Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 83 — Gujarati Script

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

हनुमानाने रामाला सांगितले की इंद्रजिताने सीतेचा वध केला, हे ऐकून राम शोकाने भूमीवर कोसळले. वानरांनी त्यांना शांत केल्यावर लक्ष्मणाने रामाला धर्म व अधर्म यांच्या स्वरूपाविषयी व धनाच्या महत्त्वाविषयी उपदेश केला. लक्ष्मण म्हणाला की धनामुळेच धर्म, काम, अर्थ आदी सर्व प्राप्त होतात, आणि धनहीन माणसाच्या सर्व क्रिया उन्हाळ्यातील नद्यांप्रमाणे तुटतात. शेवटी लक्ष्मणाने रामाला उठण्याचे आवाहन करून इंद्रजिताचा वध करून हे दुःख दूर करण्याचे वचन दिले.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્ર્યાશીતિતમસ્સર્ગઃ ।

Shloka 1

રાઘવશ્ચાપિવિપુલન્તંરાક્ષસવનૌકસામ્ ।
શ્રુત્વાસઙ્ગ્રામનિર્ઘોષઞ્જામ્બવન્તમુવાચ હ ॥ 1 ॥

rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||

राघवाने राक्षसांच्या नगरीतून येणारा मोठा युद्धगजर ऐकून जांबवंताला असे म्हणले ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

સૌમ્યનૂનંહનુમતાકૃતઙ્કર્મસુદુષ્કરમ્ ।
શ્રૂયતે ચ યથાભીમસ્સુમહાવાયુધસ્વનઃ ॥ 2 ॥

saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||

हे सौम्य, निःसंशय हनुमानाने अत्यंत दुष्कर असे कर्म केले आहे. आणि जसा हा भयंकर, अत्यंत मोठा आयुधांचा गजर ऐकू येत आहे ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

તદ્ગચ્છકુરુસાહાય્યંસ્વબલેનાભિસમ્વૃતઃ ।
ક્ષિપ્રમક્ષપતેતસ્યકપિશ્રેષ્ઠસ્યયુધ્યતઃ ॥ 3 ॥

tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||

म्हणून तू जा, आपल्या बलाने वेढलेला होऊन त्या युद्ध करणाऱ्या कपिश्रेष्ठाला साहाय्य कर. त्या अक्षकुमाराला त्वरित मारून टाक ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

ઋક્ષરાક્ષસ્તથોક્તસ્તુસ્વેનાનીકેનસમ્વૃતઃ ।
આગચ્છત્પશ્ચિમદ્વારંહનૂમાન્યત્રવાનરઃ ॥ 4 ॥

ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||

असे सांगितलेला ऋक्षराक्ष (जांबवंत) आपल्या सैन्याने वेढलेला होऊन जेथे वानर हनुमान आहे त्या पश्चिम द्वाराकडे आला ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

અથાયાન્તંહનૂમન્તન્દદર્શર્ક્ષપતિપથિ ।
વાનરૈઃકૃતસઙ્ગ્રામૈશ્શ્વસદ્ભિરભિસમ્વૃતમ્ ॥ 5 ॥

athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||

मग वाटेत ऋक्षांचा स्वामी जांबवंताने येत असलेल्या हनुमानाला पाहिले, जो युद्ध करणाऱ्या आणि दमणाऱ्या वानरांनी वेढलेला होता ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

દૃષ્ટાપથિહનૂમાંશ્ચતદૃક્ષબલમુદ્યતમ્ ।
નીલમેઘનિભમ્ભીમંસન્નિવાર્યન્યવર્તત ॥ 6 ॥

dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||

वाटेत हनुमानाने पाहिले की ते उभे केलेले ऋक्षसैन्य नीलमेघासारखे भयंकर आहे; ते थांबवून तो दुसरीकडे वळला ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

સ તેનસહસૈન્યેનસન્નિકર્ષમ્મહાયશાઃ ।
શીઘ્રમાગમ્યરામાયદુઃખિતોવાક્યમબ્રવીત્ ॥ 7 ॥

sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||

महायशस्वी हनुमान त्या सैन्यासह लवकर जवळ येऊन दुःखी होऊन रामाला असे वचन बोलला ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

સમરેયુધ્યમાનાનામસ્માકમ્પ્રેક્ષતામ્પુરઃ ।
જઘાનરુદતીંસીતામિન્દ્રજિદ્રાવણાત્મજઃ ॥ 8 ॥

samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||

आपण युद्ध करत असताना आपल्या समोर पाहत असतानाच रावणाचा पुत्र इंद्रजिताने रडणाऱ्या सीतेला मारले ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

ઉદ્ભ્રાન્તચિત્તસ્તાન્દૃષ્ટવાવિષણ્ણોઽહમરિન્દમઃ ।
તદહમ્ભવતોવૃતંવિજ્ઞાપયિતુમાગતઃ ॥ 9 ॥

udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||

त्या अरिंदमाने (शत्रुदमन करणाऱ्या) मला उद्विग्न चित्ताने पाहिले, आणि मी विषण्ण झालो. म्हणून मी तुम्हाला हे विज्ञापन (निवेदन) करण्यासाठी आलो आहे. ^AI

Shloka 10

તસ્યતદ્વચનંશ્રુત્વારાઘવશ્શોકમૂર્ચિતઃ ।
નિપપાતતદાભૂમૌછિન્નમૂલંઇવદ્રુમઃ ॥ 10 ॥

tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||

त्याचे ते वचन ऐकून राघव (राम) शोकाने व्याकुळ होऊन, मुळापासून तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे तेव्हा भूमीवर कोसळले. ^AI

Shloka 11

તમ્ભૂમૌદેવસઙ્કાશમ્પતિતન્દૃશ્યરાઘવમ્ ।
અભિપેતુસ્સમુત્પત્યસર્વતઃકપિસત્તમાઃ ॥ 11 ॥

tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||

देवासारख्या त्या भूमीवर पडलेल्या राघवाकडे सर्व श्रेष्ठ वानर उडी मारून सर्व बाजूंनी धावले. ^AI

Shloka 12

આસિઞ્ચન્ સલિલૈશ્ચૈનમ્પદ્મોત્પલસુગન્ધિભિઃ ।
પ્રદહન્તમાનાસાદ્યંસહસાગ્નિમિવોદ્યતમ્ ॥ 12 ॥

āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||

कमळ व उत्पल यांच्या सुगंधाने युक्त अशा जलांनी त्यांना शिंपले; आणि हातात उद्यत अग्नी धारण करणाऱ्या प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दिसणाऱ्या त्यांना जवळ येऊन शांत केले. ^AI

Shloka 13

તંલક્ષ્મણોઽથબાહુભ્યામ્પરિષ્વજ્યસુદુઃખિતઃ ।
ઉવાચરામમસ્વસ્થંવાક્યંહેત્વર્થસમ્યુતમ્ ॥ 13 ॥

taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||

मग लक्ष्मणाने अत्यंत दुःखी होऊन आपल्या दोन्ही बाहूंनी त्यांना आलिंगन दिले आणि अस्वस्थ झालेल्या रामाला हेतू व अर्थ यांनी युक्त असे वचन सांगितले. ^AI

Shloka 14

શુભેવર્ત્મનિતિષ્ઠન્તન્ત્વામાર્યવિજિતેન્દ્રિયમ્ ।
અનર્થેભ્યો ન શક્નોતિત્રાતુન્ધર્મોનિરર્થકઃ ॥ 14 ॥

śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||

शुभ मार्गावर स्थिर राहणाऱ्या, आर्यांनी इंद्रिये जिंकलेल्या तुम्हाला धर्म अनर्थांपासून वाचवू शकत नाही, तर तो धर्म निरर्थक होईल. ^AI

Shloka 15

ભૂતાનાંસ્થાવારાણાં ચ જઙ્ગમાનાં ચ દર્શનમ્ ।
યથાસ્તિ ન તથાધર્મસ્તેનનાસ્તીતિમેમતિઃ ॥ 15 ॥

bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||

स्थावर व जंगम अशा सर्व प्राण्यांचे दर्शन जसे आहे तसे नाही; म्हणून धर्म नाही, अशी माझी बुद्धी होत आहे. ^AI

Shloka 16

યથૈવસ્થાવરંવ્યક્તઞ્જઙ્ગમં ન તથાવિધમ્ ।
નાયમર્થસ્તથાયુક્તસ્ત્વદ્વિધો ન વિપદ્યતે ॥ 16 ॥

yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||

स्थावर जसे व्यक्त (स्पष्ट) आहे, तसे जंगम तसे नाही; हा अर्थ तसा युक्त नाही, आणि तुमच्यासारख्याला विपत्ती प्राप्त होत नाही. ^AI

Shloka 17

યદ્યધર્મોભવેદ્ભૂતોરાવણોનરકંવ્રજેત્ ।
ભવાંશ્ચધર્મસમ્યુક્તોનૈવંવ્યસનમાપ્નુયાત્ ॥ 17 ॥

yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||

जर अधर्मी रावण नरकात गेला, तर धर्मयुक्त असलेल्या तुम्हाला असे संकट का प्राप्त व्हावे? ^AI

Shloka 18

તસ્ય ચ વ્યસનાભાવાદ્વ્યસનઞ્ચાગતેત્વયિ ।
ધર્મોભવત્યધર્મશ્ચપરસ્પરવિરોધિનૌ ॥ 18 ॥

tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||

त्याच्या (रावणाच्या) संकटाचा अभाव असल्यामुळे आणि तुम्हाला संकट प्राप्त झाल्यामुळे, परस्परविरोधी असलेले धर्म व अधर्म (येथे) उलटे होतात (धर्म अधर्म होतो व अधर्म धर्म होतो). ^AI

Shloka 19

ધર્મેણોપલભેદ્ધર્મમધર્મઞ્ચાપ્યધર્મતઃ ।
યદ્યધર્મેણયુજ્યેયુર્યેષ્વધર્મઃપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 19 ॥

dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||

धर्माने धर्माची प्राप्ती होते आणि अधर्माने अधर्माचीही प्राप्ती होते; ज्यांच्यामध्ये अधर्म प्रतिष्ठित आहे, ते जर अधर्माने युक्त होत असतील तर (असे घडते). ^AI

Shloka 20

યદિધર્મેણવિયુજ્યેરન્નધર્મરુચયોજનાઃ ।
ધર્મેણચરતાન્ધર્મઞ્ચૈષાન્ધર્મફલમ્ભવેત્ ॥ 20 ॥

yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||

जर अधर्मरुची माणसे धर्मापासून वियुक्त होत असतील, तर धर्माचरण करणाऱ्यांना धर्माने धर्म प्राप्त होतो आणि त्यांना धर्माचे फळ मिळते. ^AI

Shloka 21

યસ્માદર્થાવિવર્ધન્તેયેષ્વધર્મઃપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ક્લિશ્યન્તેધર્મશીલાશ્ચતસ્માદેતૌનિરર્થકૌ ॥ 21 ॥

yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||

ज्यांच्यामध्ये अधर्म प्रतिष्ठित आहे, त्यांचे अर्थ (ऐश्वर्य) वाढतात आणि धर्मशील लोक क्लेश पावतात; म्हणून हे दोन्ही (धर्म व अधर्म) निरर्थक आहेत. ^AI

Shloka 22

વધ્યન્તેપાપકર્માણોયદ્યધર્મેણરાઘવ ।
વધકર્મહતોઽધર્મઃ સ હતઃકિંવધિષ્યતિ ॥ 22 ॥

vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||

हे राघवा, जर पापकर्म करणारे अधर्माने वधले जात असतील, तर वधरूपी कर्माने मारला गेलेला अधर्म स्वतः मारला गेल्यावर काय मारणार? ^AI

Shloka 23

અથવાવિહિતેનાયંહન્યતેહન્તિવાપરમ્ ।
વિધિરાલિપ્યતેતેન ન સ પાપેનકર્મણા ॥ 23 ॥

athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||

किंवा हा (राजा) विहित (शास्त्रविधी) युक्तीने दुसऱ्याला ठार मारतो; त्या विधीमुळे तो पापकर्माला लिप्त होत नाही. ^AI

Shloka 24

અદૃષ્ટપ્રતિકારેણત્વવ્યક્તેનાસતાસતા ।
કથંશક્યમ્પરમ્પ્રાપ્તુન્ધર્મેણારિવિકર્ષણ ॥ 24 ॥

adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||

हे अरिविकर्षणा, अदृष्ट (अज्ञात) प्रतिकार असलेल्या या अव्यक्त अशा असता (धर्म-अधर्मातील भेदाला) धर्माने कसे ओलांडता येईल? ^AI

Shloka 25

યદિસત્સ્યાત્સતામ્મુખ્યનાસત્સ્યત્તવકિઞ્ચન ।
ત્વયાયદીદૃશમ્પ્રાપ્તન્તસ્માત્સન્નોપપદ્યતે ॥ 25 ॥

yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||

जर तो सज्जन असता, तर सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ असता; आणि जर तो दुर्जन असता, तर तुझ्याकडे काहीच उरले नसते. जर तुला असे (दुर्जनाचे) स्वरूप प्राप्त झाले आहे, तर ते सज्जनाला शोभत नाही. ^AI

Shloka 26

બલસ્ય યદિ ચેદ્ધર્મો ગુણભૂતઃ પરાક્રમે ।
ધર્મમુત્સૃજ્ય વર્તસ્વ યથા ધર્મે તથા બલે ॥ 26 ॥

balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||

जर बलाच्या बाबतीत धर्म पराक्रमाचा गुणधर्म (गौण) असेल, तर धर्म सोडून वाग; जसे धर्म आहे तसे बल आहे. ^AI

Shloka 27

બલસ્યયદિચેદ્ધર્મોગુણભૂતઃપરાક્રમે ।
ધર્મમુત્સૃજ્યવર્તસ્વયથાધર્મેતથાબલે ॥ 27 ॥

balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||

Shloka 28

અથચેત્સત્યવચનન્ધર્મઃ કિલપરન્તપ ।
અનૃતસ્ત્વય્યકરુણઃકિં ન બદ્ધસ્ત્વયાપિતા ॥ 28 ॥

athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||

अथवा, हे परंतपा, जर सत्य वचन हाच धर्म श्रेष्ठ आहे, तर तू असत्य बोलून निर्दयी का झाला नाहीस आणि तुझ्या वडिलांना का बांधले नाहीस? ^AI

Shloka 29

અધર્મસંશ્રિતો ધર્મો વિનાશયતિ રાઘવ ।
સર્વમેતદ્યથાકામં કાકુત્સ્થ કુરુતે નરઃ ॥ 29 ॥

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||

हे राघवा, अधर्माला आश्रय देणारा धर्म नष्ट करतो; हे काकुत्स्था, मनुष्य आपल्या इच्छेप्रमाणे हे सर्व करतो. ^AI

Shloka 30

અધર્મસંશ્રિતોધર્મોવિનાશયતિરાઘવ ।
સર્વમેતદ્યથાકામઙ્કાકુત્સ્થકુરુતેનરઃ ॥ 30 ॥

adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||

Shloka 31

મમચેદમ્મતન્તાતધરોઽયમિતિરાઘવ ।
ધર્મમૂલન્ત્વયાછિન્નંરાજ્યમુત્સૃજતાતદા ॥ 31 ॥

mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||

हे तात, हे राघवा, हे माझे मत आहे की हा धर्माचा आधार आहे; तर तू धर्माचे मूळ छेदून राज्य सोडून दे. ^AI

Shloka 32

અર્થેભ્યોહિપ્રવૃદ્ધેભ્યઃસમ્વૃત્તેભ્યસ્તતસ્તતઃ ।
ક્રિયાઃસર્વાઃપ્રવર્તન્તેપર્વતેભ્યઃઇવાપગાઃ ॥ 32 ॥

arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||

कारण अधिकाधिक वाढलेल्या आणि तेथून तेथून एकत्र आलेल्या अर्थांपासून (संपत्तीपासून) सर्व क्रिया पर्वतांवरून खाली येणाऱ्या नद्यांप्रमाणे प्रवृत्त होतात. ^AI

Shloka 33

અર્થેનહિવિમુક્તસ્યપુરુષસ્યાલ્પચેતસઃ ।
વિચ્છિદ્યન્તેક્રિયાસ્સર્વાગ્રીષ્મેકુસરિતોયથા ॥ 33 ॥

arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||

ज्याच्याकडे धन नाही, अशा अल्पबुद्धी माणसाच्या सर्व क्रिया उन्हाळ्यातील नद्यांप्रमाणे तुटून जातात. ^AI

Shloka 34

સોઽયમર્થમ્પરિત્યજ્યસુખકામઃસુખૈધિતઃ ।
પાપમારભતેકર્તુન્તદાદોષઃપ્રવર્તતે ॥ 34 ॥

so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||

असा हा मनुष्य धन सोडून, सुखाची इच्छा बाळगून आणि सुखात वाढलेला, पाप करण्यास प्रारंभ करतो; त्यामुळे तो दोष उत्पन्न होतो. ^AI

Shloka 35

યસ્યાર્થાસ્તસ્યમિત્રાણિયસ્યાર્થાસ્યસ્યબાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાસ્સપુમાન્લોકેયસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ॥ 35 ॥

yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला मित्र असतात, ज्याच्याकडे धन आहे त्याला बांधव असतात, ज्याच्याकडे धन आहे तोच लोकात पुरुष मानला जातो आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच पंडित मानला जातो. ^AI

Shloka 36

યસ્યાર્થાસ્સ ચ વિક્રાન્તોયસ્યાર્થાસ્સ ચ બુદ્ધિમાન્ ।
યસ્યાર્થાસ્સમહાભાગોયસ્યાર્થાસ્સમહાગુણઃ ॥ 36 ॥

yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||

ज्याच्याकडे धन आहे तोच पराक्रमी, ज्याच्याकडे धन आहे तोच बुद्धिमान, ज्याच्याकडे धन आहे तोच महाभाग्यवान आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच महागुणी. ^AI

Shloka 37

અર્થસ્યૈતેપરિત્યાગેદોષાઃપ્રવ્યાહૃતામયા ।
રાજ્યમુત્સૃજતાવીરયેનબુદ્ધિસ્ત્વયાકૃતા ॥ 37 ॥

arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||

धनाच्या या त्यागात हे दोष उत्पन्न होतात, असे मी सांगितले आहे. हे वीरा, तू राज्य सोडले, तेव्हा तू ही बुद्धी का केली? ^AI

Shloka 38

યસ્યાર્થાઃધર્મકામાર્થાસ્તસ્યસર્વમ્પ્રદક્ષિણમ્ ।
અધનેનાર્થકામેનનાર્થશ્શક્યોવિચિન્વતા ॥ 38 ॥

yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला धर्म, काम आणि अर्थ हे सर्व प्रदक्षिणा करतात. धनहीन माणसाला अर्थाचा शोध घेत असताना अर्थ मिळू शकत नाही. ^AI

Shloka 39

હર્ષઃકામશ્ચદર્પશ્ચધર્મઃક્રોધશ્શમોદમઃ ।
અર્થાદેતાનિસર્વાણિપ્રવર્તન્તેનરાધિપ ॥ 39 ॥

harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||

हे नराधिपा, हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, शम आणि दम हे सर्व धनापासूनच उत्पन्न होतात. ^AI

Shloka 40

યેષાન્નશ્યત્યયંલોકશ્ચરતાન્ધર્મચારિણામ્ ।
તેઽર્થાસ્ત્વયિ ન દૃશ્યન્તેદુર્દિનેષુયથાગ્રહાઃ ॥ 40 ॥

yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||

ज्यांच्यामुळे धर्माचरण करणाऱ्यांचा हा लोक नष्ट होतो, ते धन तुझ्यामध्ये दिसत नाही, जसे दुर्दिनात पर्वत दिसत नाहीत. ^AI

Shloka 41

ત્વયિપ્રવ્રજિતેવીરગુરોશ્ચવચનેસ્થિતે ।
રક્ષસાપહૃતાભાર્યાપ્રાણૈઃપ્રિયતરાતવ ॥ 41 ॥

tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||

हे वीरा, तू गुरूंच्या वचनात स्थिर राहून वनात गेलास; तेव्हा राक्षसाने तुझी प्राणांपेक्षाही प्रिय अशी पत्नी हरण केली. ^AI

Shloka 42

તદદ્યવિપુલંવીરદુઃખમિન્દ્રજિતાકૃતમ્ ।
કર્મણાવ્યપનેષ્યામિતસ્માદુત્તિષ્ઠરાઘવ ॥ 42 ॥

tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||

म्हणून हे वीरा, इंद्रजिताने केलेले हे मोठे दुःख आज मी माझ्या कर्माने दूर करीन; म्हणून हे राघवा, तू उठ. ^AI

Shloka 43

ઉત્થિષ્ઠનરશાર્દૂલદીર્ઘબાહોધૃતવ્રત ।
કિમાત્માનમ્મહાત્માનમ્માત્માનં ન બુધ્યસે ॥ 43 ॥

utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||

हे नरशार्दूला, दीर्घबाहू, व्रतधारी, तू उठ; तू महात्मा असूनही स्वतःला का ओळखत नाहीस? ^AI

Shloka 44

અયમનઘતવોદિતઃપ્રિયાર્થઞ્જનકસુતાનિધનન્નિરીક્ષ્યરુષ્ટઃ ।
સરથગજહયાંસરાક્ષસેન્દ્રામ્ભૃશમિષુભિર્વિનિપાતયામિલઙ્કામ્ ॥ 44 ॥

ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||

हे निर्दोषा, तुझ्यासाठी हितकारक असे हे मी बोललो आहे; जनककन्येचा वध पाहून संतप्त होऊन, मी रथ, गज, अश्व व राक्षसेंद्रांसह लंकेला बाणांनी तीव्रपणे पाडून टाकीन. ^AI

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ત્ર્યાશીતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।

राघवश्चापिविपुलन्तंराक्षसवनौकसाम् ।

श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषञ्जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ 1 ॥

सौम्यनूनंहनुमताकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।

श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।

क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।

आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥

अथायान्तंहनूमन्तन्ददर्शर्क्षपतिपथि ।

वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।

नीलमेघनिभम्भीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षम्महायशाः ।

शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥

समरेयुध्यमानानामस्माकम्प्रेक्षताम्पुरः ।

जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥

उद्भ्रान्तचित्तस्तान्दृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।

तदहम्भवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।

निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥

तम्भूमौदेवसङ्काशम्पतितन्दृश्यराघवम् ।

अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनम्पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।

प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्याम्परिष्वज्यसुदुःखितः ।

उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तन्त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।

अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुन्धर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।

यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥

यथैवस्थावरंव्यक्तञ्जङ्गमं न तथाविधम् ।

नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।

भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनञ्चागतेत्वयि ।

धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मञ्चाप्यधर्मतः ।

यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥

यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।

धर्मेणचरतान्धर्मञ्चैषान्धर्मफलम्भवेत् ॥ 20 ॥

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।

क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।

वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।

विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।

कथंशक्यम्परम्प्राप्तुन्धर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥

यदिसत्स्यात्सताम्मुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।

त्वयायदीदृशम्प्राप्तन्तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥

बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।

धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।

धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥

अथचेत्सत्यवचनन्धर्मः किलपरन्तप ।

अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।

सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।

सर्वमेतद्यथाकामङ्काकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥

ममचेदम्मतन्तातधरोऽयमितिराघव ।

धर्ममूलन्त्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।

क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।

विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥

सोऽयमर्थम्परित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।

पापमारभतेकर्तुन्तदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।

यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 35 ॥

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।

यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।

राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वम्प्रदक्षिणम् ।

अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।

अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥ 39 ॥

येषान्नश्यत्ययंलोकश्चरतान्धर्मचारिणाम् ।

तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।

रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।

कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।

किमात्मानम्महात्मानम्मात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥

अयमनघतवोदितःप्रियार्थञ्जनकसुतानिधनन्निरीक्ष्यरुष्टः ।

सरथगजहयांसराक्षसेन्द्राम्भृशमिषुभिर्विनिपातयामिलङ्काम् ॥ 44 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.83 યુદ્ધકાણ્ડ - ત્ર્યાશીતિતમ સર્ગઃ