📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.64 ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡ - ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମ ସର୍ଗଃ
2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵଧମପ୍ରତିରୂପଂ ତୁ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵଃ ।
ଵିଲପନ୍ନେଵ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌସଲ୍ଯାଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ତଦଜ୍ଞାନାନ୍ମହତ୍ପାପଂ କୃତ୍ଵାହଂ ସଙ୍କୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଏକସ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତଯଂ ବୁଧ୍ଯା କଥଂ ନୁ ସୁକୃତଂ ଭଵେତ୍ ॥ 2 ॥
ତତସ୍ତଂ ଘଟମାଦାଯ ପୂର୍ଣଂ ପରମଵାରିଣା ।
ଆଶ୍ରମଂ ତମହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥାଽଖ୍ଯାତପଥଂ ଗତଃ ॥ 3 ॥
ତତ୍ରାହଂ ଦୁର୍ବଲାଵନ୍ଧୌ ଵୃଦ୍ଧାଵପରିଣାଯକୌ ।
ଅପଶ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପିତରୌ ଲୂନପକ୍ଷାଵିଵ ଦ୍ଵିଜୌ ॥ 4 ॥
ତନ୍ନିମିତ୍ତାଭିରାସୀନୌ କଥାଭିରପରିଶ୍ରମୌ ।
ତାମାଶାଂ ମତ୍କୃତେ ହୀନାଵୁଦାସୀନାଵନାଥଵତ୍ ॥ 5 ॥
ଶୋକୋପହତଚିତ୍ତଶ୍ଚ ଭଯସନ୍ତ୍ରସ୍ତଚେତନଃ ।
ତଚ୍ଚାଽଶ୍ରମପଦଂ ଗତ୍ଵା ଭୂଯଶ୍ଶୋକମହଂ ଗତଃ ॥ 6 ॥
ପଦଶବ୍ଦଂ ତୁ ମେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯମଭାଷତ ।
କିଂ ଚିରାଯସି ମେ ପୁତ୍ର ପାନୀଯଂ କ୍ଷିପ୍ରମାନଯ ॥ 7 ॥
ଯନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ତାତ ସଲିଲେ କ୍ରୀଡିତଂ ତ୍ଵଯା ।
ଉତ୍କଣ୍ଠିତା ତେ ମାତେଯଂ ପ୍ରଵିଶ କ୍ଷିପ୍ରମାଶ୍ରମମ୍ ॥ 8 ॥
ଯଦ୍ଵ୍ଯଲୀକଂ କୃତଂ ପୁତ୍ର ମାତ୍ରା ତେ ଯଦି ଵା ମଯା ।
ନ ତନ୍ମନସି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ତାତ ତପସ୍ଵିନା ॥ 9 ॥
ତ୍ଵଂ ଗତିସ୍ତ୍ଵଗତୀନାଂ ଚକ୍ଷୁସ୍ତ୍ଵଂ ହୀନଚକ୍ଷୁଷାମ୍ ।
ସମାସକ୍ତାସ୍ତ୍ଵଯି ପ୍ରାଣାଃ କିଂ ତ୍ଵଂ ନୋ ନାଭିଭାଷସେ ॥ 10 ॥
ମୁନିମଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ତମହଂ ସଜ୍ଜମାନଯା ।
ହୀନଵ୍ଯଞ୍ଜନଯା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭୀତଚିତ୍ତ ଇଵାବ୍ରୁଵମ୍ ॥ 11 ॥
ମନସଃ କର୍ମ ଚେଷ୍ଟାଭିରଭିସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଵାଗ୍ବଲମ୍ ।
ଆଚଚକ୍ଷେ ତ୍ଵହଂ ତସ୍ମୈ ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନଜଂ ଭଯମ୍ ॥ 12 ॥
କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ଦଶରଥୋ ନାହଂ ପୁତ୍ରୋ ମହାତ୍ମନଃ ।
ସଜ୍ଜନାଵମତଂ ଦୁଃଖମିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ଵକର୍ମଜମ୍ ॥ 13 ॥
ଭଗଵଂଶ୍ଚାପହସ୍ତୋଽହଂ ସରଯୂତୀରମାଗତଃ ।
ଜିଘାଂସୁଶ୍ଶ୍ଵାପଦଂ କଞ୍ଚିନ୍ନିପାନେ ଚାଽଗତଂ ଗଜମ୍ ॥ 14 ॥
ତତଶ୍ଶ୍ରୁତୋ ମଯା ଶବ୍ଦୋ ଜଲେ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପୂର୍ଯତଃ ।
ଦ୍ଵିପୋଽଯମିତି ମତ୍ଵାଽଯଂ ବାଣେନାଭିହତୋ ମଯା ॥ 15 ॥
ଗତ୍ଵା ନଦ୍ଯାସ୍ତତ ସ୍ତୀରମପଶ୍ଯମିଷୁଣା ହୃଦି ।
ଵିନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଗତପ୍ରାଣଂ ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତାପସମ୍ ॥ 16 ॥
ଭଗଵଚ୍ଛଶବ୍ଦମାଲକ୍ଷ୍ଯ ମଯା ଗଜଜିଘାଂସୁନା ।
ଵିସୃପ୍ଟୋଽମ୍ଭସି ନାରାଚସ୍ତେନ ତେ ନିହତସ୍ସୁତଃ ॥ 17 ॥
ତତସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଵଚନାଦୁପେତ୍ଯ ପରିତପ୍ଯତଃ ।
ସ ମଯା ସହସା ବାଣ ଉଧୃତୋ ମର୍ମତସ୍ତଦା ॥ 18 ॥
ସ ଚୋଧୃତେନ ବାଣେନ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଵର୍ଗମାସ୍ଥିତଃ ।
ଭଵନ୍ତୌ ପିତରୌ ଶୋଚନ୍ନନ୍ଧାଵିତି ଵିଲପ୍ଯ ଚ ॥ 19 ॥
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଭଵତଃ ପୁତ୍ର ସ୍ସହସାଽଭିହତୋ ମଯା ।
ଶେଷମେଵଂ ଗତେ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ପ୍ରସୀଦତୁ ମେ ମୁନିଃ ॥ 20 ॥
ସ ତଚ୍ଚ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଃ କ୍ରୂରଂ ମଯୋକ୍ତମଘଶଂସିନା ।
ନାଶକତ୍ତୀଵ୍ରମାଯାସମକର୍ତୁଂ ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥ 21 ॥
ସ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣଵଦନୋ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ଶୋକକର୍ଶିତଃ ।
ମାମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ କୃତାଞ୍ଜଲିମୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ 22 ॥
ଯଦ୍ଯେତଦଶୁଭଂ କର୍ମ ନ ତ୍ଵଂ ମେ କଥଯେସ୍ସ୍ଵଯମ୍ ।
ଫଲେନ୍ମୂର୍ଧା ସ୍ମ ତେ ରାଜନ୍ ସଦ୍ଯ ଶ୍ଶତସହସ୍ରଧା ॥ 23 ॥
କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ଵଧୋ ରାଜନ୍ ଵାନପ୍ରସ୍ଥେ ଵିଶେଷତଃ ।
ଜ୍ଞାନପୂର୍ଵଂ କୃତ ସ୍ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯାଵଯେଦପି ଵଜ୍ରିଣମ୍ ॥ 24 ॥
ସପ୍ତଧା ତୁ ଫଲେନ୍ମୂର୍ଧା ମୁନୌ ତପସି ତିଷ୍ଠତି ।
ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିସୃଜତଶ୍ଶସ୍ତ୍ରଂ ତାଦୃଶେ ବ୍ରହ୍ମାଵାଦିନି ॥ 25 ॥
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଧିକୃତଂ ଯସ୍ମାଦିଦଂ ତେନୈଵ ଜଵସି ।
ଅପି ହ୍ଯଦ୍ଯ କୁଲଂ ନ ସ୍ଯାଦିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁତୋ ଭଵାନ୍ ॥ 26 ॥
ନଯ ନୌ ନୃପ ତଂ ଦେଶମିତି ମାଂ ଚାଭ୍ଯଭାଷତ ।
ଅଦ୍ଯ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାଵଃ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଚିମଦର୍ଶନମ୍ ॥ 27 ॥
ରୁଧିରେଣାଵସିକ୍ତାଙ୍ଗଂ ପ୍ରକୀର୍ଣାଜିନଵାସସମ୍ ।
ଶଯାନଂ ଭୁଵି ନିସ୍ସଞ୍ଜ୍ଞଂ ଧର୍ମ ରାଜଵଶଂ ଗତମ୍ ॥ 28 ॥
ଅଥାହମେକସ୍ତଂ ଦେଶଂ ନୀତ୍ଵା ତୌ ଭୃଶଦୁଃଖିତୌ ।
ଅସ୍ପର୍ଶଯମହଂ ପୁତ୍ରଂ ତଂ ମୁନିଂ ସହ ଭାର୍ଯଯା ॥ 29 ॥
ନାଭିଵାଦଯସେ ମାଦ୍ଯ ନ ଚ ମାଽମଭିଭାଷସେ ।
କିଂ ନୁ ଶେଷେ ତୁ ଭୂମୌ ତ୍ଵଂ ଵତ୍ସ କିଂ କୁପିତୋ ହ୍ଯସି ॥ 30 ॥
ନ ତ୍ଵହଂ ତେ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ର ମାତରଂ ପଶ୍ଯ ଧାର୍ମିକ ।
କିଂ ନୁ ନାଲିଙ୍ଗସେ ପୁତ୍ର ସୁକୁମାର ଵଚୋ ଵଦ ॥ 31 ॥
କସ୍ଯ ଵା¶ରାତ୍ରେଽହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ହୃଦଯଙ୍ଗମମ୍ ।
ଅଧୀଯାନସ୍ଯ ମଧୁରଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵାନ୍ଯଦ୍ଵିଶେଷତଃ ॥ 32 ॥
କୋ ମାଂ ସନ୍ଦ୍ଯାମୁପାସ୍ଯୈଵ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତହୁତାଶନଃ ।
ଶ୍ଲାଘଯିଷ୍ଯତ୍ଯୁପାସୀନଃ ପୁତ୍ର ଶୋକଭଯାର୍ଦିତମ୍ ॥ 33 ॥
କନ୍ଦମୂଲଫଲଂ ହୃତ୍ଵା କୋ ମାଂ ପ୍ରିଯମିଵାତିଥିମ୍ ।
ଭୋଜଯିଷ୍ଯତ୍ଯକର୍ମଣ୍ଯମପ୍ରଗ୍ରହମନାଯକମ୍ ॥ 34 ॥
ଇମାମନ୍ଧାଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧାଂ ଚ ମାତରଂ ତେ ତପସ୍ଵିନୀମ୍ ।
କଥଂ ଵତ୍ସ ଭରିଷ୍ଯାମି କୃପଣାଂ ପୁତ୍ରଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥ 35 ॥
ତିଷ୍ଠ ମାଂ ମାଗମଃ ପୁତ୍ର ଯମସ୍ଯ ସଦନଂ ପ୍ରତି ।
ଶ୍ଵୋ ମଯା ସହ ଗନ୍ତାସି ଜନନ୍ଯା ଚ ସମେଧିତଃ ॥ 36 ॥
ତତୋ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତୀମ୍ ।
କ୍ଷମତାଂ ଧର୍ମରାଜୋ ମେ ବିଭୃଯାତ୍ପିତରାଵଯମ୍ ॥ 37 ॥
ଦାତୁମର୍ହତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକପାଲୋ ମହାଯଶାଃ ।
ଈଦୃଶସ୍ଯ ମମାକ୍ଷଯ୍ଯା ମେକାମଭଯଦକ୍ଷିଣାମ୍ ॥ 38 ॥
ଅପାପୋଽସି ଯଦା ପୁତ୍ର ନିହତଃ ପାପକର୍ମଣା ।
ତେନ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛାଽଽଶୁ ଯେ ଲୋକାଶ୍ଶସ୍ତ୍ରଯୋଧିନାମ୍ ॥ 39 ॥
ଯାନ୍ତି ଶୂରା ଗତିଂ ଯାଂ ଚ ସଙ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ ।
ହତାସ୍ତ୍ଵଭିମୁଖାଃ ପୁତ୍ର ଗତିଂ ତାଂ ପରମାଂ ଵ୍ରଜ ॥ 40 ॥
ଯାଂ ଗତିଂ ସଗରଶ୍ଶୈବ୍ଯୋ ଦିଲୀପୋ ଜନମେଜଯଃ ।
ନହୁଷୋ ଦୁନ୍ଦୁମାରଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତାଂ ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ରକ ॥ 41 ॥
ଯା ଗତି ସ୍ସର୍ଵସାଧୂନାଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାତ୍ତପସାଚ ଯା ।
ଯା ଭୂମିଦସ୍ଯାହିଽତାଗ୍ନେରେକପତ୍ନୀ ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚ ॥ 42 ॥
ଗୋସହସ୍ରପ୍ରଦାତୃଣାଂ ଯା ଯା ଗୁରୁଭୃତାମପି ।
ଦେହନ୍ଯାସକୃତାଂ ଯା ଚ ତାଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ରକ ॥ 43 ॥
ନ ହି ତ୍ଵସ୍ମିନ୍କୁଲେ ଜାତୋ ଗଚ୍ଛତ୍ଯକୁଶଲାଂ ଗତିମ୍ ।
ସ ତୁ ଯାସ୍ଯତି ଯେନ ତ୍ଵଂ ନିହତୋ ମମ ବାନ୍ଧଵଃ ॥ 44 ॥
ଏଵଂ ସ କୃପଣଂ ତତ୍ର ପର୍ଯଦେଵଯତାସକୃତ୍ ।
ତତୋଽସ୍ମୈ କର୍ତୁମୁଦକଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ସହଭାର୍ଯଯା ॥ 45 ॥
ସ ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ରୂପେଣ ମୁନିପୁତ୍ରସ୍ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ।
ସ୍ଵର୍ଗମଧ୍ଯାରୁହତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶକ୍ରେଣ ସହ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥ 46 ॥
ଆବଭାଷେ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ତୌ ସହ ଶକ୍ରେଣ ତାପସଃ ।
ଆଶ୍ଵାସ୍ଯଚ ମୁହୂର୍ତଂ ତୁ ପିତରୌ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 47 ॥
ସ୍ଥାନମସ୍ମି ମହତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଵତୋଃ ପରିଚାରଣାତ୍ ।
ଭଵନ୍ତାଵପି ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମମ ମୂଲମୁପୈଷ୍ଯତଃ ॥ 48 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ଵିମାନେନ ଵପୁଷ୍ମତା ।
ଆରୁରୋହ ଦିଵଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମୁନିପୁତ୍ରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 49 ॥
ସ କୃତ୍ଵା ତୂଦକଂ ତୂର୍ଣଂ ତାପସ ସ୍ସହ ଭାର୍ଯଯା ।
ମାମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ କୃତାଞ୍ଜଲିମୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ 50 ॥
ଅଦ୍ଯୈଵ ଜହିଂ ମାଂ ରାଜନ୍ମରଣେ ନାସ୍ତି ମେ ଵ୍ଯଥା ।
ଯଚ୍ଛରେଣୈକପୁତ୍ରଂ ମାଂ ତ୍ଵମକର୍ଷୀରପୁତ୍ରକମ୍ ॥ 51 ॥
ତ୍ଵଯା ତୁ ଯଦଵିଜ୍ଞାନାନ୍ନିହତୋ ମେ ସୁତଶ୍ଶୁଚିଃ ।
ତେନ ତ୍ଵାମଭିଶପ୍ସ୍ଯାମି ସୁଦୁଃଖମତିଦାରୁଣମ୍ ॥ 52 ॥
ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନଜଂ ଦୁଃଖଂ ଯଦେତନ୍ମମ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ।
ଏଵଂ ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ରାଜନ୍କାଲଂ କରିଷ୍ଯସି ॥ 53 ॥
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ତୁ ହତୋ ଯସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତ୍ଵଯା ମୁନିଃ ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ନାଵିଶତ୍ଯାଶୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନରାଧିପ ॥ 54 ॥
ତ୍ଵାମପ୍ଯେତାଦୃଶୋ ଭାଵଃ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଗମିଷ୍ଯତି ।
ଜୀଵିତାନ୍ତକରୋ ଘୋରୋ ଦାତାରମିଵ ଦକ୍ଷିଣା ॥ 55 ॥
ଏଵଂ ଶାପଂ ମଯି ନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଲପ୍ଯ କରୁଣଂ ବହୁ ।
ଚିତାମାରୋପ୍ଯ ଦେହଂ ତନ୍ମିଥୁନଂ ସ୍ଵର୍ଗମଭ୍ଯଯାତ୍ ॥ 56 ॥
ତଦେତଚ୍ଛିନ୍ତଯାନେନ ସ୍ମୃତଂ ପାପଂ ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ ।
ତଦା ବାଲ୍ଯାତ୍କୃତଂ ଦେଵି ଶବ୍ଦଵେଧ୍ଯନୁଶିକ୍ଷିଣା ॥ 57 ॥
ତସ୍ଯାଯଂ କର୍ମଣୋ ଦେଵି ଵିପାକସ୍ସମୁପସ୍ଥିତଃ ।
ଅପଥ୍ଯୈସ୍ସହମ୍ଭୁକ୍ତେ ଵ୍ଯାଧିରନ୍ନରସେ ଯଥା ॥ 58 ॥
ତସ୍ମାନ୍ମାମାଗତଂ ଭଦ୍ରେ ତସ୍ଯୋଦାରସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚଃ ।
ଯଦହଂ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ ॥ 59 ॥
ଚକ୍ଷୁଭ୍ଯାଂ ତ୍ଵାଂ ନ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାଂ ସ୍ଫୃଶ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରୁଦଂସ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମାହ ଚ ଭୂମିପଃ ॥ 60 ॥
ଏତନ୍ମେ ସଦୃଶଂ ଦେଵି ଯନ୍ମଯା ରାଘଵେ କୃତମ୍ ।
ସଦୃଶଂ ତତ୍ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଯଦନେନ କୃତଂ ମଯି ॥ 61 ॥
ଦୁର୍ଵୃତ୍ତମପି କଃ ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଯଜେଦ୍ଭୁଵି ଵିଚକ୍ଷଣଃ ।
କଶ୍ଚ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯମାନୋ ଵା ନାସୂଯେତ୍ପିତରଂ ସୁତଃ ॥ 62 ॥
ଯଦି ମାଂ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ରାମସ୍ସକୃଦଦ୍ଯ ଲଭେତ ଵା ।
ଯମକ୍ଷଯମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନ ହି ମାନଵାଃ ॥ 63 ॥
ଚକ୍ଷୁଷା ତ୍ଵାଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ସ୍ମୃତିର୍ମମ ଵିଲୁପ୍ଯତେ ।
ଦୂତା ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯୈତେ କୌସଲ୍ଯେ ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥ 64 ॥
ଅତସ୍ତୁ କିଂ ଦୁଃଖତରଂ ଯଦହଂ ଜୀଵିତକ୍ଷଯେ ।
ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥ 65 ॥
ତସ୍ଯାଦର୍ଶନଜଶ୍ଶୋକସ୍ସୁତସ୍ଯାପ୍ରତିକର୍ମଣଃ ।
ଉଚ୍ଛୋଷଯତି ମେ ପ୍ରାଣାନ୍ଵାରିସ୍ତୋକମିଵାତପଃ ॥ 66 ॥
ନ ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଦେଵାସ୍ତେ ଯେ ଚାରୁଶୁଭକୁଣ୍ଡଲମ୍ ।
ମୁଖଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ଵର୍ଷେ ପଞ୍ଚଦଶେ ପୁନଃ ॥ 67 ॥
ପଦ୍ମପତ୍ରେକ୍ଷଣଂ ସୁଭ୍ରୁ ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ରଂ ଚାରୁନାସିକମ୍ ।
ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ତାରାଧିପନିଭଂ ମୁଖମ୍ ॥ 68 ॥
ସଦୃଶଂ ଶାରଦସ୍ଯେନ୍ଦୋଃ ପୁଲ୍ଲସ୍ଯ କମଲସ୍ଯ ଚ ।
ସୁଗନ୍ଧି ମମ ନାଥସ୍ଯ ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ତନ୍ମୁଖମ୍ ॥ 69 ॥
ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସଂ ତମଯୋଧ୍ଯାଂ ପୁନରାଗତମ୍ ।
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁଖିନୋ ରାମଂ ଶୁକ୍ରଂ ମାର୍ଗଗତଂ ଯଥା ॥ 70 ॥
କୌସଲ୍ଯେ ଚିତ୍ତମୋହେନ ହୃଦଯଂ ସୀଦତୀଵ ମେ ।
ଵେଦଯେ ନ ଚ ସଂଯୁକ୍ତାନ୍ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରସାନହମ୍ ॥ 71 ॥
ଚିତ୍ତନାଶାଦ୍ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵାଣ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମେ ।
କ୍ଷୀଣସ୍ନେହସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ସଂସକ୍ତା ରଶ୍ମଯୋ ଯଥା ॥ 72 ॥
ଅଯମାତ୍ମଭଵଶ୍ଶୋକୋ ମାମନାଥମଚେତନମ୍ ।
ସଂସାଦଯତି ଵେଗେନ ଯଥା କୂଲଂ ନଦୀରଯଃ ॥ 73 ॥
ହା ରାଘଵ ମହାବାହୋ ହା ମମାଽଯାସନାଶନ ।
ହା ପିତୃପ୍ରିଯ ମେ ନାଥ ହାଽଦ୍ଯ କ୍ଵାସି ଗତସ୍ସୁତ ॥ 74 ॥
ହା କୌସଲ୍ଯେ ନଶିଷ୍ଯାମି ହା ସୁମିତ୍ରେ ତପସ୍ଵିନି ।
ହା ନୃଶଂସେ ମମାମିତ୍ରେ କୈକେଯି କୁଲପାଂସନି ॥ 75 ॥
ଇତି ରାମସ୍ଯ ମାତୁଶ୍ଚ ସୁମିତ୍ରାଯାଶ୍ଚ ସନ୍ନିଧୌ ।
ରାଜା ଦଶରଥ ଶ୍ଶୋଚଞ୍ଜୀଵିତାନ୍ତମୁପାଗମତ୍ ॥ 76 ॥
ଯଦା ତୁ ଦୀନଂ କଥଯନ୍ନରାଧିପଃ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ପୁତ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵିଵାସନାତୁରଃ ।
ଗତେଽର୍ଧରାତ୍ରେ ଭୃଶଦୁଃଖପୀଡିତସ୍ତଦା ଜହୌ ପ୍ରାଣମୁଦାରଦର୍ଶନଃ ॥ 77 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |
rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||