𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌤𑍍𑌰𑌯𑍋𑌦𑌶𑌾𑌧𑌿𑌕𑌶𑌤𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌤𑌤 𑌶𑍍𑌶𑌿𑌰𑌸𑌿 𑌕𑍃𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌤𑍁 𑌪𑌾𑌦𑍁𑌕𑍇 𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 ।
𑌆𑌰𑍁𑌰𑍋𑌹 𑌰𑌥𑌂 𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌃 𑌶𑌤𑍍𑌰𑍁𑌘𑍍𑌨𑍇𑌨 𑌸𑌮𑌨𑍍𑌵𑌿𑌤𑌃 ॥ 1 ॥
𑌵𑌸𑌿𑌷𑍍𑌠𑍋 𑌵𑌾𑌮𑌦𑍇𑌵𑌶𑍍𑌚 𑌜𑌾𑌬𑌾𑌲𑌿𑌶𑍍𑌚 𑌦𑍃𑌢𑌵𑍍𑌰𑌤𑌃 ।
𑌅𑌗𑍍𑌰𑌤𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌯𑌯𑍁 𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌣𑍋 𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑌪𑍂𑌜𑌿𑌤𑌾𑌃 ॥ 2 ॥
𑌮𑌨𑍍𑌦𑌾𑌕𑌿𑌨𑍀𑌂 𑌨𑌦𑍀𑌂 𑌰𑌮𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌙𑍍𑌮𑍁𑌖𑌾𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌯𑌯𑍁𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 ।
𑌪𑍍𑌰𑌦𑌕𑍍𑌷𑌿𑌣𑌂 𑌚 𑌕𑍁𑌰𑍍𑌵𑌾𑌣𑌾𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌰𑌕𑍂𑌟𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌗𑌿𑌰𑌿𑌮𑍍 ॥ 3 ॥
𑌪𑌶𑍍𑌯𑌨𑍍𑌧𑌾𑌤𑍁𑌸𑌹𑌸𑍍𑌰𑌾𑌣𑌿 𑌰𑌮𑍍𑌯𑌾𑌣𑌿 𑌵𑌿𑌵𑌿𑌧𑌾𑌨𑌿 𑌚 ।
𑌪𑍍𑌰𑌯𑌯𑍗 𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌪𑌾𑌰𑍍𑌶𑍍𑌵𑍇𑌨 𑌸𑌸𑍈𑌨𑍍𑌯𑍋 𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 ॥ 4 ॥
𑌅𑌦𑍂𑌰𑌾𑌚𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌰𑌕𑍂𑌟𑌸𑍍𑌯 𑌦𑌦𑌰𑍍𑌶 𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 ।
𑌆𑌶𑍍𑌰𑌮𑌂 𑌯𑌤𑍍𑌰 𑌸 𑌮𑍁𑌨𑌿𑌰𑍍𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑌃 𑌕𑍃𑌤𑌾𑌲𑌯𑌃 ॥ 5 ॥
𑌸 𑌤𑌮𑌾𑌶𑍍𑌰𑌮𑌮𑌾𑌗𑌮𑍍𑌯 𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑌸𑍍𑌯 𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑌿𑌮𑌾𑌨𑍍 ।
𑌅𑌵𑌤𑍀𑌰𑍍𑌯 𑌰𑌥𑌾𑌤𑍍𑌪𑌾𑌦𑍗 𑌵𑌵𑌨𑍍𑌦𑍇 𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 ॥ 6 ॥
𑌤𑌤𑍋 𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑍋 𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑍋 𑌭𑌰𑌤𑌂 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌮𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌤𑍍 ।
𑌅𑌪𑌿 𑌕𑍃𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌕𑍃𑌤𑌂 𑌤𑌾𑌤 𑌰𑌾𑌮𑍇𑌣 𑌚 𑌸𑌮𑌾𑌗𑌤𑌮𑍍 ॥ 7 ॥
𑌏𑌵𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤 𑌸𑍍𑌸 𑌤𑍁 𑌤𑌤𑍋 𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑍇𑌨 𑌧𑍀𑌮𑌤𑌾 ।
𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑍁𑌵𑌾𑌚 𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑌂 𑌭𑌰𑌤𑍋 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌵𑌤𑍍𑌸𑌲𑌃 ॥ 8 ॥
𑌸 𑌯𑌾𑌚𑍍𑌯𑌮𑌾𑌨𑍋 𑌗𑍁𑌰𑍁𑌣𑌾 𑌮𑌯𑌾 𑌚 𑌦𑍃𑌢𑌵𑌿𑌕𑍍𑌰𑌮𑌃 ।
𑌰𑌾𑌘𑌵𑌃 𑌪𑌰𑌮𑌪𑍍𑌰𑍀𑌤𑍋 𑌵𑌸𑌿𑌷𑍍𑌠𑌂 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌮𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌤𑍍 ॥ 9 ॥
𑌪𑌿𑌤𑍁𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌜𑍍𑌞𑌾𑌂 𑌤𑌾𑌮𑍇𑌵 𑌪𑌾𑌲𑌯𑌿𑌷𑍍𑌯𑌾𑌮𑌿 𑌤𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌤𑌃 ।
𑌚𑌤𑍁𑌰𑍍𑌦𑌶 𑌹𑌿 𑌵𑌰𑍍𑌷𑌾𑌣𑌿 𑌯𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌜𑍍𑌞𑌾 𑌪𑌿𑌤𑍁𑌰𑍍𑌮𑌮 ॥ 10 ॥
𑌏𑌵𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑍋 𑌮𑌹𑌾𑌪𑍍𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞𑍋 𑌵𑌸𑌿𑌷𑍍𑌠𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑍁𑌵𑌾𑌚 𑌹 ।
𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌜𑍍𑌞𑍋 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌕𑍁𑌶𑌲𑌂 𑌰𑌾𑌘𑌵𑌂 𑌵𑌚𑌨𑌂 𑌮𑌹𑌤𑍍 ॥ 11 ॥
𑌏𑌤𑍇 𑌪𑍍𑌰𑌯𑌚𑍍𑌛 𑌸𑌂𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌃 𑌪𑌾𑌦𑍁𑌕𑍇 𑌹𑍇𑌮𑌭𑍂𑌷𑌿𑌤𑍇 ।
𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌯𑌾𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌪𑍍𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞 𑌯𑍋𑌗𑌕𑍍𑌷𑍇𑌮𑌕𑌰𑍇 𑌤𑌵 ॥ 12 ॥
𑌏𑌵𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑍋 𑌵𑌸𑌿𑌷𑍍𑌠𑍇𑌨 𑌰𑌾𑌘𑌵𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌙𑍍𑌮𑍁𑌖𑌃 𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌃 ।
𑌪𑌾𑌦𑍁𑌕𑍇 𑌹𑍍𑌯𑌧𑌿𑌰𑍁𑌹𑍍𑌯𑍈𑌤𑍇 𑌮𑌮 𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌾𑌯 𑌵𑍈 𑌦𑌦𑍗 ॥ 13 ॥
𑌨𑌿𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑍋𑌽𑌹𑌮𑌨𑍁𑌜𑍍𑌞𑌾𑌤𑍋 𑌰𑌾𑌮𑍇𑌣 𑌸𑍁𑌮𑌹𑌾𑌤𑍍𑌮𑌨𑌾 ।
𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌮𑍇𑌵 𑌗𑌚𑍍𑌛𑌾𑌮𑌿 𑌗𑍃𑌹𑍀𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌪𑌾𑌦𑍁𑌕𑍇 𑌶𑍁𑌭𑍇 ॥ 14 ॥
𑌏𑌤𑌚𑍍𑌛𑍍𑌰𑍁𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌶𑍁𑌭𑌂 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌂 𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌮𑌹𑌾𑌤𑍍𑌮𑌨𑌃 ।
𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑌶𑍍𑌶𑍁𑌭𑌤𑌰𑌂 𑌮𑍁𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌮𑍁𑌵𑌾𑌚 𑌤𑌮𑍍 ॥ 15 ॥
𑌨𑍈𑌤𑌚𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌨𑌰𑌵𑍍𑌯𑌾𑌘𑍍𑌰 𑌶𑍀𑌲𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌵𑌤𑌾𑌂 𑌵𑌰 ।
𑌯𑌦𑌾𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌿 𑌤𑌿𑌷𑍍𑌠𑍇𑌤𑍍𑌤𑍁 𑌨𑌿𑌮𑍍𑌨𑍇 𑌸𑍃𑌷𑍍𑌟𑌮𑌿𑌵𑍋𑌦𑌕𑌮𑍍 ॥ 16 ॥
𑌅𑌮𑍃𑌤 𑌸𑍍𑌸𑌮𑌹𑌾𑌬𑌾𑌹𑍁𑌃 𑌪𑌿𑌤𑌾 𑌦𑌶𑌰𑌥𑌸𑍍𑌤𑌵 ।
𑌯𑌸𑍍𑌯 𑌤𑍍𑌵𑌮𑍀𑌦𑍃𑌶𑌃 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑍋 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌜𑍍𑌞𑍋 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌵𑌤𑍍𑌸𑌲𑌃 ॥ 17 ॥
𑌤𑌮𑍃𑌷𑌿𑌂 𑌤𑍁 𑌮𑌹𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾𑌨𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌂 𑌕𑍃𑌤𑌾𑌞𑍍𑌜𑌲𑌿𑌃 ।
𑌆𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑌯𑌿𑌤𑍁𑌮𑌾𑌰𑍇𑌭𑍇 𑌚𑌰𑌣𑌾𑌵𑍁𑌪𑌗𑍃𑌹𑍍𑌯 𑌚 ॥ 18 ॥
𑌤𑌤𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌦𑌕𑍍𑌷𑌿𑌣𑌂 𑌕𑍃𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌭𑌰𑌦𑍍𑌵𑌾𑌜𑌂 𑌪𑍁𑌨𑌃 𑌪𑍁𑌨𑌃 ।
𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌯𑌯𑍗 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌾𑌨𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌸𑌹 𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑌿𑌃 ॥ 19 ॥
𑌯𑌾𑌨𑍈𑌶𑍍𑌚 𑌶𑌕𑌟𑍈𑌶𑍍𑌚𑍈𑌵 𑌹𑌯𑍈𑌰𑍍𑌨𑌾𑌗𑍈𑌶𑍍𑌚 𑌸𑌾 𑌚𑌮𑍂𑌃 ।
𑌪𑍁𑌨𑌰𑍍𑌨𑌿𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌾 𑌵𑌿𑌸𑍍𑌤𑍀𑌰𑍍𑌣𑌾 𑌭𑌰𑌤𑌸𑍍𑌯𑌾𑌨𑍁𑌯𑌾𑌯𑌿𑌨𑍀 ॥ 20 ॥
𑌤𑌤𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌯𑌮𑍁𑌨𑌾𑌂 𑌦𑌿𑌵𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌨𑌦𑍀𑌂 𑌤𑍀𑌰𑍍𑌤𑍍𑌵𑍋𑌰𑍍𑌮𑌿𑌮𑌾𑌲𑌿𑌨𑍀𑌮𑍍 ।
𑌦𑌦𑍃𑌶𑍁𑌸𑍍𑌤𑌾𑌂 𑌪𑍁𑌨 𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌗𑌙𑍍𑌗𑌾𑌂 𑌶𑍁𑌭𑌜𑌲𑌾𑌂 𑌨𑌦𑍀𑌮𑍍 ॥ 21 ॥
𑌤𑌾𑌂 𑌰𑌮𑍍𑌯𑌜𑌲𑌸𑌮𑍍𑌪𑍂𑌰𑍍𑌣𑌾𑌂 𑌸𑌨𑍍𑌤𑍀𑌰𑍍𑌯 𑌸𑌹𑌬𑌾𑌨𑍍𑌧𑌵𑌃 𑌶𑍃𑌙𑍍𑌗𑌿𑌬𑍇𑌰𑌪𑍁𑌰𑌂 𑌰𑌮𑍍𑌯𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌵𑍇𑌶 𑌸𑌸𑍈𑌨𑌿𑌕𑌃 ।
𑌶𑍃𑌙𑍍𑌗𑌿𑌬𑍇𑌰𑌪𑍁𑌰𑌾𑌦𑍍𑌭𑍂𑌯 𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌸𑌨𑍍𑌦𑌦𑌰𑍍𑌶 𑌹 ॥ 22 ॥
𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌚 𑌤𑌤𑍋 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑍍𑌵𑌾 𑌪𑌿𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌭𑍍𑌰𑌾𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌵𑌿𑌵𑌰𑍍𑌜𑌿𑌤𑌾𑌮𑍍 ।
𑌭𑌰𑌤𑍋 𑌦𑍁𑌃𑌖 𑌸𑌨𑍍𑌤𑌪𑍍𑌤 𑌸𑍍𑌸𑌾𑌰𑌥𑌿𑌂 𑌚𑍇𑌦𑌮𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌤𑍍 ॥ 23 ॥
𑌸𑌾𑌰𑌥𑍇 𑌪𑌶𑍍𑌯 𑌵𑌿𑌧𑍍𑌵𑌸𑍍𑌤𑌾 𑌸𑌾𑌽𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾 𑌨 𑌪𑍍𑌰𑌕𑌾𑌶𑌤𑍇 ।
𑌨𑌿𑌰𑌾𑌕𑌾𑌰𑌾 𑌨𑌿𑌰𑌾𑌨𑌨𑍍𑌦𑌾 𑌦𑍀𑌨𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌹𑌤𑌸𑍍𑌵𑌰𑌾 ॥ 24 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌤𑍍𑌰𑌯𑍋𑌦𑌶𑌾𑌧𑌿𑌕𑌶𑌤𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha trayodaśādhikaśatatamassargaḥ |
tata śśirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |
āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ || 1 ||
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrataḥ |
agrataḥ prayayu ssarve mantriṇo mantrapūjitāḥ || 2 ||
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim || 3 ||
paśyandhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā || 4 ||
adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |
āśramaṃ yatra sa munirbharadvājaḥ kṛtālayaḥ || 5 ||
sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |
avatīrya rathātpādau vavande bharatastadā || 6 ||
tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |
api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam || 7 ||
evamukta ssa tu tato bharadvājena dhīmatā |
pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ || 8 ||
sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ |
rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt || 9 ||
pituḥ pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvataḥ |
caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā piturmama || 10 ||
evamukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat || 11 ||
ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite |
ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava || 12 ||
evamukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ |
pāduke hyadhiruhyaite mama rājyāya vai dadau || 13 ||
nivṛtto'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |
ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe || 14 ||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
bharadvājaśśubhataraṃ munirvākyamuvāca tam || 15 ||
naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne sṛṣṭamivodakam || 16 ||
amṛta ssamahābāhuḥ pitā daśarathastava |
yasya tvamīdṛśaḥ putro dharmajño dharmavatsalaḥ || 17 ||
tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ |
āmantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca || 18 ||
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ |
bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhiḥ || 19 ||
yānaiśca śakaṭaiścaiva hayairnāgaiśca sā camūḥ |
punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī || 20 ||
tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
dadṛśustāṃ puna ssarve gaṅgāṃ śubhajalāṃ nadīm || 21 ||
tāṃ ramyajalasampūrṇāṃ santīrya sahabāndhavaḥ śṛṅgiberapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ |
śṛṅgiberapurādbhūya stvayodhyāṃ sandadarśa ha || 22 ||
ayodhyāṃ ca tato dṛṣṭvā pitrā bhrātrā vivarjitām |
bharato duḥkha santapta ssārathiṃ cedamabravīt || 23 ||
sārathe paśya vidhvastā sā'yodhyā na prakāśate |
nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvarā || 24 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayodaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ त्रयोदशाधिकशततमस्सर्गः ।
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ 1 ॥
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।
अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ 2 ॥
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ 3 ॥
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ 4 ॥
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ 5 ॥
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।
अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा ॥ 6 ॥
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ 7 ॥
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥ 8 ॥
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ 9 ॥
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ 10 ॥
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ 11 ॥
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥ 12 ॥
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ ॥ 13 ॥
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ 14 ॥
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम् ॥ 15 ॥
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम् ॥ 16 ॥
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव ।
यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥ 17 ॥
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥ 18 ॥
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ 19 ॥
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः ।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ 20 ॥
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम् ॥ 21 ॥
तां रम्यजलसम्पूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवः शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ।
शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह ॥ 22 ॥
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ।
भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत् ॥ 23 ॥
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते ।
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ॥ 24 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha trayodaśādhikaśatatamassargaḥ |
tata śśirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |
āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ || 1 ||
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrataḥ |
agrataḥ prayayu ssarve mantriṇo mantrapūjitāḥ || 2 ||
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim || 3 ||
paśyandhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā || 4 ||
adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |
āśramaṃ yatra sa munirbharadvājaḥ kṛtālayaḥ || 5 ||
sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |
avatīrya rathātpādau vavande bharatastadā || 6 ||
tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |
api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam || 7 ||
evamukta ssa tu tato bharadvājena dhīmatā |
pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ || 8 ||
sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ |
rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt || 9 ||
pituḥ pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvataḥ |
caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā piturmama || 10 ||
evamukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat || 11 ||
ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite |
ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava || 12 ||
evamukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ |
pāduke hyadhiruhyaite mama rājyāya vai dadau || 13 ||
nivṛtto'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |
ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe || 14 ||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
bharadvājaśśubhataraṃ munirvākyamuvāca tam || 15 ||
naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne sṛṣṭamivodakam || 16 ||
amṛta ssamahābāhuḥ pitā daśarathastava |
yasya tvamīdṛśaḥ putro dharmajño dharmavatsalaḥ || 17 ||
tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ |
āmantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca || 18 ||
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ |
bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhiḥ || 19 ||
yānaiśca śakaṭaiścaiva hayairnāgaiśca sā camūḥ |
punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī || 20 ||
tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
dadṛśustāṃ puna ssarve gaṅgāṃ śubhajalāṃ nadīm || 21 ||
tāṃ ramyajalasampūrṇāṃ santīrya sahabāndhavaḥ śṛṅgiberapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ |
śṛṅgiberapurādbhūya stvayodhyāṃ sandadarśa ha || 22 ||
ayodhyāṃ ca tato dṛṣṭvā pitrā bhrātrā vivarjitām |
bharato duḥkha santapta ssārathiṃ cedamabravīt || 23 ||
sārathe paśya vidhvastā sā'yodhyā na prakāśate |
nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvarā || 24 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayodaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.