శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ త్ర్యాశీతితమస్సర్గః ।
రాఘవశ్చాపివిపులన్తంరాక్షసవనౌకసామ్ ।
శ్రుత్వాసఙ్గ్రామనిర్ఘోషఞ్జామ్బవన్తమువాచ హ ॥ 1 ॥
సౌమ్యనూనంహనుమతాకృతఙ్కర్మసుదుష్కరమ్ ।
శ్రూయతే చ యథాభీమస్సుమహావాయుధస్వనః ॥ 2 ॥
తద్గచ్ఛకురుసాహాయ్యంస్వబలేనాభిసమ్వృతః ।
క్షిప్రమక్షపతేతస్యకపిశ్రేష్ఠస్యయుధ్యతః ॥ 3 ॥
ఋక్షరాక్షస్తథోక్తస్తుస్వేనానీకేనసమ్వృతః ।
ఆగచ్ఛత్పశ్చిమద్వారంహనూమాన్యత్రవానరః ॥ 4 ॥
అథాయాన్తంహనూమన్తన్దదర్శర్క్షపతిపథి ।
వానరైఃకృతసఙ్గ్రామైశ్శ్వసద్భిరభిసమ్వృతమ్ ॥ 5 ॥
దృష్టాపథిహనూమాంశ్చతదృక్షబలముద్యతమ్ ।
నీలమేఘనిభమ్భీమంసన్నివార్యన్యవర్తత ॥ 6 ॥
స తేనసహసైన్యేనసన్నికర్షమ్మహాయశాః ।
శీఘ్రమాగమ్యరామాయదుఃఖితోవాక్యమబ్రవీత్ ॥ 7 ॥
సమరేయుధ్యమానానామస్మాకమ్ప్రేక్షతామ్పురః ।
జఘానరుదతీంసీతామిన్ద్రజిద్రావణాత్మజః ॥ 8 ॥
ఉద్భ్రాన్తచిత్తస్తాన్దృష్టవావిషణ్ణోఽహమరిన్దమః ।
తదహమ్భవతోవృతంవిజ్ఞాపయితుమాగతః ॥ 9 ॥
తస్యతద్వచనంశ్రుత్వారాఘవశ్శోకమూర్చితః ।
నిపపాతతదాభూమౌఛిన్నమూలంఇవద్రుమః ॥ 10 ॥
తమ్భూమౌదేవసఙ్కాశమ్పతితన్దృశ్యరాఘవమ్ ।
అభిపేతుస్సముత్పత్యసర్వతఃకపిసత్తమాః ॥ 11 ॥
ఆసిఞ్చన్ సలిలైశ్చైనమ్పద్మోత్పలసుగన్ధిభిః ।
ప్రదహన్తమానాసాద్యంసహసాగ్నిమివోద్యతమ్ ॥ 12 ॥
తంలక్ష్మణోఽథబాహుభ్యామ్పరిష్వజ్యసుదుఃఖితః ।
ఉవాచరామమస్వస్థంవాక్యంహేత్వర్థసమ్యుతమ్ ॥ 13 ॥
శుభేవర్త్మనితిష్ఠన్తన్త్వామార్యవిజితేన్ద్రియమ్ ।
అనర్థేభ్యో న శక్నోతిత్రాతున్ధర్మోనిరర్థకః ॥ 14 ॥
భూతానాంస్థావారాణాం చ జఙ్గమానాం చ దర్శనమ్ ।
యథాస్తి న తథాధర్మస్తేననాస్తీతిమేమతిః ॥ 15 ॥
యథైవస్థావరంవ్యక్తఞ్జఙ్గమం న తథావిధమ్ ।
నాయమర్థస్తథాయుక్తస్త్వద్విధో న విపద్యతే ॥ 16 ॥
యద్యధర్మోభవేద్భూతోరావణోనరకంవ్రజేత్ ।
భవాంశ్చధర్మసమ్యుక్తోనైవంవ్యసనమాప్నుయాత్ ॥ 17 ॥
తస్య చ వ్యసనాభావాద్వ్యసనఞ్చాగతేత్వయి ।
ధర్మోభవత్యధర్మశ్చపరస్పరవిరోధినౌ ॥ 18 ॥
ధర్మేణోపలభేద్ధర్మమధర్మఞ్చాప్యధర్మతః ।
యద్యధర్మేణయుజ్యేయుర్యేష్వధర్మఃప్రతిష్ఠితః ॥ 19 ॥
యదిధర్మేణవియుజ్యేరన్నధర్మరుచయోజనాః ।
ధర్మేణచరతాన్ధర్మఞ్చైషాన్ధర్మఫలమ్భవేత్ ॥ 20 ॥
యస్మాదర్థావివర్ధన్తేయేష్వధర్మఃప్రతిష్ఠితః ।
క్లిశ్యన్తేధర్మశీలాశ్చతస్మాదేతౌనిరర్థకౌ ॥ 21 ॥
వధ్యన్తేపాపకర్మాణోయద్యధర్మేణరాఘవ ।
వధకర్మహతోఽధర్మః స హతఃకింవధిష్యతి ॥ 22 ॥
అథవావిహితేనాయంహన్యతేహన్తివాపరమ్ ।
విధిరాలిప్యతేతేన న స పాపేనకర్మణా ॥ 23 ॥
అదృష్టప్రతికారేణత్వవ్యక్తేనాసతాసతా ।
కథంశక్యమ్పరమ్ప్రాప్తున్ధర్మేణారివికర్షణ ॥ 24 ॥
యదిసత్స్యాత్సతామ్ముఖ్యనాసత్స్యత్తవకిఞ్చన ।
త్వయాయదీదృశమ్ప్రాప్తన్తస్మాత్సన్నోపపద్యతే ॥ 25 ॥
బలస్య యది చేద్ధర్మో గుణభూతః పరాక్రమే ।
ధర్మముత్సృజ్య వర్తస్వ యథా ధర్మే తథా బలే ॥ 26 ॥
బలస్యయదిచేద్ధర్మోగుణభూతఃపరాక్రమే ।
ధర్మముత్సృజ్యవర్తస్వయథాధర్మేతథాబలే ॥ 27 ॥
అథచేత్సత్యవచనన్ధర్మః కిలపరన్తప ।
అనృతస్త్వయ్యకరుణఃకిం న బద్ధస్త్వయాపితా ॥ 28 ॥
అధర్మసంశ్రితో ధర్మో వినాశయతి రాఘవ ।
సర్వమేతద్యథాకామం కాకుత్స్థ కురుతే నరః ॥ 29 ॥
అధర్మసంశ్రితోధర్మోవినాశయతిరాఘవ ।
సర్వమేతద్యథాకామఙ్కాకుత్స్థకురుతేనరః ॥ 30 ॥
మమచేదమ్మతన్తాతధరోఽయమితిరాఘవ ।
ధర్మమూలన్త్వయాఛిన్నంరాజ్యముత్సృజతాతదా ॥ 31 ॥
అర్థేభ్యోహిప్రవృద్ధేభ్యఃసమ్వృత్తేభ్యస్తతస్తతః ।
క్రియాఃసర్వాఃప్రవర్తన్తేపర్వతేభ్యఃఇవాపగాః ॥ 32 ॥
అర్థేనహివిముక్తస్యపురుషస్యాల్పచేతసః ।
విచ్ఛిద్యన్తేక్రియాస్సర్వాగ్రీష్మేకుసరితోయథా ॥ 33 ॥
సోఽయమర్థమ్పరిత్యజ్యసుఖకామఃసుఖైధితః ।
పాపమారభతేకర్తున్తదాదోషఃప్రవర్తతే ॥ 34 ॥
యస్యార్థాస్తస్యమిత్రాణియస్యార్థాస్యస్యబాన్ధవాః ।
యస్యార్థాస్సపుమాన్లోకేయస్యార్థాః స చ పణ్డితః ॥ 35 ॥
యస్యార్థాస్స చ విక్రాన్తోయస్యార్థాస్స చ బుద్ధిమాన్ ।
యస్యార్థాస్సమహాభాగోయస్యార్థాస్సమహాగుణః ॥ 36 ॥
అర్థస్యైతేపరిత్యాగేదోషాఃప్రవ్యాహృతామయా ।
రాజ్యముత్సృజతావీరయేనబుద్ధిస్త్వయాకృతా ॥ 37 ॥
యస్యార్థాఃధర్మకామార్థాస్తస్యసర్వమ్ప్రదక్షిణమ్ ।
అధనేనార్థకామేననార్థశ్శక్యోవిచిన్వతా ॥ 38 ॥
హర్షఃకామశ్చదర్పశ్చధర్మఃక్రోధశ్శమోదమః ।
అర్థాదేతానిసర్వాణిప్రవర్తన్తేనరాధిప ॥ 39 ॥
యేషాన్నశ్యత్యయంలోకశ్చరతాన్ధర్మచారిణామ్ ।
తేఽర్థాస్త్వయి న దృశ్యన్తేదుర్దినేషుయథాగ్రహాః ॥ 40 ॥
త్వయిప్రవ్రజితేవీరగురోశ్చవచనేస్థితే ।
రక్షసాపహృతాభార్యాప్రాణైఃప్రియతరాతవ ॥ 41 ॥
తదద్యవిపులంవీరదుఃఖమిన్ద్రజితాకృతమ్ ।
కర్మణావ్యపనేష్యామితస్మాదుత్తిష్ఠరాఘవ ॥ 42 ॥
ఉత్థిష్ఠనరశార్దూలదీర్ఘబాహోధృతవ్రత ।
కిమాత్మానమ్మహాత్మానమ్మాత్మానం న బుధ్యసే ॥ 43 ॥
అయమనఘతవోదితఃప్రియార్థఞ్జనకసుతానిధనన్నిరీక్ష్యరుష్టః ।
సరథగజహయాంసరాక్షసేన్ద్రామ్భృశమిషుభిర్వినిపాతయామిలఙ్కామ్ ॥ 44 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే త్ర్యాశీతితమస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha tryāśītitamassargaḥ |
rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||
saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||
tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||
ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||
athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||
dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||
sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||
samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||
udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||
tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||
āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||
taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||
śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||
bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||
yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||
tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||
yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||
vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||
athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||
adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||
yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||
athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||
mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||
arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||
arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||
so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||
yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||
yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||
arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||
yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||
harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||
yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||
tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||
tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||
utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||
ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।
राघवश्चापिविपुलन्तंराक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषञ्जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ 1 ॥
सौम्यनूनंहनुमताकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥
तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।
क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥
ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।
आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥
अथायान्तंहनूमन्तन्ददर्शर्क्षपतिपथि ।
वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥
दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभम्भीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥
स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षम्महायशाः ।
शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥
समरेयुध्यमानानामस्माकम्प्रेक्षताम्पुरः ।
जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥
उद्भ्रान्तचित्तस्तान्दृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।
तदहम्भवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।
निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥
तम्भूमौदेवसङ्काशम्पतितन्दृश्यराघवम् ।
अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनम्पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥
तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्याम्परिष्वज्यसुदुःखितः ।
उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥
शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तन्त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुन्धर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥
भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥
यथैवस्थावरंव्यक्तञ्जङ्गमं न तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥
यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।
भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥
तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनञ्चागतेत्वयि ।
धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मञ्चाप्यधर्मतः ।
यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥
यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।
धर्मेणचरतान्धर्मञ्चैषान्धर्मफलम्भवेत् ॥ 20 ॥
यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥
वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥
अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।
विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥
अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।
कथंशक्यम्परम्प्राप्तुन्धर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥
यदिसत्स्यात्सताम्मुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।
त्वयायदीदृशम्प्राप्तन्तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥
बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥
बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥
अथचेत्सत्यवचनन्धर्मः किलपरन्तप ।
अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥
अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।
सर्वमेतद्यथाकामङ्काकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥
ममचेदम्मतन्तातधरोऽयमितिराघव ।
धर्ममूलन्त्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥
अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥
अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।
विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥
सोऽयमर्थम्परित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।
पापमारभतेकर्तुन्तदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥
यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।
यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 35 ॥
यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥
अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।
राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥
यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वम्प्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥
हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।
अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥ 39 ॥
येषान्नश्यत्ययंलोकश्चरतान्धर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥
त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।
रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥
तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।
कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥
उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।
किमात्मानम्महात्मानम्मात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥
अयमनघतवोदितःप्रियार्थञ्जनकसुतानिधनन्निरीक्ष्यरुष्टः ।
सरथगजहयांसराक्षसेन्द्राम्भृशमिषुभिर्विनिपातयामिलङ्काम् ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha tryāśītitamassargaḥ |
rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||
saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||
tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||
ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||
athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||
dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||
sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||
samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||
udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||
tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||
āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||
taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||
śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||
bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||
yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||
tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||
yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||
vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||
athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||
adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||
yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||
athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||
mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||
arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||
arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||
so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||
yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||
yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||
arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||
yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||
harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||
yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||
tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||
tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||
utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||
ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.