Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 83 — Bengali Script

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

हनुमानाने रामाला सांगितले की इंद्रजिताने सीतेचा वध केला, हे ऐकून राम शोकाने भूमीवर कोसळले. वानरांनी त्यांना शांत केल्यावर लक्ष्मणाने रामाला धर्म व अधर्म यांच्या स्वरूपाविषयी व धनाच्या महत्त्वाविषयी उपदेश केला. लक्ष्मण म्हणाला की धनामुळेच धर्म, काम, अर्थ आदी सर्व प्राप्त होतात, आणि धनहीन माणसाच्या सर्व क्रिया उन्हाळ्यातील नद्यांप्रमाणे तुटतात. शेवटी लक्ष्मणाने रामाला उठण्याचे आवाहन करून इंद्रजिताचा वध करून हे दुःख दूर करण्याचे वचन दिले.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে যুদ্ধকাণ্ডম্ ।

অথ ত্র্যাশীতিতমস্সর্গঃ ।

Shloka 1

রাঘবশ্চাপিবিপুলন্তংরাক্ষসবনৌকসাম্ ।
শ্রুত্বাসঙ্গ্রামনির্ঘোষঞ্জাম্ববন্তমুবাচ হ ॥ 1 ॥

rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||

राघवाने राक्षसांच्या नगरीतून येणारा मोठा युद्धगजर ऐकून जांबवंताला असे म्हणले ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

সৌম্যনূনংহনুমতাকৃতঙ্কর্মসুদুষ্করম্ ।
শ্রূযতে চ যথাভীমস্সুমহাবাযুধস্বনঃ ॥ 2 ॥

saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||

हे सौम्य, निःसंशय हनुमानाने अत्यंत दुष्कर असे कर्म केले आहे. आणि जसा हा भयंकर, अत्यंत मोठा आयुधांचा गजर ऐकू येत आहे ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

তদ্গচ্ছকুরুসাহায্যংস্ববলেনাভিসম্বৃতঃ ।
ক্ষিপ্রমক্ষপতেতস্যকপিশ্রেষ্ঠস্যযুধ্যতঃ ॥ 3 ॥

tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||

म्हणून तू जा, आपल्या बलाने वेढलेला होऊन त्या युद्ध करणाऱ्या कपिश्रेष्ठाला साहाय्य कर. त्या अक्षकुमाराला त्वरित मारून टाक ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

ঋক্ষরাক্ষস্তথোক্তস্তুস্বেনানীকেনসম্বৃতঃ ।
আগচ্ছত্পশ্চিমদ্বারংহনূমান্যত্রবানরঃ ॥ 4 ॥

ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||

असे सांगितलेला ऋक्षराक्ष (जांबवंत) आपल्या सैन्याने वेढलेला होऊन जेथे वानर हनुमान आहे त्या पश्चिम द्वाराकडे आला ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

অথাযান্তংহনূমন্তন্দদর্শর্ক্ষপতিপথি ।
বানরৈঃকৃতসঙ্গ্রামৈশ্শ্বসদ্ভিরভিসম্বৃতম্ ॥ 5 ॥

athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||

मग वाटेत ऋक्षांचा स्वामी जांबवंताने येत असलेल्या हनुमानाला पाहिले, जो युद्ध करणाऱ्या आणि दमणाऱ्या वानरांनी वेढलेला होता ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

দৃষ্টাপথিহনূমাংশ্চতদৃক্ষবলমুদ্যতম্ ।
নীলমেঘনিভম্ভীমংসন্নিবার্যন্যবর্তত ॥ 6 ॥

dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||

वाटेत हनुमानाने पाहिले की ते उभे केलेले ऋक्षसैन्य नीलमेघासारखे भयंकर आहे; ते थांबवून तो दुसरीकडे वळला ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

স তেনসহসৈন্যেনসন্নিকর্ষম্মহাযশাঃ ।
শীঘ্রমাগম্যরামাযদুঃখিতোবাক্যমব্রবীত্ ॥ 7 ॥

sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||

महायशस्वी हनुमान त्या सैन्यासह लवकर जवळ येऊन दुःखी होऊन रामाला असे वचन बोलला ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

সমরেযুধ্যমানানামস্মাকম্প্রেক্ষতাম্পুরঃ ।
জঘানরুদতীংসীতামিন্দ্রজিদ্রাবণাত্মজঃ ॥ 8 ॥

samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||

आपण युद्ध करत असताना आपल्या समोर पाहत असतानाच रावणाचा पुत्र इंद्रजिताने रडणाऱ्या सीतेला मारले ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

উদ্ভ্রান্তচিত্তস্তান্দৃষ্টবাবিষণ্ণোঽহমরিন্দমঃ ।
তদহম্ভবতোবৃতংবিজ্ঞাপযিতুমাগতঃ ॥ 9 ॥

udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||

त्या अरिंदमाने (शत्रुदमन करणाऱ्या) मला उद्विग्न चित्ताने पाहिले, आणि मी विषण्ण झालो. म्हणून मी तुम्हाला हे विज्ञापन (निवेदन) करण्यासाठी आलो आहे. ^AI

Shloka 10

তস্যতদ্বচনংশ্রুত্বারাঘবশ্শোকমূর্চিতঃ ।
নিপপাততদাভূমৌছিন্নমূলংইবদ্রুমঃ ॥ 10 ॥

tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||

त्याचे ते वचन ऐकून राघव (राम) शोकाने व्याकुळ होऊन, मुळापासून तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे तेव्हा भूमीवर कोसळले. ^AI

Shloka 11

তম্ভূমৌদেবসঙ্কাশম্পতিতন্দৃশ্যরাঘবম্ ।
অভিপেতুস্সমুত্পত্যসর্বতঃকপিসত্তমাঃ ॥ 11 ॥

tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||

देवासारख्या त्या भूमीवर पडलेल्या राघवाकडे सर्व श्रेष्ठ वानर उडी मारून सर्व बाजूंनी धावले. ^AI

Shloka 12

আসিঞ্চন্ সলিলৈশ্চৈনম্পদ্মোত্পলসুগন্ধিভিঃ ।
প্রদহন্তমানাসাদ্যংসহসাগ্নিমিবোদ্যতম্ ॥ 12 ॥

āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||

कमळ व उत्पल यांच्या सुगंधाने युक्त अशा जलांनी त्यांना शिंपले; आणि हातात उद्यत अग्नी धारण करणाऱ्या प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दिसणाऱ्या त्यांना जवळ येऊन शांत केले. ^AI

Shloka 13

তংলক্ষ্মণোঽথবাহুভ্যাম্পরিষ্বজ্যসুদুঃখিতঃ ।
উবাচরামমস্বস্থংবাক্যংহেত্বর্থসম্যুতম্ ॥ 13 ॥

taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||

मग लक्ष्मणाने अत्यंत दुःखी होऊन आपल्या दोन्ही बाहूंनी त्यांना आलिंगन दिले आणि अस्वस्थ झालेल्या रामाला हेतू व अर्थ यांनी युक्त असे वचन सांगितले. ^AI

Shloka 14

শুভেবর্ত্মনিতিষ্ঠন্তন্ত্বামার্যবিজিতেন্দ্রিযম্ ।
অনর্থেভ্যো ন শক্নোতিত্রাতুন্ধর্মোনিরর্থকঃ ॥ 14 ॥

śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||

शुभ मार्गावर स्थिर राहणाऱ्या, आर्यांनी इंद्रिये जिंकलेल्या तुम्हाला धर्म अनर्थांपासून वाचवू शकत नाही, तर तो धर्म निरर्थक होईल. ^AI

Shloka 15

ভূতানাংস্থাবারাণাং চ জঙ্গমানাং চ দর্শনম্ ।
যথাস্তি ন তথাধর্মস্তেননাস্তীতিমেমতিঃ ॥ 15 ॥

bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||

स्थावर व जंगम अशा सर्व प्राण्यांचे दर्शन जसे आहे तसे नाही; म्हणून धर्म नाही, अशी माझी बुद्धी होत आहे. ^AI

Shloka 16

যথৈবস্থাবরংব্যক্তঞ্জঙ্গমং ন তথাবিধম্ ।
নাযমর্থস্তথাযুক্তস্ত্বদ্বিধো ন বিপদ্যতে ॥ 16 ॥

yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||

स्थावर जसे व्यक्त (स्पष्ट) आहे, तसे जंगम तसे नाही; हा अर्थ तसा युक्त नाही, आणि तुमच्यासारख्याला विपत्ती प्राप्त होत नाही. ^AI

Shloka 17

যদ্যধর্মোভবেদ্ভূতোরাবণোনরকংব্রজেত্ ।
ভবাংশ্চধর্মসম্যুক্তোনৈবংব্যসনমাপ্নুযাত্ ॥ 17 ॥

yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||

जर अधर्मी रावण नरकात गेला, तर धर्मयुक्त असलेल्या तुम्हाला असे संकट का प्राप्त व्हावे? ^AI

Shloka 18

তস্য চ ব্যসনাভাবাদ্ব্যসনঞ্চাগতেত্বযি ।
ধর্মোভবত্যধর্মশ্চপরস্পরবিরোধিনৌ ॥ 18 ॥

tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||

त्याच्या (रावणाच्या) संकटाचा अभाव असल्यामुळे आणि तुम्हाला संकट प्राप्त झाल्यामुळे, परस्परविरोधी असलेले धर्म व अधर्म (येथे) उलटे होतात (धर्म अधर्म होतो व अधर्म धर्म होतो). ^AI

Shloka 19

ধর্মেণোপলভেদ্ধর্মমধর্মঞ্চাপ্যধর্মতঃ ।
যদ্যধর্মেণযুজ্যেযুর্যেষ্বধর্মঃপ্রতিষ্ঠিতঃ ॥ 19 ॥

dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||

धर्माने धर्माची प्राप्ती होते आणि अधर्माने अधर्माचीही प्राप्ती होते; ज्यांच्यामध्ये अधर्म प्रतिष्ठित आहे, ते जर अधर्माने युक्त होत असतील तर (असे घडते). ^AI

Shloka 20

যদিধর্মেণবিযুজ্যেরন্নধর্মরুচযোজনাঃ ।
ধর্মেণচরতান্ধর্মঞ্চৈষান্ধর্মফলম্ভবেত্ ॥ 20 ॥

yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||

जर अधर्मरुची माणसे धर्मापासून वियुक्त होत असतील, तर धर्माचरण करणाऱ्यांना धर्माने धर्म प्राप्त होतो आणि त्यांना धर्माचे फळ मिळते. ^AI

Shloka 21

যস্মাদর্থাবিবর্ধন্তেযেষ্বধর্মঃপ্রতিষ্ঠিতঃ ।
ক্লিশ্যন্তেধর্মশীলাশ্চতস্মাদেতৌনিরর্থকৌ ॥ 21 ॥

yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||

ज्यांच्यामध्ये अधर्म प्रतिष्ठित आहे, त्यांचे अर्थ (ऐश्वर्य) वाढतात आणि धर्मशील लोक क्लेश पावतात; म्हणून हे दोन्ही (धर्म व अधर्म) निरर्थक आहेत. ^AI

Shloka 22

বধ্যন্তেপাপকর্মাণোযদ্যধর্মেণরাঘব ।
বধকর্মহতোঽধর্মঃ স হতঃকিংবধিষ্যতি ॥ 22 ॥

vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||

हे राघवा, जर पापकर्म करणारे अधर्माने वधले जात असतील, तर वधरूपी कर्माने मारला गेलेला अधर्म स्वतः मारला गेल्यावर काय मारणार? ^AI

Shloka 23

অথবাবিহিতেনাযংহন্যতেহন্তিবাপরম্ ।
বিধিরালিপ্যতেতেন ন স পাপেনকর্মণা ॥ 23 ॥

athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||

किंवा हा (राजा) विहित (शास्त्रविधी) युक्तीने दुसऱ्याला ठार मारतो; त्या विधीमुळे तो पापकर्माला लिप्त होत नाही. ^AI

Shloka 24

অদৃষ্টপ্রতিকারেণত্বব্যক্তেনাসতাসতা ।
কথংশক্যম্পরম্প্রাপ্তুন্ধর্মেণারিবিকর্ষণ ॥ 24 ॥

adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||

हे अरिविकर्षणा, अदृष्ट (अज्ञात) प्रतिकार असलेल्या या अव्यक्त अशा असता (धर्म-अधर्मातील भेदाला) धर्माने कसे ओलांडता येईल? ^AI

Shloka 25

যদিসত্স্যাত্সতাম্মুখ্যনাসত্স্যত্তবকিঞ্চন ।
ত্বযাযদীদৃশম্প্রাপ্তন্তস্মাত্সন্নোপপদ্যতে ॥ 25 ॥

yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||

जर तो सज्जन असता, तर सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ असता; आणि जर तो दुर्जन असता, तर तुझ्याकडे काहीच उरले नसते. जर तुला असे (दुर्जनाचे) स्वरूप प्राप्त झाले आहे, तर ते सज्जनाला शोभत नाही. ^AI

Shloka 26

বলস্য যদি চেদ্ধর্মো গুণভূতঃ পরাক্রমে ।
ধর্মমুত্সৃজ্য বর্তস্ব যথা ধর্মে তথা বলে ॥ 26 ॥

balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||

जर बलाच्या बाबतीत धर्म पराक्रमाचा गुणधर्म (गौण) असेल, तर धर्म सोडून वाग; जसे धर्म आहे तसे बल आहे. ^AI

Shloka 27

বলস্যযদিচেদ্ধর্মোগুণভূতঃপরাক্রমে ।
ধর্মমুত্সৃজ্যবর্তস্বযথাধর্মেতথাবলে ॥ 27 ॥

balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||

Shloka 28

অথচেত্সত্যবচনন্ধর্মঃ কিলপরন্তপ ।
অনৃতস্ত্বয্যকরুণঃকিং ন বদ্ধস্ত্বযাপিতা ॥ 28 ॥

athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||

अथवा, हे परंतपा, जर सत्य वचन हाच धर्म श्रेष्ठ आहे, तर तू असत्य बोलून निर्दयी का झाला नाहीस आणि तुझ्या वडिलांना का बांधले नाहीस? ^AI

Shloka 29

অধর্মসংশ্রিতো ধর্মো বিনাশযতি রাঘব ।
সর্বমেতদ্যথাকামং কাকুত্স্থ কুরুতে নরঃ ॥ 29 ॥

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||

हे राघवा, अधर्माला आश्रय देणारा धर्म नष्ट करतो; हे काकुत्स्था, मनुष्य आपल्या इच्छेप्रमाणे हे सर्व करतो. ^AI

Shloka 30

অধর্মসংশ্রিতোধর্মোবিনাশযতিরাঘব ।
সর্বমেতদ্যথাকামঙ্কাকুত্স্থকুরুতেনরঃ ॥ 30 ॥

adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||

Shloka 31

মমচেদম্মতন্তাতধরোঽযমিতিরাঘব ।
ধর্মমূলন্ত্বযাছিন্নংরাজ্যমুত্সৃজতাতদা ॥ 31 ॥

mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||

हे तात, हे राघवा, हे माझे मत आहे की हा धर्माचा आधार आहे; तर तू धर्माचे मूळ छेदून राज्य सोडून दे. ^AI

Shloka 32

অর্থেভ্যোহিপ্রবৃদ্ধেভ্যঃসম্বৃত্তেভ্যস্ততস্ততঃ ।
ক্রিযাঃসর্বাঃপ্রবর্তন্তেপর্বতেভ্যঃইবাপগাঃ ॥ 32 ॥

arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||

कारण अधिकाधिक वाढलेल्या आणि तेथून तेथून एकत्र आलेल्या अर्थांपासून (संपत्तीपासून) सर्व क्रिया पर्वतांवरून खाली येणाऱ्या नद्यांप्रमाणे प्रवृत्त होतात. ^AI

Shloka 33

অর্থেনহিবিমুক্তস্যপুরুষস্যাল্পচেতসঃ ।
বিচ্ছিদ্যন্তেক্রিযাস্সর্বাগ্রীষ্মেকুসরিতোযথা ॥ 33 ॥

arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||

ज्याच्याकडे धन नाही, अशा अल्पबुद्धी माणसाच्या सर्व क्रिया उन्हाळ्यातील नद्यांप्रमाणे तुटून जातात. ^AI

Shloka 34

সোঽযমর্থম্পরিত্যজ্যসুখকামঃসুখৈধিতঃ ।
পাপমারভতেকর্তুন্তদাদোষঃপ্রবর্ততে ॥ 34 ॥

so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||

असा हा मनुष्य धन सोडून, सुखाची इच्छा बाळगून आणि सुखात वाढलेला, पाप करण्यास प्रारंभ करतो; त्यामुळे तो दोष उत्पन्न होतो. ^AI

Shloka 35

যস্যার্থাস্তস্যমিত্রাণিযস্যার্থাস্যস্যবান্ধবাঃ ।
যস্যার্থাস্সপুমান্লোকেযস্যার্থাঃ স চ পণ্ডিতঃ ॥ 35 ॥

yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला मित्र असतात, ज्याच्याकडे धन आहे त्याला बांधव असतात, ज्याच्याकडे धन आहे तोच लोकात पुरुष मानला जातो आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच पंडित मानला जातो. ^AI

Shloka 36

যস্যার্থাস্স চ বিক্রান্তোযস্যার্থাস্স চ বুদ্ধিমান্ ।
যস্যার্থাস্সমহাভাগোযস্যার্থাস্সমহাগুণঃ ॥ 36 ॥

yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||

ज्याच्याकडे धन आहे तोच पराक्रमी, ज्याच्याकडे धन आहे तोच बुद्धिमान, ज्याच्याकडे धन आहे तोच महाभाग्यवान आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच महागुणी. ^AI

Shloka 37

অর্থস্যৈতেপরিত্যাগেদোষাঃপ্রব্যাহৃতামযা ।
রাজ্যমুত্সৃজতাবীরযেনবুদ্ধিস্ত্বযাকৃতা ॥ 37 ॥

arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||

धनाच्या या त्यागात हे दोष उत्पन्न होतात, असे मी सांगितले आहे. हे वीरा, तू राज्य सोडले, तेव्हा तू ही बुद्धी का केली? ^AI

Shloka 38

যস্যার্থাঃধর্মকামার্থাস্তস্যসর্বম্প্রদক্ষিণম্ ।
অধনেনার্থকামেননার্থশ্শক্যোবিচিন্বতা ॥ 38 ॥

yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला धर्म, काम आणि अर्थ हे सर्व प्रदक्षिणा करतात. धनहीन माणसाला अर्थाचा शोध घेत असताना अर्थ मिळू शकत नाही. ^AI

Shloka 39

হর্ষঃকামশ্চদর্পশ্চধর্মঃক্রোধশ্শমোদমঃ ।
অর্থাদেতানিসর্বাণিপ্রবর্তন্তেনরাধিপ ॥ 39 ॥

harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||

हे नराधिपा, हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, शम आणि दम हे सर्व धनापासूनच उत्पन्न होतात. ^AI

Shloka 40

যেষান্নশ্যত্যযংলোকশ্চরতান্ধর্মচারিণাম্ ।
তেঽর্থাস্ত্বযি ন দৃশ্যন্তেদুর্দিনেষুযথাগ্রহাঃ ॥ 40 ॥

yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||

ज्यांच्यामुळे धर्माचरण करणाऱ्यांचा हा लोक नष्ट होतो, ते धन तुझ्यामध्ये दिसत नाही, जसे दुर्दिनात पर्वत दिसत नाहीत. ^AI

Shloka 41

ত্বযিপ্রব্রজিতেবীরগুরোশ্চবচনেস্থিতে ।
রক্ষসাপহৃতাভার্যাপ্রাণৈঃপ্রিযতরাতব ॥ 41 ॥

tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||

हे वीरा, तू गुरूंच्या वचनात स्थिर राहून वनात गेलास; तेव्हा राक्षसाने तुझी प्राणांपेक्षाही प्रिय अशी पत्नी हरण केली. ^AI

Shloka 42

তদদ্যবিপুলংবীরদুঃখমিন্দ্রজিতাকৃতম্ ।
কর্মণাব্যপনেষ্যামিতস্মাদুত্তিষ্ঠরাঘব ॥ 42 ॥

tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||

म्हणून हे वीरा, इंद्रजिताने केलेले हे मोठे दुःख आज मी माझ्या कर्माने दूर करीन; म्हणून हे राघवा, तू उठ. ^AI

Shloka 43

উত্থিষ্ঠনরশার্দূলদীর্ঘবাহোধৃতব্রত ।
কিমাত্মানম্মহাত্মানম্মাত্মানং ন বুধ্যসে ॥ 43 ॥

utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||

हे नरशार्दूला, दीर्घबाहू, व्रतधारी, तू उठ; तू महात्मा असूनही स्वतःला का ओळखत नाहीस? ^AI

Shloka 44

অযমনঘতবোদিতঃপ্রিযার্থঞ্জনকসুতানিধনন্নিরীক্ষ্যরুষ্টঃ ।
সরথগজহযাংসরাক্ষসেন্দ্রাম্ভৃশমিষুভির্বিনিপাতযামিলঙ্কাম্ ॥ 44 ॥

ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||

हे निर्दोषा, तुझ्यासाठी हितकारक असे हे मी बोललो आहे; जनककन्येचा वध पाहून संतप्त होऊन, मी रथ, गज, अश्व व राक्षसेंद्रांसह लंकेला बाणांनी तीव्रपणे पाडून टाकीन. ^AI

ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে যুদ্ধকাণ্ডে ত্র্যাশীতিতমস্সর্গঃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।

राघवश्चापिविपुलन्तंराक्षसवनौकसाम् ।

श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषञ्जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ 1 ॥

सौम्यनूनंहनुमताकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।

श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।

क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।

आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥

अथायान्तंहनूमन्तन्ददर्शर्क्षपतिपथि ।

वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।

नीलमेघनिभम्भीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षम्महायशाः ।

शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥

समरेयुध्यमानानामस्माकम्प्रेक्षताम्पुरः ।

जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥

उद्भ्रान्तचित्तस्तान्दृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।

तदहम्भवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।

निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥

तम्भूमौदेवसङ्काशम्पतितन्दृश्यराघवम् ।

अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनम्पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।

प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्याम्परिष्वज्यसुदुःखितः ।

उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तन्त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।

अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुन्धर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।

यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥

यथैवस्थावरंव्यक्तञ्जङ्गमं न तथाविधम् ।

नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।

भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनञ्चागतेत्वयि ।

धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मञ्चाप्यधर्मतः ।

यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥

यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।

धर्मेणचरतान्धर्मञ्चैषान्धर्मफलम्भवेत् ॥ 20 ॥

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।

क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।

वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।

विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।

कथंशक्यम्परम्प्राप्तुन्धर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥

यदिसत्स्यात्सताम्मुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।

त्वयायदीदृशम्प्राप्तन्तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥

बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।

धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।

धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥

अथचेत्सत्यवचनन्धर्मः किलपरन्तप ।

अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।

सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।

सर्वमेतद्यथाकामङ्काकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥

ममचेदम्मतन्तातधरोऽयमितिराघव ।

धर्ममूलन्त्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।

क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।

विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥

सोऽयमर्थम्परित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।

पापमारभतेकर्तुन्तदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।

यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 35 ॥

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।

यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।

राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वम्प्रदक्षिणम् ।

अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।

अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥ 39 ॥

येषान्नश्यत्ययंलोकश्चरतान्धर्मचारिणाम् ।

तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।

रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।

कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।

किमात्मानम्महात्मानम्मात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥

अयमनघतवोदितःप्रियार्थञ्जनकसुतानिधनन्निरीक्ष्यरुष्टः ।

सरथगजहयांसराक्षसेन्द्राम्भृशमिषुभिर्विनिपातयामिलङ्काम् ॥ 44 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.83 যুদ্ধকাণ্ড - ত্র্যাশীতিতম সর্গঃ