2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah

ॐ

2.52 ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡ - ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ ਸਰ੍ਗਃ

Valmiki Gurmukhi

ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।

ਅਥ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।

ਪ੍ਰਭਾਤਾਯਾਂ ਤੁ ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਾਂ ਪृਥੁਵਕ੍षਾ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।

ਉਵਾਚ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਸ਼ੁਭਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 1 ॥

ਭਾਸ੍ਕਰੋਦਯਕਾਲੋऽਯਂ ਗਤਾ ਭਗਵਤੀ ਨਿਸ਼ਾ ।

ਅਸੌ ਸੁਕृष੍ਣੋ ਵਿਹਗਃ ਕੋਕਿਲਸ੍ਤਾਤ ਕੂਜਤਿ ॥ 2 ॥

ਬਰ੍ਹਿਣਾਨਾਂ ਚ ਨਿਰ੍ਘੋषਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਨਦਤਾਂ ਵਨੇ ।

ਤਰਾਮ ਜਾਹ੍ਨਵੀਂ ਸੌਮ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਂ ਸਾਗਰਙ੍ਗਮਾਮ੍ ॥ 3 ॥

ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰ੍ਮਿਤ੍ਰਨਨ੍ਦਨਃ ।

ਗੁਹਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸੂਤਂ ਚ ਸੋऽਤਿष੍ਠਦ੍ਭ੍ਰਾਤੁਰਗ੍ਰਤਃ ॥ 4 ॥

ਸ ਤੁ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਚ ।

ਸ੍ਥਪਤਿਸ੍ਤੂਰ੍ਣਮਾਹੂਯ ਸਚਿਵਾਨਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 5 ॥

ਅਸ੍ਯ ਵਾਹਨਸਂਯੁਕ੍ਤਾਂ ਕਰ੍ਣਗ੍ਰਾਹਵਤੀਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ।

ਸੁਪ੍ਰਤਾਰਾਂ ਦृਢਾਂ ਤੀਰ੍ਥੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਾਵਮੁਪਾਹਰ ॥ 6 ॥

ਤਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਸਮਾਦੇਸ਼ਂ ਗੁਹਾਮਾਤ੍ਯਗਣੋ ਮਹਾਨ੍ ।

ਉਪੋਹ੍ਯ ਰੁਚਿਰਾਂ ਨਾਵਂ ਗੁਹਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥ 7 ॥

ਤਤਃ ਸ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਗੁਹੋ ਰਾਘਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।

ਉਪਸ੍ਥਿਤੇਯਂ ਨੌਰ੍ਦੇਵ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਕਰਵਾਣਿ ਤੇ ॥ 8 ॥

ਤਵਾਮਰਸੁਤਪ੍ਰਖ੍ਯ ਤਰ੍ਤੁਂ ਸਾਗਰਗਾਂ ਨਦੀਮ੍ ।

ਨੌਰਿਯਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮਾਰੋਹ ਸੁਵ੍ਰਤ ॥ 9 ॥

ਅਥੋਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਰਾਮੋ ਗੁਹਮਿਦਂ ਵਚਃ ।

ਕृਤਕਾਮੋऽਸ੍ਮਿ ਭਵਤਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰੋਪ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ॥ 10 ॥

ਤਤਃ ਕਲਾਪਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਹ੍ਯ ਖਡ੍ਗੌ ਬਧ੍ਵਾ ਚ ਧਨ੍ਵਿਨੌ ।

ਜਗ੍ਮਤੁਰ੍ਯੇਨ ਤੌ ਗਙ੍ਗਾਂ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਰਾਘਵੌ ॥ 11 ॥

ਰਾਮਮੇਵ ਤੁ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਮੁਪਗਮ੍ਯ ਵਿਨੀਤਵਤ੍ ।

ਕਿਮਹਂ ਕਰਵਾਣੀਤਿ ਸੂਤਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 12 ॥

ਤਤੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਦਾਸ਼ਰਥਿਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਕਰੇਣੋਤ੍ਤਮਦਕ੍षਿਣੇਨ ।

ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪੁਨਰੇਵ ਯਾਹਿ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਕਾਸ਼ੇ ਭਵ ਚਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ॥ 13 ॥

ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵੇਤ੍ਯੁਵਾਚੈਵ ਹ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਧਿ ਕृਤਂ ਮਮ ।

ਰਥਂ ਵਿਹਾਯ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਮਹਾਵਨਮ੍ ॥ 14 ॥

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਤ੍ਵਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਮਵੇਕ੍ष੍ਯਾਰ੍ਤਃ ਸ ਸਾਰਥਿਃ ।

ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਮੈਕ੍ष੍ਵਾਕਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 15 ॥

ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਦਂ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषੇਣੇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍ ।

ਤਵ ਸਭ੍ਰਾਤृਭਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਵਦ੍ਵਨੇ ॥ 16 ॥

ਨ ਮਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇऽਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਧੀਤੇ ਵਾ ਫਲੋਦਯਃ ।

ਮਾਰ੍ਦਵਾਰ੍ਜਵਯੋਰ੍ਵਾਪਿ ਤ੍ਵਾਂ ਚੇਦ੍ਵ੍ਯਸਨਮਾਗਤਮ੍ ॥ 17 ॥

ਸਹ ਰਾਘਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚੈਵ ਵਨੇ ਵਸਨ੍ ।

ਤ੍ਵਂ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਵੀਰ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤੁ ਜਯਨ੍ਨਿਵ ॥ 18 ॥

ਵਯਂ ਖਲੁ ਹਤਾ ਰਾਮ ਯੇ ਤ੍ਵਯਾਪ੍ਯੁਪਵਞ੍ਚਿਤਾਃ ।

ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਸ਼ਮੇष੍ਯਾਮਃ ਪਾਪਾਯਾ ਦੁਃਖਭਾਗਿਨਃ ॥ 19 ॥

ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨਾਤ੍ਮਸਮਂ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਾਰਥਿਸ੍ਤਦਾ ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੂਰਗਤਂ ਰਾਮਂ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਰੁਰੁਦੇ ਚਿਰਮ੍ ॥ 20 ॥

ਤਤਸ੍ਤੁ ਵਿਗਤੇ ਬਾष੍ਪੇ ਸੂਤਂ ਸ੍ਪृष੍ਟੋਦਕਂ ਸ਼ੁਚਿਮ੍ ।

ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਵਾਚ ਤਮ੍ ॥ 21 ॥

ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੂਣਾਂ ਤ੍ਵਯਾ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸੁਹृਦਂ ਨੋਪਲਕ੍षਯੇ ।

ਯਥਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਰਾਜਾ ਮਾਂ ਨ ਸ਼ੋਚੇਤ੍ਤਥਾ ਕੁਰੁ ॥ 22 ॥

ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚੇਤਾਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀਪਤਿਃ ।

ਕਾਮਭਾਵਾਵਸਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ ॥ 23 ॥

ਯਦ੍ਯਦਾਜ੍ਞਾਪਯੇਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਮਹੀਪਤਿਃ ।

ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯਕਾਮਾਰ੍ਥਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਵਿਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ॥ 24 ॥

ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤਿ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।

ਯਦੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਕृਤ੍ਯੇषੁ ਮਨੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ॥ 25 ॥

ਯਦ੍ਯਥਾ ਸ ਮਹਾਰਾਜੋ ਨਾਲੀਕਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।

ਨ ਚ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਦੁਃਖੇਨ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਕੁਰੁ ਤਤ੍ਤਥਾ ॥ 26 ॥

ਅਦृष੍ਟਦੁਃਖਂ ਰਾਜਾਨਂ ਵृਦ੍ਧਮਾਰ੍ਯਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਬ੍ਰੂਯਾਸ੍ਤ੍ਵਮਭਿਵਾਦ੍ਯੈਵ ਮਮ ਹੇਤੋਰਿਦਂ ਵਚਃ ॥ 27 ॥

ਨੈਵਾਹਮਨੁਸ਼ੋਚਾਮਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਨ ਚ ਮੈਥਿਲੀ ।

ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਨੇ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਹੇਤਿ ਚ ॥ 28 ॥

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਵਰ੍षੇषੁ ਨਿਵृਤ੍ਤੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।

ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਮਾਂ ਚ ਸੀਤਾਂ ਚ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸੇ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਗਤਾਨ੍ ॥ 29 ॥

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਰਾਜਾਨਂ ਮਾਤਰਂ ਚ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਮੇ ।

ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵੀਸ੍ਸਹਿਤਾਃ ਕੈਕੇਯੀਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 30 ॥

ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਮਥ ਪਾਦਾਭਿਵਨ੍ਦਨਮ੍ ।

ਸੀਤਾਯਾ ਮਮ ਚਾऽऽਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਚਨਾਲ੍ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 31 ॥

ਬ੍ਰੂਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿ ਮਹਾਰਾਜਂ ਭਰਤਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਨਯ ।

ਆਗਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭਰਤਃ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯੋ ਨृਪਮਤੇ ਪਦੇ ॥ 32 ॥

ਭਰਤਂ ਚ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇऽਭਿषਿਚ੍ਯ ਚ ।

ਅਸ੍ਮਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਜਂ ਦੁਃਖਂ ਨ ਤ੍ਵਾਮਭਿਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 33 ॥

ਭਰਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯਥਾ ਰਾਜਨਿ ਵਰ੍ਤਸੇ ।

ਤਥਾ ਮਾਤृषੁ ਵਰ੍ਤੇਥਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵੇਵਾਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ 34 ॥

ਤਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਕਾਮੇਨ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਮਪੇਕ੍षਤਾ ।

ਲੋਕਯੋਰੁਭਯੋਃ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਯਤ੍ਸੁਖਮੇਧਿਤੁਮ੍ ॥ 35 ॥

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨੋ ਰਾਮੇਣ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ।

ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 36 ॥

ਯਦਹਂ ਨੋਪਚਾਰੇਣ ਬ੍ਰੂਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਵਿਕ੍ਲਬਃ ।

ਭਕ੍ਤਿਮਾਨਿਤਿ ਤਤ੍ਤਾਵਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵਂ ਕ੍षਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 37 ॥

ਕਥਂ ਹਿ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਹੀਨੋऽਹਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤਾਂ ਪੁਰੀਮ੍ ।

ਤਵ ਤਾਵਦ੍ਵਿਯੋਗੇਨ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਕੁਲਾਮਿਵ ॥ 38 ॥

ਸਰਾਮਮਪਿ ਤਾਵਨ੍ਮੇ ਰਥਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਦਾ ਜਨਃ ।

ਵਿਨਾ ਰਾਮਂ ਰਥਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਦੀਰ੍ਯੇਤਾਪਿ ਸਾ ਪੁਰੀ ॥ 39 ॥

ਦੈਨ੍ਯਂ ਹਿ ਨਗਰੀ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਮਂ ਰਥਮ੍ ।

ਸੂਤਾਵਸ਼ੇषਂ ਸ੍ਵਂ ਸੈਨ੍ਯਂ ਹਤਵੀਰਮਿਵਾऽਹਵੇ ॥ 40 ॥

ਦੂਰੇऽਪਿ ਨਿਵਸਨ੍ਤਂ ਤ੍ਵਾਂ ਮਾਨਸੇਨਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।

ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਤੋऽਦ੍ਯ ਨੂਨਂ ਤ੍ਵਾਂ ਨਿਰਾਹਾਰਾਃ ਕृਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ 41 ॥

ਦृष੍ਟਂ ਤਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਮ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਵਾਸਨੇ ।

ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕੁਲਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਚ੍ਛੋਕਕ੍ਲਾਨ੍ਤਚੇਤਸਾਮ੍ ॥ 42 ॥

ਆਰ੍ਤਨਾਦੋ ਹਿ ਯਃ ਪੌਰੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਨੇ ।

ਸਰਥਂ ਮਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯੈਵ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਤਤਃ ॥ 43 ॥

ਅਹਂ ਕਿਂ ਚਾਪਿ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਦੇਵੀਂ ਤਵ ਸੁਤੋ ਮਯਾ ।

ਨੀਤੋऽਸੌ ਮਾਤੁਲਕੁਲਂ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਮਾ ਕृਥਾ ਇਤਿ ॥ 44 ॥

ਅਸਤ੍ਯਮਪਿ ਨੈਵਾਹਂ ਬ੍ਰੂਯਾਂ ਵਚਨਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।

ਕਥਮਪ੍ਰਿਯਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰੂਯਾਂ ਸਤ੍ਯਮਿਦਂ ਵਚਃ ॥ 45 ॥

ਮਮ ਤਾਵਨ੍ਨਿਯੋਗਸ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਬਨ੍ਧੁਜਨਵਾਹਿਨਃ ।

ਕਥਂ ਰਥਂ ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 46 ॥

ਤਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਗਨ੍ਤੁਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਦृਤੇऽਨਘ ।

ਵਨਵਾਸਾਨੁਯਾਨਾਯ ਮਾਮਨੁਜ੍ਞਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 47 ॥

ਯਦਿ ਮੇ ਯਾਚਮਾਨਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਮੇਵ ਕਰਿष੍ਯਸਿ ।

ਸਰਥੋऽਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਇਹ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 48 ॥

ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਨੇ ਯਾਨਿ ਤਪੋਵਿਘ੍ਨਕਰਾਣਿ ਤੇ ।

ਰਥੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਾਧਿष੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਰਾਘਵ ॥ 49 ॥

ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਨ ਮਯਾऽਵਾਪ੍ਤਂ ਰਥਚਰ੍ਯਾਕृਤਂ ਸੁਖਮ੍ ।

ਆਸ਼ਂਸੇ ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਨਾਹਂ ਵਨਵਾਸਕृਤਂ ਸੁਖਮ੍ ॥ 50 ॥

ਪ੍ਰਸੀਦੇਚ੍ਛਾਮਿ ਤੇऽਰਣ੍ਯੇ ਭਵਿਤੁਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਃ ।

ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾऽਭਿਹਿਤਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਭਵ ਮੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਃ ॥ 51 ॥

ਇਮੇ ਚਾਪਿ ਹਯਾ ਵੀਰ ਯਦਿ ਤੇ ਵਨਵਾਸਿਨਃ ।

ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਂ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ 52 ॥

ਤਵ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨੇ ਵਸਨ੍ ।

ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਦੇਵਲੋਕਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪ੍ਰਜਹਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 53 ॥

ਨ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵੇष੍ਟੁਂ ਸਾ ਮਯਾऽਯੋਧ੍ਯਾ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਨਾ ।

ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਦੁष੍ਕृਤਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 54 ॥

ਵਨਵਾਸੇ ਕ੍षਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਮਮੈष ਹਿ ਮਨੋਰਥਃ ।

ਯਦਨੇਨ ਰਥੇਨੈਵ ਤ੍ਵਾਂ ਵਹੇਯਂ ਪੁਰੀਂ ਪੁਨਃ ॥ 55 ॥

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਹਿਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਯਾ ਵਨੇ ।

ਕ੍षਣਭੂਤਾਨਿ ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨ੍ਯਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ 56 ॥

ਭृਤ੍ਯਵਤ੍ਸਲ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਭਰ੍ਤृਪੁਤ੍ਰਗਤੇ ਪਥਿ ।

ਭਕ੍ਤਂ ਭृਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਂ ਨ ਮਾਂ ਹਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 57 ॥

ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਦੀਨਂ ਯਾਚਮਾਨਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।

ਰਾਮੋ ਭृਤ੍ਯਾਨੁਕਮ੍ਪੀ ਤੁ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 58 ॥

ਜਾਨਾਮਿ ਪਰਮਾਂ ਭਕ੍ਤਿਂ ਮਯਿ ਤੇ ਭਰ੍ਤृਵਤ੍ਸਲ ।

ਸ਼ृਣੁ ਚਾਪਿ ਯਦਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰੇषਯਾਮਿ ਪੁਰੀਮਿਤਃ ॥ 59 ॥

ਨਗਰੀਂ ਤ੍ਵਾਂ ਗਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਨਨੀ ਮੇ ਯਵੀਯਸੀ ।

ਕੈਕੇਯੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਗਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਰਾਮੋ ਵਨਂ ਗਤਃ ॥ 60 ॥

ਪਰਿਤੁष੍ਟਾ ਹਿ ਸਾ ਦੇਵੀ ਵਨਵਾਸਂ ਗਤੇ ਮਯਿ ।

ਰਾਜਾਨਂ ਨਾਤਿਸ਼ਙ੍ਕੇਤ 'ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ'ਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ ॥ 61 ॥

ਏष ਮੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਯਦਮ੍ਬਾ ਮੇ ਯਵੀਯਸੀ ।

ਭਰਤਾਰਕ੍षਿਤਂ ਸ੍ਫੀਤਂ ਪੁਤ੍ਰਰਾਜ੍ਯਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ 62 ॥

ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸਰਥਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪੁਰੀਂ ਵ੍ਰਜ ।

ਸਨ੍ਦਿष੍ਟਸ਼੍ਚਾਸਿ ਯਾਨਰ੍ਥਾਂਸ੍ਤਾਂ ਸ੍ਤਾਨ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ ॥ 63 ॥

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਸੂਤਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।

ਗੁਹਂ ਵਚਨਮਕ੍ਲੀਬੋ ਰਾਮੋ ਹੇਤੁਮਦਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 64 ॥

ਨੇਦਾਨੀਂ ਗੁਹ ਯੋਗ੍ਯੋऽਯਂ ਵਾਸੋ ਮੇ ਸਜਨੇ ਵਨੇ ।

ਆਵਸ਼੍ਯਂ ਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇ ਵਾਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਦ੍ਗਤੋ ਵਿਧਿਃ ॥ 65 ॥

ਸੋऽਹਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਨਿਯਮਂ ਤਪਸ੍ਵਿ ਜਨਭੂषਣਮ੍ ।

ਹਿਤਕਾਮਃ ਪਿਤੁਰ੍ਭੂਯਃ ਸੀਤਾਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 66 ॥

ਜਟਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਕ੍षੀਰਮਾਨਯ ।

ਤਤ੍ ਕ੍षੀਰਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਯ ਗੁਹਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੁਪਾਹਰਤ੍ ॥ 67 ॥

ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਮਸ੍ਤੇਨਾਕਰੋਜ੍ਜਟਾਃ ।

ਦੀਰ੍ਘਬਾਹੁਰ੍ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਜਟਿਲਤ੍ਵਮਧਾਰਯਤ੍ ॥ 68 ॥

ਤੌ ਤਦਾ ਚੀਰਵਸਨੌ ਜਟਾਮਣ੍ਡਲਧਾਰਿਣੌ ।

ਆਸ਼ੋਭੇਤਾਮृषਿਸਮੌ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 69 ॥

ਤਤੋ ਵੈਖਾਨਸਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ਸਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।

ਵ੍ਰਤਮਾਦਿष੍ਟਵਾਨ੍ ਰਾਮਃ ਸਖਾਯਂ ਗੁਹਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 70 ॥

ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਬਲੇ ਕੋਸ਼ੇ ਦੁਰ੍ਗੇ ਜਨਪਦੇ ਤਥਾ ।

ਭਵੇਥਾ ਗੁਹ ਰਾਜ੍ਯਂ ਹਿ ਦੁਰਾਰਕ੍षਤਮਂ ਮਤਮ੍ ॥ 71 ॥

ਤਤਸ੍ਤਂ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਯ ਗੁਹਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਃ ।

ਜਗਾਮ ਤੂਰ੍ਣਮਵ੍ਯਗ੍ਰਃ ਸਭਾਰ੍ਯਃ ਸਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 72 ॥

ਸ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਦੀਤੀਰੇ ਨਾਵਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਃ ।

ਤਿਤੀਰ੍षੁਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਂ ਗਙ੍ਗਾਮਿਦਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 73 ॥

ਆਰੋਹ ਤ੍ਵਂ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਂ ਨਾਵਮਿਮਾਂ ਸ਼ਨੈਃ ।

ਸੀਤਾਂ ਚਾਰੋਪਯਾਨ੍ਵਕ੍षਂ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ॥ 74 ॥

ਸ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਸ਼ਾਸਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਰਤਿਕੂਲਯਨ੍ ।

ਆਰੋਪ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਰੁਰੋਹਾऽऽਤ੍ਮਵਾਂ ਸ੍ਤਤਃ ॥ 75 ॥

ਅਥਾਰੁਰੋਹ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਸ੍ਵਯਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਪੂਰ੍ਵਜਃ ।

ਤਤੋ ਨਿषਾਦਾਧਿਪਤਿਰ੍ਗੁਹੋ ਜ੍ਞਾਤੀਨਚੋਦਯਤ੍ ॥ 76 ॥

ਰਾਘਵੋऽਪਿ ਮਹਾਤੇਜਾ ਨਾਵਮਾਰੁਹ੍ਯ ਤਾਂ ਤਤਃ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਤ੍ ਕ੍षਤ੍ਰਵਚ੍ਚੈਵ ਜਜਾਪ ਹਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 77 ॥

ਆਚਮ੍ਯ ਚ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਦੀਂ ਤਾਂ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ।

ਪ੍ਰਾਣਮਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਹृष੍ਟੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚਾਮਿਤਪ੍ਰਭਃ ॥ 78 ॥

ਅਨੁਜ੍ਞਾਯ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਸਬਲਂ ਚੈਵ ਤਂ ਗੁਹਮ੍ ।

ਆਸ੍ਥਾਯ ਨਾਵਂ ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਚੋਦਯਾਮਾਸ ਨਾਵਿਕਾਨ੍ ॥ 79 ॥

ਤਤਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚੋਦਿਤਾ ਸਾ ਨੌਃ ਕਰ੍ਣਧਾਰਸਮਾਹਿਤਾ ।

ਸ਼ੁਭਸ੍ਫ੍ਯਵੇਗਾਭਿਹਤਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਲਿਲਮਤ੍ਯਗਾਤ੍ ॥ 80 ॥

. ।

ਮਧ੍ਯਂ ਤੁ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਭਾਗੀਰਥ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ।

ਵੈਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਨਦੀਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 81 ॥

ਪੁਤ੍ਰੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯਾਯਂ ਮਹਾਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।

ਨਿਦੇਸ਼ਂ ਪਾਰਯਿਤ੍ਵੇਮਂ ਗਙ੍ਗੇ ਤ੍ਵਦਭਿਰਕ੍षਿਤਃ ॥ 82 ॥

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਮਗ੍ਰਾਣ੍ਯੁष੍ਯ ਕਾਨਨੇ ।

ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਸਹ ਮਯਾ ਚੈਵ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 83 ॥

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਦੇਵਿ ਸੁਭਗੇ ਕ੍षੇਮੇਣ ਪੁਨਰਾਗਤਾ ।

ਯਕ੍ष੍ਯੇ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾ ਗਙ੍ਗੇ ਸਰ੍ਵਕਾਮਸਮृਦ੍ਧਿਨੀ ॥ 84 ॥

ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਦੇਵਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਸਮੀਕ੍षਸੇ ।

ਭਾਰ੍ਯਾ ਚੋਦਧਿਰਾਜਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਸੇ ॥ 85 ॥

ਸਾ ਤ੍ਵਾਂ ਦੇਵਿ ਨਮਸ੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਮਿ ਚ ਸ਼ੋਭਨੇ ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਰਾਜ੍ਯੇ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੇ ਸ਼ਿਵੇਨ ਪੁਨਰਾਗਤੇ ॥ 86 ॥

ਗਵਾਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਨ੍ਨਂ ਚ ਪੇਸ਼ਲਮ੍ ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤਵ ਪ੍ਰਿਯਚਿਕੀਰ੍षਯਾ ॥ 87 ॥

ਸੁਰਾਘਟਸਹਸ੍ਰੇਣ ਮਾਂਸਭੂਤੌਦਨੇਨ ਚ ।

ਯਕ੍ष੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਯਤਾ ਦੇਵਿ ਪੁਰੀਂ ਪੁਨਰੁਪਾਗਤਾ ॥ 88 ॥

ਯਾਨਿ ਤ੍ਵਤ੍ਤੀਰਵਾਸੀਨਿ ਦੈਵਤਾਨਿ ਚ ਸਨ੍ਤਿ ਹਿ ।

ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਯਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ ॥ 89 ॥

ਪੁਨਰੇਵ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮਯਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚ ਸਙ੍ਗਤਃ ।

ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਵਨਵਾਸਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਵਨਘੋऽਨਘੇ ॥ 90 ॥

ਤਥਾ ਸਮ੍ਭਾषਮਾਣਾ ਸਾ ਸੀਤਾ ਗਙ੍ਗਾਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ।

ਦਕ੍षਿਣਾ ਦਕ੍षਿਣਂ ਤੀਰਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੇਵਾਭ੍ਯੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 91 ॥

ਤੀਰਂ ਤੁ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਾਵਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਨਰਰ੍षਭਃ ।

ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਠਤ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਚ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 92 ॥

ਅਥਾਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਨਨ੍ਦਵਰ੍ਧਨਮ੍ ।

ਭਵ ਸਂਰਕ੍षਣਾਰ੍ਥਾਯ ਸਜਨੇ ਵਿਜਨੇऽਪਿ ਵਾ ॥ 93 ॥

ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਰਕ੍षਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮਦृष੍ਟੇ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ।

ਅਗ੍ਰਤੋ ਗਚ੍ਛ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸੀਤਾ ਤ੍ਵਾਮਨੁਗਚ੍ਛਤੁ ॥ 94 ॥

ਪृष੍ਠਤੋऽਹਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਸੀਤਾਂ ਚ ਪਾਲਯਨ੍ ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯੇਹ ਨੋ ਰਕ੍षਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ॥ 95 ॥

ਨ ਹਿ ਤਾਵਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਸੁਕਰਾ ਕਾਚਨ ਕ੍ਰਿਯਾ ।

ਅਦ੍ਯ ਦੁਃਖਂ ਤੁ ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸਸ੍ਯ ਵੇਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ॥ 96 ॥

ਪ੍ਰਣष੍ਟਜਨਸਮ੍ਬਾਧਂ ਕ੍षੇਤ੍ਰਾਰਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।

ਵਿषਮਂ ਚ ਪ੍ਰਪਾਤਂ ਚ ਵਨਮਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਤਿ ॥ 97 ॥

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਗ੍ਰਤਃ ।

ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਚ ਸੀਤਾਯਾ ਰਾਘਵੋ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ ॥ 98 ॥

ਗਤਂ ਤੁ ਗਙ੍ਗਾਪਰਪਾਰਮਾਸ਼ੁ ਰਾਮਂ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਤਂ ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ।

ਅਧ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍षਾਦ੍ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਦृष੍ਟਿ ਰ੍ਮੁਮੋਚ ਬਾष੍ਪਂ ਵ੍ਯਥਿਤ ਸ੍ਤਪਸ੍ਵੀ ॥ 99 ॥

ਸ ਲੋਕਪਾਲਪ੍ਰਤਿਮਪ੍ਰਭਾਵਵਾਂ ਸ੍ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਰਦੋ ਮਹਾਨਦੀਮ੍ ।

ਤਤਃ ਸਮृਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੁਭਸਸ੍ਯਮਾਲਿਨਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਤ੍ਸਾਨ੍ ਮੁਦਿਤਾਨੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 100 ॥

ਤੌ ਤਤ੍ਰ ਹਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰੋ ਮਹਾਮृਗਾਨ੍ ਵਰਾਹਮृਸ਼੍ਯਂ ਪृषਤਂ ਮਹਾਰੁਰੁਮ੍ ।

ਆਦਾਯ ਮੇਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਬੁਭੁਕ੍षਿਤੌ ਵਾਸਾਯ ਕਾਲੇ ਯਯਤੁਰ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਮ੍ ॥ 101 ॥

ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvipañcāśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |

uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |

asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |

tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |

guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |

sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |

supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |

upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |

upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |

nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |

kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |

jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |

kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |

sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |

rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |

tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |

mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |

tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |

kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |

dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |

rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |

yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |

kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |

yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |

na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |

brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |

ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |

anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||

ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |

sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |

āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |

asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |

tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |

lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |

tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |

bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |

tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |

vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |

sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |

cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |

prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |

sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |

nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |

kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |

kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |

vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |

saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |

rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |

āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |

prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |

paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |

ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |

rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |

yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |

kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |

rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |

śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |

kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |

rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |

bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |

sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |

guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |

āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |

hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||

lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |

vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||

apramatto bale kośe durge janapade tathā |

bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |

jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |

titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |

sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |

āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |

brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |

prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |

āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |

śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||

. |

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |

vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |

nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |

bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||

tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |

yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |

bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |

prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |

brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |

yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |

tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |

ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |

dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |

prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |

bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |

agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |

anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |

adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |

viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |

anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |

adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |

tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |

ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||