𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌚𑌤𑍍𑌵𑌾𑌰𑌿𑌂𑌶𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌤𑌤𑌃 𑌸𑌮𑍀𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯 𑌶𑌯𑌨𑍇 𑌸𑌨𑍍𑌨𑌂 𑌶𑍋𑌕𑍇𑌨 𑌪𑌾𑌰𑍍𑌥𑌿𑌵𑌮𑍍 ।
𑌕𑍗𑌶𑌲𑍍𑌯𑌾 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌶𑍋𑌕𑌾𑌰𑍍𑌤𑌾 𑌤𑌮𑍁𑌵𑌾𑌚 𑌮𑌹𑍀𑌪𑌤𑌿𑌮𑍍 ॥ 1 ॥
𑌰𑌾𑌘𑌵𑍇 𑌨𑌰𑌶𑌾𑌰𑍍𑌦𑍂𑌲𑍇 𑌵𑌿𑌷𑌮𑍁𑌪𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾𑌹𑌿𑌜𑌿𑌹𑍍𑌮𑌗𑌾 ।
𑌵𑌿𑌚𑌰𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 𑌕𑍈𑌕𑍇𑌯𑍀 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑍇𑌵 𑌹𑌿 𑌪𑌨𑍍𑌨𑌗𑍀 ॥ 2 ॥
𑌵𑌿𑌵𑌾𑌸𑍍𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌂 𑌸𑍁𑌭𑌗𑌾 𑌲𑌬𑍍𑌧𑌕𑌾𑌮𑌾 𑌸𑌮𑌾𑌹𑌿𑌤𑌾 ।
𑌤𑍍𑌰𑌾𑌸𑌯𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 𑌮𑌾𑌂 𑌭𑍂𑌯𑍋 𑌦𑍁𑌷𑍍𑌟𑌾𑌹𑌿𑌰𑌿𑌵 𑌵𑍇𑌶𑍍𑌮𑌨𑌿 ॥ 3 ॥
𑌅𑌥 𑌸𑍍𑌮 𑌨𑌗𑌰𑍇 𑌰𑌾𑌮𑌶𑍍𑌚𑌰𑌨𑍍 𑌭𑍈𑌕𑍍𑌷𑌂 𑌗𑍃𑌹𑍇 𑌵𑌸𑍇𑌤𑍍 ।
𑌕𑌾𑌮𑌕𑌾𑌰𑍋 𑌵𑌰𑌂 𑌦𑌾𑌤𑍁𑌮𑌪𑌿 𑌦𑌾𑌸𑌂 𑌮𑌮𑌾𑌤𑍍𑌮𑌜𑌮𑍍 ॥ 4 ॥
𑌪𑌾𑌤𑌯𑌿𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌤𑍁 𑌕𑍈𑌕𑍇𑌯𑍍𑌯𑌾 𑌰𑌾𑌮𑌂 𑌸𑍍𑌥𑌾𑌨𑌾𑌦𑍍𑌯𑌥𑍇𑌷𑍍𑌟𑌤𑌃 ।
𑌪𑍍𑌰𑌦𑌿𑌷𑍍𑌟𑍋 𑌰𑌕𑍍𑌷𑌸𑌾𑌂 𑌭𑌾𑌗𑌃 𑌪𑌰𑍍𑌵𑌣𑍀𑌵𑌾𑌹𑌿𑌤𑌾𑌗𑍍𑌨𑌿𑌨𑌾 ॥ 5 ॥
𑌗𑌜𑌰𑌾𑌜𑌗𑌤𑌿𑌰𑍍𑌵𑍀𑌰𑍋 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌾𑌹𑍁𑌰𑍍𑌧𑌨𑍁𑌰𑍍𑌧𑌰𑌃 ।
𑌵𑌨𑌮𑌾𑌵𑌿𑌶𑌤𑍇 𑌨𑍂𑌨𑌂 𑌸𑌭𑌾𑌰𑍍𑌯 𑌸𑍍𑌸𑌹 𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑌣𑌃 ॥ 6 ॥
𑌵𑌨𑍇 𑌤𑍍𑌵𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌦𑍁𑌃𑌖𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌕𑍇𑌕𑌯𑍍𑌯𑌾𑌨𑍁𑌮𑌤𑍇 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾 ।
𑌤𑍍𑌯𑌕𑍍𑌤𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌵𑌨𑌵𑌾𑌸𑌾𑌯 𑌕𑌾𑌨𑍍𑌵𑌵𑌸𑍍𑌥𑌾 𑌭𑌵𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 ॥ 7 ॥
𑌤𑍇 𑌰𑌤𑍍𑌨𑌹𑍀𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌰𑍁𑌣𑌾𑌃 𑌫𑌲𑌕𑌾𑌲𑍇 𑌵𑌿𑌵𑌾𑌸𑌿𑌤𑌾𑌃 ।
𑌕𑌥𑌂 𑌵𑌤𑍍𑌸𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍃𑌪𑌣𑌾𑌃 𑌫𑌲𑌮𑍂𑌲𑍈𑌃 𑌕𑍃𑌤𑌾𑌶𑌨𑌾𑌃 ॥ 8 ॥
𑌅𑌪𑍀𑌦𑌾𑌨𑍀𑌂 𑌸 𑌕𑌾𑌲𑌸𑍍𑌸𑍍𑌯𑌾𑌨𑍍𑌮𑌮 𑌶𑍋𑌕𑌕𑍍𑌷𑌯 𑌶𑍍𑌶𑌿𑌵𑌃 ।
𑌸𑌭𑌾𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌯𑌤𑍍𑌸𑌹 𑌭𑍍𑌰𑌾𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌪𑌶𑍍𑌯𑍇𑌯𑌮𑌿𑌹 𑌰𑌾𑌘𑌵𑌮𑍍 ॥ 9 ॥
𑌶𑍍𑌰𑍃𑌤𑍍𑌵𑍈𑌵𑍋𑌪𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑍗 𑌵𑍀𑌰𑍗 𑌕𑌦𑌾𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾 𑌭𑌵𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 ।
𑌯𑌶𑌸𑍍𑌵𑌿𑌨𑍀 𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌜𑌨𑌾 𑌸𑍂𑌚𑍍𑌛𑍍𑌰𑌿𑌤𑌧𑍍𑌵𑌜𑌮𑌾𑌲𑌿𑌨𑍀 ॥ 10 ॥
𑌕𑌦𑌾 𑌪𑍍𑌰𑍇𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯 𑌨𑌰𑌵𑍍𑌯𑌾𑌘𑍍𑌰𑌾𑌵𑌰𑌣𑍍𑌯𑌾𑌤𑍍𑌪𑍁𑌨𑌰𑌾𑌗𑌤𑍗 ।
𑌨𑌨𑍍𑌦𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 𑌪𑍁𑌰𑍀 𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾 𑌸𑌮𑍁𑌦𑍍𑌰 𑌇𑌵 𑌪𑌰𑍍𑌵𑌣𑌿 ॥ 11 ॥
𑌕𑌦𑌾𑌽𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌾𑌹𑍁𑌃 𑌪𑍁𑌰𑍀𑌂 𑌵𑍀𑌰𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌵𑍇𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 ।
𑌪𑍁𑌰𑌸𑍍𑌕𑍃𑌤𑍍𑌯 𑌰𑌥𑍇 𑌸𑍀𑌤𑌾𑌂 𑌵𑍃𑌷𑌭𑍋 𑌗𑍋𑌵𑌧𑍂𑌮𑌿𑌵 ॥ 12 ॥
𑌕𑌦𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌣𑌿𑌸𑌹𑌸𑍍𑌰𑌾𑌣𑌿 𑌰𑌾𑌜𑌮𑌾𑌰𑍍𑌗𑍇 𑌮𑌮𑌾𑌤𑍍𑌮𑌜𑍗 ।
𑌲𑌾𑌜𑍈𑌰𑌵𑌕𑌿𑌰𑌿𑌷𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌶𑌨𑍍𑌤𑌾𑌵𑌰𑌿𑌨𑍍𑌦𑌮𑍗 ॥ 13 ॥
𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌶𑌨𑍍𑌤𑍗 𑌕𑌦𑌾𑌽𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌦𑍍𑌰𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌾𑌮𑌿 𑌶𑍁𑌭𑌕𑍁𑌣𑍍𑌡𑌲𑍗 ।
𑌉𑌦𑌗𑍍𑌰𑌾𑌯𑍁𑌧𑌨𑌿𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌂𑌶𑍗 𑌸𑌶𑍍𑌰𑍃𑌙𑍍𑌗𑌾𑌵𑌿𑌵 𑌪𑌰𑍍𑌵𑌤𑍗 ॥ 14 ॥
𑌕𑌦𑌾𑌸𑍁𑌮𑌨𑌸𑌃 𑌕𑌨𑍍𑌯𑌾𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌾𑌤𑍀𑌨𑌾𑌂 𑌫𑌲𑌾𑌨𑌿 𑌚 ।
𑌪𑍍𑌰𑌦𑌿𑌶𑌨𑍍𑌤𑌃 𑌪𑍁𑌰𑍀𑌂 𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾𑌃 𑌕𑌰𑌿𑌷𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌦𑌕𑍍𑌷𑌿𑌣𑌮𑍍 ॥ 15 ॥
𑌕𑌦𑌾 𑌪𑌰𑌿𑌣𑌤𑍋 𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑍍𑌯𑌾 𑌵𑌯𑌸𑌾 𑌚𑌾𑌮𑌰𑌪𑍍𑌰𑌭𑌃 ।
𑌅𑌭𑍍𑌯𑍁𑌪𑍈𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌜𑍍𑌞𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌵𑌰𑍍𑌷 𑌇𑌵 𑌮𑌾𑌂 𑌲𑌲𑌨𑍍 ॥ 16 ॥
𑌨𑌿𑌸𑍍𑌸𑌂𑌶𑌯𑌂 𑌮𑌯𑌾 𑌮𑌨𑍍𑌯𑍇 𑌪𑍁𑌰𑌾 𑌵𑍀𑌰 𑌕𑌦𑌰𑍍𑌯𑌯𑌾 ।
𑌪𑌾𑌤𑍁𑌕𑌾𑌮𑍇𑌷𑍁 𑌵𑌤𑍍𑌸𑍇𑌷𑍁 𑌮𑌾𑌤𑍃𑌣𑌾𑌂 𑌶𑌾𑌤𑌿𑌤𑌾𑌸𑍍𑌸𑍍𑌤𑌨𑌾𑌃 ॥ 17 ॥
𑌸𑌾𑌹𑌂 𑌗𑍗𑌰𑌿𑌵 𑌸𑌿𑌂𑌹𑍇𑌨 𑌵𑌿𑌵𑌤𑍍𑌸𑌾 𑌵𑌤𑍍𑌸𑌲𑌾 𑌕𑍃𑌤𑌾 ।
𑌕𑍈𑌕𑍇𑌯𑍍𑌯𑌾 𑌪𑍁𑌰𑍁𑌷𑌵𑍍𑌯𑌾𑌘𑍍𑌰 𑌬𑌾𑌲𑌵𑌤𑍍𑌸𑍇𑌵 𑌗𑍗𑌰𑍍𑌬𑌲𑌾𑌤𑍍 ॥ 18 ॥
𑌨 𑌹𑌿 𑌤𑌾𑌵𑌦𑍍𑌗𑍁𑌣𑍈𑌰𑍍𑌜𑍁𑌷𑍍𑌟𑌂 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌶𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌵𑌿𑌶𑌾𑌰𑌦𑌮𑍍 ।
𑌏𑌕𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌵𑌿𑌨𑌾 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌮𑌹𑌂 𑌜𑍀𑌵𑌿𑌤𑍁𑌮𑍁𑌤𑍍𑌸𑌹𑍇 ॥ 19 ॥
𑌨 𑌹𑌿 𑌮𑍇 𑌜𑍀𑌵𑌿𑌤𑍇 𑌕𑌿𑌞𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌸𑌾𑌮𑌰𑍍𑌥𑍍𑌯𑌮𑌿𑌹 𑌕𑌲𑍍𑌪𑍍𑌯𑌤𑍇 ।
𑌅𑌪𑌶𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍍𑌯𑌾𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌂 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌾𑌹𑍁𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌲𑌮𑍍 ॥ 20 ॥
𑌅𑌯𑌂 𑌹𑌿 𑌮𑌾𑌂 𑌦𑍀𑌪𑌯𑌤𑍇 𑌸𑌮𑍁𑌤𑍍𑌥𑌿𑌤𑌃 𑌤𑌨𑍂𑌜𑌶𑍋𑌕𑌪𑍍𑌰𑌭𑌵𑍋 𑌹𑍁𑌤𑌾𑌶𑌨𑌃 ।
𑌮𑌹𑍀𑌮𑌿𑌮𑌾𑌂 𑌰𑌶𑍍𑌮𑌿𑌭𑌿𑌰𑍁𑌦𑍍𑌧𑌤𑌪𑍍𑌰𑌭𑌃 𑌯𑌥𑌾 𑌨𑌿𑌦𑌾𑌘𑍇 𑌭𑌗𑌵𑌾𑌨𑍍 𑌦𑌿𑌵𑌾𑌕𑌰𑌃 ॥ 21 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌚𑌤𑍍𑌵𑌾𑌰𑌿𑌂𑌶𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
kauśalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim || 1 ||
rāghave naraśārdūle viṣamuptvāhijihmagā |
vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī || 2 ||
vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |
trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani || 3 ||
atha sma nagare rāmaścaran bhaikṣaṃ gṛhe vaset |
kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam || 4 ||
pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānādyatheṣṭataḥ |
pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā || 5 ||
gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |
vanamāviśate nūnaṃ sabhārya ssaha lakṣmaṇaḥ || 6 ||
vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kekayyānumate tvayā |
tyaktānāṃ vanavāsāya kānvavasthā bhaviṣyati || 7 ||
te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |
kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ || 8 ||
apīdānīṃ sa kālassyānmama śokakṣaya śśivaḥ |
sabhāryaṃ yatsaha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam || 9 ||
śrṛtvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī || 10 ||
kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyātpunarāgatau |
nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi || 11 ||
kadā'yodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva || 12 ||
kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |
lājairavakiriṣyanti praviśantāvarindamau || 13 ||
praviśantau kadā'yodhyāṃ drakṣyāmi śubhakuṇḍalau |
udagrāyudhanistriṃśau saśrṛṅgāviva parvatau || 14 ||
kadāsumanasaḥ kanyādvijātīnāṃ phalāni ca |
pradiśantaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam || 15 ||
kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ |
abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan || 16 ||
nissaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |
pātukāmeṣu vatseṣu mātṛṇāṃ śātitāsstanāḥ || 17 ||
sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt || 18 ||
na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe || 19 ||
na hi me jīvite kiñcitsāmarthyamiha kalpyate |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam || 20 ||
ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitaḥ tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |
mahīmimāṃ raśmibhiruddhataprabhaḥ yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।
कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ 1 ॥
राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ 2 ॥
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ 3 ॥
अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ 4 ॥
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।
प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ 5 ॥
गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।
वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥ 6 ॥
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।
त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥ 7 ॥
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ 8 ॥
अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।
सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ 9 ॥
श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ 10 ॥
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।
नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ 11 ॥
कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ 12 ॥
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।
लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥ 13 ॥
प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।
उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥ 14 ॥
कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।
प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ 15 ॥
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।
अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥ 16 ॥
निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।
पातुकामेषु वत्सेषु मातृणां शातितास्स्तनाः ॥ 17 ॥
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ 18 ॥
न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ 19 ॥
न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥ 20 ॥
अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।
महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
kauśalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim || 1 ||
rāghave naraśārdūle viṣamuptvāhijihmagā |
vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī || 2 ||
vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |
trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani || 3 ||
atha sma nagare rāmaścaran bhaikṣaṃ gṛhe vaset |
kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam || 4 ||
pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānādyatheṣṭataḥ |
pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā || 5 ||
gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |
vanamāviśate nūnaṃ sabhārya ssaha lakṣmaṇaḥ || 6 ||
vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kekayyānumate tvayā |
tyaktānāṃ vanavāsāya kānvavasthā bhaviṣyati || 7 ||
te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |
kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ || 8 ||
apīdānīṃ sa kālassyānmama śokakṣaya śśivaḥ |
sabhāryaṃ yatsaha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam || 9 ||
śrṛtvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī || 10 ||
kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyātpunarāgatau |
nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi || 11 ||
kadā'yodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva || 12 ||
kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |
lājairavakiriṣyanti praviśantāvarindamau || 13 ||
praviśantau kadā'yodhyāṃ drakṣyāmi śubhakuṇḍalau |
udagrāyudhanistriṃśau saśrṛṅgāviva parvatau || 14 ||
kadāsumanasaḥ kanyādvijātīnāṃ phalāni ca |
pradiśantaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam || 15 ||
kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ |
abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan || 16 ||
nissaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |
pātukāmeṣu vatseṣu mātṛṇāṃ śātitāsstanāḥ || 17 ||
sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt || 18 ||
na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe || 19 ||
na hi me jīvite kiñcitsāmarthyamiha kalpyate |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam || 20 ||
ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitaḥ tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |
mahīmimāṃ raśmibhiruddhataprabhaḥ yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.