શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ દ્વિનવતિતમસ્સર્ગઃ ।
રુધિરક્લિન્નગાત્રસ્તુલક્ષ્મણઃશુભલક્ષણઃ ।
બભૂવહૃષ્ટસ્તંહત્વાશક્રજેતારમાહવે ॥ 1 ॥
તતઃસજામ્બવન્તઞ્ચહનૂમન્તઞ્ચવીર્યવાન્ ।
સન્નિપત્યમહાતેજાસ્તાંશ્ચસર્વાન્વનૌકસઃ ॥ 2 ॥
આજગામતતઃશીઘ્રંયત્રસુગ્રીવરાઘવૌ ।
વિભીષણમવષ્ટભ્યહનૂમન્તઞ્ચલક્ષ્મણઃ ॥ 3 ॥
તતોરામમભિક્રમ્યસૌમિત્રિરભિવાદ્ય ચ ।
તસ્થૌભ્રાતૃસમીપસ્થઃશક્રસ્યેન્દ્રાનુજોયથા ॥ 4 ॥
નિષ્ટનન્નિવચાગત્યરાઘવાયમહાત્મને ।
આચચક્ષેતદાવીરોઘોરમિન્દ્રજિતોવધમ્ ॥ 5 ॥
રાવણેસ્તુશિરશ્છિન્નંલક્ષ્મણેનમહાત્મના ।
ન્યવેદયતરામાયતદાહૃષ્ટોવિભીષણઃ ॥ 6 ॥
શ્રુત્વૈવતુમહાવીર્યોલક્ષણનેન્દ્રજિદ્વધમ્ ।
પ્રહર્ષમતુલંલેભેવાક્યઞ્ચેદમુવાચ હ ॥ 7 ॥
સાધુલક્ષ્મણતુષ્ટોઽસ્મિકર્મચાસુકરઙ્કૃતમ્ ।
રાવણેર્હિવિનાશેનજિતમુત્યપધારય ॥ 8 ॥
સ તંશિરસ્યુપાઘ્રાયલક્ષ્મણઙ્કીર્તિવર્ધનમ્ ।
લજ્જમાનમ્બલાત્સ્નેહાદઙ્ગમારોપ્યવીર્યવાન્ ॥ 9 ॥
ઉપવેશ્યતમુત્સઙ્ગેપરિષ્વજ્યાવપીડિતમ્ ।
ભ્રાતરંલક્ષ્મણંસ્નિગ્ધમ્પુનઃપુનરુદૈક્ષત ॥ 10 ॥
શલ્યસમ્પીડિતંશસ્તન્નિઃશ્વસન્તન્તુંલક્ષ્મણમ્ ।
રામસ્તુદુઃખસન્તપ્તન્તન્તુનિઃશ્વાસપીડિતમ્ ॥ 11 ॥
મૂર્ધ્નિચૈનમુપાઘ્રાયભૂયઃસંસ્પૃશ્ય ચ ત્વરન્ ।
ઉવાચલક્ષ્મણંવાક્યમાશ્વાસ્યપુરુષર્ષભઃ ॥ 12 ॥
કૃતમ્પરમકલ્યાણઙ્કર્મદુષ્કરકર્મણા ।
અદ્યમન્યેહતેપુત્રેરાવણન્નિહતંયુધિ ॥ 13 ॥
અદ્યાહંવિજયીશત્રૌહતેતસ્મિન્ દુરાત્મનિ ।
રાવણસ્યનૃશંસસ્યદિષ્ટ્યાવીરત્વયારણે ॥ 14 ॥
છિન્નોહિદક્ષિણોબાહુઃ સ હિતસ્યવ્યપાશ્રયઃ ।
વિભીષણહનૂમદ્ભ્યાઙ્કૃતઙ્કર્મમહદ્રણે ॥ 15 ॥
અહોરાત્રૈસ્ત્રિભિર્વીરઃકથઞ્ચિતવન્દિપાતિતઃ ।
વિરમિત્રઃકૃતોઽસ્મ્યદ્યનિર્યાસ્યતિહિરાવણઃ ॥ 16 ॥
બલવ્યૂહેનમહતાશ્રુત્વાપુત્ત્રન્નિપાતિતમ્ ।
તમ્પુત્રવધસન્તપ્તન્નિર્યાન્તંરાક્ષસાધિપમ્ ॥ 17 ॥
બલેનાવૃત્યમહતાનિહનિષ્યામિદુર્જયમ્ ।
ત્વયાલક્ષ્મણનાથેનસીતા ચ પૃથિવી ચ મે ॥ 18 ॥
ન દુષ્પ્રાપાહતેતસ્મિન્ શક્રજેતરિચાહવે ।
સતમ્ભ્રાતરમાશ્વાસ્યપરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ ॥ 19 ॥
રામઃસુષેણમ્મુદિતસ્સમાભાષ્યેદમબ્રવીત્ ।
સશલ્યોઽયમ્મહાપ્રાજ્ઞસ્સૌમિત્રિર્મિત્રવત્સલઃ ॥ 20 ॥
યથાભવતિસુસ્વસ્થસ્તથાત્વંસમુપાચર ।
વિશલ્યઃક્રિયતાઙ્ક્ષિપ્રંસૌમિત્રિસ્સવિભીષણઃ ॥ 21 ॥
ઋક્ષ્વાનરસૈન્યાનાંશૂરાણાન્દ્રુમયોધિનામ્ ।
યેચાપ્યન્યેઽત્રયુધ્યન્તિસશલ્યાવ્રણિનસ્તથા ॥ 22 ॥
તેઽપિસર્વેપ્રયત્નેનક્રિયન્તાંસુખિનસ્તથા ।
એવમુક્તસ્તુરામેણમહાત્માહરિયૂથપઃ ॥ 23 ॥
લક્ષ્મણાયદરૌનસ્તસ્સુષેણઃપરમૌષધમ્ ।
સ તસ્યગન્ધમાઘ્રાયવિશલ્યસ્સમપદ્યત ॥ 24 ॥
તદાનિર્વેદનશ્ચૈવસંરૂઢવ્રણએવ ચ ।
વિભીષણમુખાનાં ચ સુહૃદાંરાઘવાજ્નાયા ॥ 25 ॥
સર્વવાનરમુખ્યાનાઞ્ચિકિત્સામકરોત્તદા ।
તતઃપ્રકૃતિમાપન્નોહૃતશલ્યોગતવ્યથઃ ॥ 26 ॥
સૌમિત્રિર્મુદિતસ્તત્ર ક્ષણેન વિગતજ્વરઃ ।
તદૈવરામઃપ્લવગાધિપસ્તથાવિભીષણશ્ચર્ક્ષપતિશ્ચજામ્બવાન્ ।
આવેક્ષ્યસૌમિત્રિમરોગમુથતિતમ્મુદાસસૈન્યાસ્સુચિરઞ્જહર્ષિરે ॥ 27 ॥
અપૂજયત્કર્મ સ લક્ષ્મણસ્યસુદુષ્કરન્દાશરથિર્મહાત્મા ।
બભૂવહૃષ્ટોવાનરેન્દ્રોનિશમ્યતંશક્રજિતન્નિપાતિતમ્ ॥ 28 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે દ્વિનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
rudhiraklinnagātrastulakṣmaṇaḥśubhalakṣaṇaḥ |
babhūvahṛṣṭastaṃhatvāśakrajetāramāhave || 1 ||
tataḥsajāmbavantañcahanūmantañcavīryavān |
sannipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ || 2 ||
ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau |
vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantañcalakṣmaṇaḥ || 3 ||
tatorāmamabhikramyasaumitrirabhivādya ca |
tasthaubhrātṛsamīpasthaḥśakrasyendrānujoyathā || 4 ||
niṣṭanannivacāgatyarāghavāyamahātmane |
ācacakṣetadāvīroghoramindrajitovadham || 5 ||
rāvaṇestuśiraśchinnaṃlakṣmaṇenamahātmanā |
nyavedayatarāmāyatadāhṛṣṭovibhīṣaṇaḥ || 6 ||
śrutvaivatumahāvīryolakṣaṇanendrajidvadham |
praharṣamatulaṃlebhevākyañcedamuvāca ha || 7 ||
sādhulakṣmaṇatuṣṭo'smikarmacāsukaraṅkṛtam |
rāvaṇerhivināśenajitamutyapadhāraya || 8 ||
sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṅkīrtivardhanam |
lajjamānambalātsnehādaṅgamāropyavīryavān || 9 ||
upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam |
bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhampunaḥpunarudaikṣata || 10 ||
śalyasampīḍitaṃśastanniḥśvasantantuṃlakṣmaṇam |
rāmastuduḥkhasantaptantantuniḥśvāsapīḍitam || 11 ||
mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran |
uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ || 12 ||
kṛtamparamakalyāṇaṅkarmaduṣkarakarmaṇā |
adyamanyehateputrerāvaṇannihataṃyudhi || 13 ||
adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe || 14 ||
chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ |
vibhīṣaṇahanūmadbhyāṅkṛtaṅkarmamahadraṇe || 15 ||
ahorātraistribhirvīraḥkathañcitavandipātitaḥ |
viramitraḥkṛto'smyadyaniryāsyatihirāvaṇaḥ || 16 ||
balavyūhenamahatāśrutvāputtrannipātitam |
tamputravadhasantaptanniryāntaṃrākṣasādhipam || 17 ||
balenāvṛtyamahatānihaniṣyāmidurjayam |
tvayālakṣmaṇanāthenasītā ca pṛthivī ca me || 18 ||
na duṣprāpāhatetasmin śakrajetaricāhave |
satambhrātaramāśvāsyapariṣvajya ca rāghavaḥ || 19 ||
rāmaḥsuṣeṇammuditassamābhāṣyedamabravīt |
saśalyo'yammahāprājñassaumitrirmitravatsalaḥ || 20 ||
yathābhavatisusvasthastathātvaṃsamupācara |
viśalyaḥkriyatāṅkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ || 21 ||
ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāndrumayodhinām |
yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā || 22 ||
te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |
evamuktasturāmeṇamahātmāhariyūthapaḥ || 23 ||
lakṣmaṇāyadaraunastassuṣeṇaḥparamauṣadham |
sa tasyagandhamāghrāyaviśalyassamapadyata || 24 ||
tadānirvedanaścaivasaṃrūḍhavraṇaeva ca |
vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃrāghavājnāyā || 25 ||
sarvavānaramukhyānāñcikitsāmakarottadā |
tataḥprakṛtimāpannohṛtaśalyogatavyathaḥ || 26 ||
saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ |
tadaivarāmaḥplavagādhipastathāvibhīṣaṇaścarkṣapatiścajāmbavān |
āvekṣyasaumitrimarogamuthatitammudāsasainyāssucirañjaharṣire || 27 ||
apūjayatkarma sa lakṣmaṇasyasuduṣkarandāśarathirmahātmā |
babhūvahṛṣṭovānarendroniśamyataṃśakrajitannipātitam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ द्विनवतितमस्सर्गः ।
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।
बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ॥ 1 ॥
ततःसजाम्बवन्तञ्चहनूमन्तञ्चवीर्यवान् ।
सन्निपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ॥ 2 ॥
आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।
विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तञ्चलक्ष्मणः ॥ 3 ॥
ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।
तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ॥ 4 ॥
निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।
आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ॥ 5 ॥
रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।
न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ॥ 6 ॥
श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।
प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यञ्चेदमुवाच ह ॥ 7 ॥
साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरङ्कृतम् ।
रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ॥ 8 ॥
स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणङ्कीर्तिवर्धनम् ।
लज्जमानम्बलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ॥ 9 ॥
उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।
भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धम्पुनःपुनरुदैक्षत ॥ 10 ॥
शल्यसम्पीडितंशस्तन्निःश्वसन्तन्तुंलक्ष्मणम् ।
रामस्तुदुःखसन्तप्तन्तन्तुनिःश्वासपीडितम् ॥ 11 ॥
मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।
उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ॥ 12 ॥
कृतम्परमकल्याणङ्कर्मदुष्करकर्मणा ।
अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणन्निहतंयुधि ॥ 13 ॥
अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।
रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ॥ 14 ॥
छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।
विभीषणहनूमद्भ्याङ्कृतङ्कर्ममहद्रणे ॥ 15 ॥
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।
विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ॥ 16 ॥
बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रन्निपातितम् ।
तम्पुत्रवधसन्तप्तन्निर्यान्तंराक्षसाधिपम् ॥ 17 ॥
बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।
त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ॥ 18 ॥
न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।
सतम्भ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ॥ 19 ॥
रामःसुषेणम्मुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।
सशल्योऽयम्महाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ॥ 20 ॥
यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।
विशल्यःक्रियताङ्क्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ॥ 21 ॥
ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणान्द्रुमयोधिनाम् ।
येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ॥ 22 ॥
तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।
एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ॥ 23 ॥
लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।
स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ॥ 24 ॥
तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।
विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ॥ 25 ॥
सर्ववानरमुख्यानाञ्चिकित्सामकरोत्तदा ।
ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथः ॥ 26 ॥
सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।
तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।
आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितम्मुदाससैन्यास्सुचिरञ्जहर्षिरे ॥ 27 ॥
अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करन्दाशरथिर्महात्मा ।
बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितन्निपातितम् ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
rudhiraklinnagātrastulakṣmaṇaḥśubhalakṣaṇaḥ |
babhūvahṛṣṭastaṃhatvāśakrajetāramāhave || 1 ||
tataḥsajāmbavantañcahanūmantañcavīryavān |
sannipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ || 2 ||
ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau |
vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantañcalakṣmaṇaḥ || 3 ||
tatorāmamabhikramyasaumitrirabhivādya ca |
tasthaubhrātṛsamīpasthaḥśakrasyendrānujoyathā || 4 ||
niṣṭanannivacāgatyarāghavāyamahātmane |
ācacakṣetadāvīroghoramindrajitovadham || 5 ||
rāvaṇestuśiraśchinnaṃlakṣmaṇenamahātmanā |
nyavedayatarāmāyatadāhṛṣṭovibhīṣaṇaḥ || 6 ||
śrutvaivatumahāvīryolakṣaṇanendrajidvadham |
praharṣamatulaṃlebhevākyañcedamuvāca ha || 7 ||
sādhulakṣmaṇatuṣṭo'smikarmacāsukaraṅkṛtam |
rāvaṇerhivināśenajitamutyapadhāraya || 8 ||
sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṅkīrtivardhanam |
lajjamānambalātsnehādaṅgamāropyavīryavān || 9 ||
upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam |
bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhampunaḥpunarudaikṣata || 10 ||
śalyasampīḍitaṃśastanniḥśvasantantuṃlakṣmaṇam |
rāmastuduḥkhasantaptantantuniḥśvāsapīḍitam || 11 ||
mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran |
uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ || 12 ||
kṛtamparamakalyāṇaṅkarmaduṣkarakarmaṇā |
adyamanyehateputrerāvaṇannihataṃyudhi || 13 ||
adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe || 14 ||
chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ |
vibhīṣaṇahanūmadbhyāṅkṛtaṅkarmamahadraṇe || 15 ||
ahorātraistribhirvīraḥkathañcitavandipātitaḥ |
viramitraḥkṛto'smyadyaniryāsyatihirāvaṇaḥ || 16 ||
balavyūhenamahatāśrutvāputtrannipātitam |
tamputravadhasantaptanniryāntaṃrākṣasādhipam || 17 ||
balenāvṛtyamahatānihaniṣyāmidurjayam |
tvayālakṣmaṇanāthenasītā ca pṛthivī ca me || 18 ||
na duṣprāpāhatetasmin śakrajetaricāhave |
satambhrātaramāśvāsyapariṣvajya ca rāghavaḥ || 19 ||
rāmaḥsuṣeṇammuditassamābhāṣyedamabravīt |
saśalyo'yammahāprājñassaumitrirmitravatsalaḥ || 20 ||
yathābhavatisusvasthastathātvaṃsamupācara |
viśalyaḥkriyatāṅkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ || 21 ||
ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāndrumayodhinām |
yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā || 22 ||
te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |
evamuktasturāmeṇamahātmāhariyūthapaḥ || 23 ||
lakṣmaṇāyadaraunastassuṣeṇaḥparamauṣadham |
sa tasyagandhamāghrāyaviśalyassamapadyata || 24 ||
tadānirvedanaścaivasaṃrūḍhavraṇaeva ca |
vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃrāghavājnāyā || 25 ||
sarvavānaramukhyānāñcikitsāmakarottadā |
tataḥprakṛtimāpannohṛtaśalyogatavyathaḥ || 26 ||
saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ |
tadaivarāmaḥplavagādhipastathāvibhīṣaṇaścarkṣapatiścajāmbavān |
āvekṣyasaumitrimarogamuthatitammudāsasainyāssucirañjaharṣire || 27 ||
apūjayatkarma sa lakṣmaṇasyasuduṣkarandāśarathirmahātmā |
babhūvahṛṣṭovānarendroniśamyataṃśakrajitannipātitam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.