં વા કરવાણ્યહમ્ ॥ 15 ॥

યદ્યપ્યેષા મમ પ્રીતિર્હિતમન્યદ્વિચિન્ત્યતામ્ ।

અન્યા મધ્યસ્થચિન્તા હિ વિમર્દાભ્યધિકોદયા ॥ 16 ॥

ઇતિ બ્રુવન્તં મુદિતાઃ પ્રત્યનન્દન્નૃપા નૃપમ્ ।

વૃષ્ટિમન્તં મહામેઘં નર્દન્ત ઇવ બર્હિણઃ ॥ 17 ॥

સ્નિગ્ધોઽનુનાદી સઞ્જજ્ઞે તત્ર હર્ષસમીરિતઃ ।

જનૌઘોદ્ઘુષ્ટસન્નાદો વિમાનં કમ્પયન્નિવ ॥ 18 ॥

તસ્ય ધર્માર્થવિદુષો ભાવમાજ્ઞાય સર્વશઃ ।

બ્રાહ્મણા જનમુખ્યાશ્ચ પૌરજાનપદૈ સ્સહ ॥ 19 ॥

સમેત્ય મન્ત્રયિત્વા તુ સમતાગતબુદ્ધયઃ ।

ઊચુશ્ચ મનસા જ્ઞાત્વા વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ ॥ 20 ॥

અનેકવર્ષસાહસ્રો વૃદ્ધસ્ત્વમસિ પાર્થિવ ।

સ રામં યુવરાજાનમભિષિઞ્ચિસ્વ પાર્થિવમ્ ॥ 21 ॥

ઇચ્છામો હિ મહાબાહું રઘુવીરં મહાબલમ્ ।

ગજેન મહતાઽયાન્તં રામં છત્રાવૃતાનનમ્ ॥ 22 ॥

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા તેષાં મનઃપ્રિયમ્ ।

અજાનન્નિવ જિજ્ઞાસુરિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥

શ્રુત્વૈવ વચનં યન્મે રાઘવં પતિમિચ્છથ ।

રાજાન સ્સંશયોઽયં મે કિમિદં બ્રૂત તત્ત્વતઃ ॥ 24 ॥

કથં નુ મયિ ધર્મેણ પૃથિવીમનુશાસતિ ।

ભવન્તો દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ યુવરાજં મમાત્મજમ્ ॥ 25 ॥

તે તમૂચુર્મહાત્માનં પૌરજાનપદૈસ્સહ ।

બહવો નૃપ કલ્યાણા ગુણાઃ પુત્રસ્ય સન્તિ તે ॥ 26 ॥

ગુણાન્ ગુણવતો દેવ દેવકલ્પસ્ય ધીમતઃ ।

પ્રિયાનાનન્દનાન્કૃત્સ્નાન્પ્રવક્ષ્યામોઽદ્ય તાન્ શૃણુ ॥ 27 ॥

દિવ્યૈર્ગુણૈશ્શક્રસમો રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ।

ઇક્ષ્વાકુભ્યોઽપિ સર્વેભ્યો હ્યતિરિક્તો વિશામ્પતે ॥ 28 ॥

રામ સ્સત્પુરુષો લોકે સત્યધર્મપરાયણઃ ।

સાક્ષાદ્રામાદ્વિનિર્વૃત્તો ધર્મશ્ચાપિ શ્રિયા સહ ॥ 29 ॥

પ્રજાસુખત્ત્વે ચન્દ્રસ્ય વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ ।

બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યે સાક્ષાચ્છચીપતેઃ ॥ 30 ॥

ધર્મજ્ઞઃ સત્યસન્ધશ્ચ શીલવાનનસૂયકઃ ।

ક્ષાન્તઃ સાન્ત્વયિતા શ્લક્ષ્ણઃ કૃતજ્ઞો વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥ 31 ॥

મૃદુશ્ચ સ્થિરચિત્તશ્ચ સદા ભવ્યોઽનસૂયકઃ ।

પ્રિયવાદી ચ ભૂતાનાં સત્યવાદી ચ રાઘવઃ ॥ 32 ॥

બહુશ્રુતાનાં વૃદ્ધાનાં બ્રાહ્મણાનામુપાસિતા ।

તેનાસ્યેહાઽતુલા કીર્તિર્યશસ્તેજશ્ચ વર્ધતે ॥ 33 ॥

દેવાસુરમનુષ્યાણાં સર્વાસ્ત્રેષુ વિશારદઃ ।

સમ્યગ્વિદ્યાવ્રતસ્નાતો યથાવત્સાઙ્ગવેદવિત્ ॥ 34 ॥

ગાન્ધર્વે ચ ભુવિ શ્રેષ્ઠો બભૂવ ભરતાગ્રજઃ ।

કલ્યાણાભિજન સ્સાધુરદીનાત્મા મહામતિઃ ॥ 35 ॥

દ્વિજૈરભિવિનીતશ્ચ શ્રેષ્ઠૈર્ધર્માર્થનૈપુણૈઃ ।

યદા વ્રજતિ સઙ્ગ્રામં ગ્રામાર્થે નગરસ્ય વા ॥ 36 ॥

ગત્વા સૌમિત્રિસહિતો નાઽવિજિત્ય નિવર્તતે ।

સઙ્ગ્રામાત્પુનરાગમ્ય કુઞ્જરેણ રથેન વા ॥ 37 ॥

પૌરાન્ સ્વજનવન્નિત્યં કુશલં પરિપૃચ્છતિ ।

પુત્રેષ્વગ્નિષુ દારેષુ પ્રેષ્યશિષ્યગણેષુ ચ ॥ 38 ॥

નિખિલેનાનુપૂર્વ્યાચ્ચ પિતાપુત્રાનિવૌરસાન્ ।

શુશ્રૂષન્તે ચ વ શ્શિષ્યાઃ કચ્ચિત્કર્મસુ દંશિતાઃ ॥ 39 ॥

ઇતિ નઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્સદા રામોઽભિભાષતે ।

વ્યસનેષુ મનુષ્યાણાં ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ ॥ 40 ॥

ઉત્સવેષુ ચ સર્વેષુ પિતેવ પરિતુષ્યતિ ।

સત્યવાદી મહેષ્વાસો વૃદ્ધસેવી જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 41 ॥

સ્મિતપૂર્વાભિભાષી ચ ધર્મં સર્વાત્મના શ્રિતઃ ।

સમ્યગ્યોક્તા શ્રેયસાં ચ ન વિગૃહ્ય કથારુચિઃ ॥ 42 ॥

ઉત્તરોત્તરયુક્તૌ ચ વક્તા વાચસ્પતિર્યથા ।

સુભ્રૂઃ આયતતામ્રાક્ષઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુરિવ સ્વયમ્ ॥ 43 ॥

રામો લોકાભિરામોઽયં શૌર્યવીર્યપરાક્રમૈઃ ।

પ્રજાપાલનતત્ત્વજ્ઞો ન રાગોપહતેન્દ્રિયઃ ॥ 44 ॥

શક્તસ્ત્રૈલોક્યમપ્યેકો ભોક્તું કિન્નુ મહીમિમામ્ ।

નાસ્ય ક્રોધઃ પ્રસાદશ્ચ નિરર્થોઽસ્તિ કદાચન ॥ 45 ॥

હન્ત્યેવ નિયમાદ્વધ્યાનવધ્યે ન ચ કુપ્યતિ ।

યુનક્ત્યર્થૈઃ પ્રહૃષ્ટશ્ચ તમસૌ યત્ર તુષ્યતિ ॥ 46 ॥

શાન્તૈ સ્સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસઞ્જનનૈર્નૃણામ્ ।

ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્ત સ્સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ ॥ 47 ॥

તમેવઙ્ગુણસમ્પન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।

લોકપાલોપમં નાથમકામયત મેદિની ॥ 48 ॥

વત્સશ્શ્રેયસિ જાતસ્તે દિષ્ટ્યાઽસૌ તવ રાઘવ ।

દિષ્ટ્યા પુત્રગુણૈર્યુક્તો મારીચ ઇવ કાશ્યપઃ ॥ 49 ॥

બલમારોગ્યમાયુશ્ચ રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।

દેવાસુરમનુષ્યેષુ સગન્ધર્વોરગેષુ ચ ॥ 50 ॥

આશંસતે જનસ્સર્વો રાષ્ટ્રે પુરવરે તથા ।

આભ્યન્તરશ્ચ બાહ્યશ્ચ પૌરજાનપદો જનઃ ॥ 51 ॥

સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તરુણ્યશ્ચ સાયં પ્રાતસ્સમાહિતાઃ ।

સર્વાન્ દેવાન્ નમસ્યન્તિ રામસ્યાર્થે યશસ્વિનઃ ॥ 52 ॥

તેષામાયાચિતં દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્સમૃદ્ધ્યતામ્ ।

રામમિન્દીવરશ્યામં સર્વશત્રુનિબર્હણમ્ ॥ 53 ॥

પશ્યામો યૌવરાજ્યસ્થં તવ રાજોત્તમાત્મજમ્ ।

તં દેવ દેવોપમમાત્મજં તે સર્વસ્ય લોકસ્ય હિતે નિવિષ્ટમ્ ।

હિતાય નઃ ક્ષિપ્રમુદારજુષ્ટં મુદાઽભષેક્તું વરદ ત્વમર્હસિ ॥ 54 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvitīyassargaḥ |

tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |

hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1 ||

dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |

svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2 ||

rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |

uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān || 3 ||

viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |

pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam || 4 ||

so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam |

śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5 ||

mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |

prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6 ||

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |

pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7 ||

prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |

jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 8 ||

rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |

pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9 ||

so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |

sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10 ||

anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |

purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11 ||

taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |

yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12 ||

anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |

trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 13 ||

anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm |

gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 14 ||

yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |

bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15 ||

yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |

anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā || 16 ||

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |

vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17 ||

snigdho'nunādī sañjajñe tatra harṣasamīritaḥ |

janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva || 18 ||

tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |

brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha || 19 ||

sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |

ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 20 ||

anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |

sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam || 21 ||

icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |

gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22 ||

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |

ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23 ||

śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |

rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24 ||

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |

bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25 ||

te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha |

bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 26 ||

guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |

priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu || 27 ||

divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ |

ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate || 28 ||

rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |

sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha || 29 ||

prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |

buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ || 30 ||

dharmajñaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |

kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ || 31 ||

mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |

priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ || 32 ||

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |

tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate || 33 ||

devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |

samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit || 34 ||

gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |

kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ || 35 ||

dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |

yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā || 36 ||

gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate |

saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā || 37 ||

paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |

putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca || 38 ||

nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān |

śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39 ||

iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate |

vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ || 40 ||

utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |

satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ || 41 ||

smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |

samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42 ||

uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |

subhrūḥ āyatatāmrākṣaḥ sākṣādviṣṇuriva svayam || 43 ||

rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |

prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ || 44 ||

śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām |

nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana || 45 ||

hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati |

yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati || 46 ||

śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām |

guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ || 47 ||

tamevaṅguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |

lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 48 ||

vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava |

diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ || 49 ||

balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |

devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca || 50 ||

āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā |

ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ || 51 ||

striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ |

sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ || 52 ||

teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām |

rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 53 ||

paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam |

taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |

hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvitīyassargaḥ ||