ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰ੍ਯਾਸ਼ੀਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਰਾਘਵਸ਼੍ਚਾਪਿਵਿਪੁਲਨ੍ਤਂਰਾਕ੍षਸਵਨੌਕਸਾਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਨਿਰ੍ਘੋषਞ੍ਜਾਮ੍ਬਵਨ੍ਤਮੁਵਾਚ ਹ ॥ 1 ॥
ਸੌਮ੍ਯਨੂਨਂਹਨੁਮਤਾਕृਤਙ੍ਕਰ੍ਮਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਚ ਯਥਾਭੀਮਸ੍ਸੁਮਹਾਵਾਯੁਧਸ੍ਵਨਃ ॥ 2 ॥
ਤਦ੍ਗਚ੍ਛਕੁਰੁਸਾਹਾਯ੍ਯਂਸ੍ਵਬਲੇਨਾਭਿਸਮ੍ਵृਤਃ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਕ੍षਪਤੇਤਸ੍ਯਕਪਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਯਯੁਧ੍ਯਤਃ ॥ 3 ॥
ऋਕ੍षਰਾਕ੍षਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਸ੍ਤੁਸ੍ਵੇਨਾਨੀਕੇਨਸਮ੍ਵृਤਃ ।
ਆਗਚ੍ਛਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮਦ੍ਵਾਰਂਹਨੂਮਾਨ੍ਯਤ੍ਰਵਾਨਰਃ ॥ 4 ॥
ਅਥਾਯਾਨ੍ਤਂਹਨੂਮਨ੍ਤਨ੍ਦਦਰ੍ਸ਼ਰ੍ਕ੍षਪਤਿਪਥਿ ।
ਵਾਨਰੈਃਕृਤਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੈਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਦ੍ਭਿਰਭਿਸਮ੍ਵृਤਮ੍ ॥ 5 ॥
ਦृष੍ਟਾਪਥਿਹਨੂਮਾਂਸ਼੍ਚਤਦृਕ੍षਬਲਮੁਦ੍ਯਤਮ੍ ।
ਨੀਲਮੇਘਨਿਭਮ੍ਭੀਮਂਸਨ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਨ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥ 6 ॥
ਸ ਤੇਨਸਹਸੈਨ੍ਯੇਨਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਮ੍ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਗਮ੍ਯਰਾਮਾਯਦੁਃਖਿਤੋਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 7 ॥
ਸਮਰੇਯੁਧ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮਸ੍ਮਾਕਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍षਤਾਮ੍ਪੁਰਃ ।
ਜਘਾਨਰੁਦਤੀਂਸੀਤਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਦ੍ਰਾਵਣਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 8 ॥
ਉਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟਵਾਵਿषਣ੍ਣੋऽਹਮਰਿਨ੍ਦਮਃ ।
ਤਦਹਮ੍ਭਵਤੋਵृਤਂਵਿਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਮਾਗਤਃ ॥ 9 ॥
ਤਸ੍ਯਤਦ੍ਵਚਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਘਵਸ਼੍ਸ਼ੋਕਮੂਰ੍ਚਿਤਃ ।
ਨਿਪਪਾਤਤਦਾਭੂਮੌਛਿਨ੍ਨਮੂਲਂਇਵਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 10 ॥
ਤਮ੍ਭੂਮੌਦੇਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ਪਤਿਤਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਰਾਘਵਮ੍ ।
ਅਭਿਪੇਤੁਸ੍ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਯਸਰ੍ਵਤਃਕਪਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 11 ॥
ਆਸਿਞ੍ਚਨ੍ ਸਲਿਲੈਸ਼੍ਚੈਨਮ੍ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਃ ।
ਪ੍ਰਦਹਨ੍ਤਮਾਨਾਸਾਦ੍ਯਂਸਹਸਾਗ੍ਨਿਮਿਵੋਦ੍ਯਤਮ੍ ॥ 12 ॥
ਤਂਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਥਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮ੍ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯਸੁਦੁਃਖਿਤਃ ।
ਉਵਾਚਰਾਮਮਸ੍ਵਸ੍ਥਂਵਾਕ੍ਯਂਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਸਮ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ 13 ॥
ਸ਼ੁਭੇਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿਤਿष੍ਠਨ੍ਤਨ੍ਤ੍ਵਾਮਾਰ੍ਯਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਅਨਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿਤ੍ਰਾਤੁਨ੍ਧਰ੍ਮੋਨਿਰਰ੍ਥਕਃ ॥ 14 ॥
ਭੂਤਾਨਾਂਸ੍ਥਾਵਾਰਾਣਾਂ ਚ ਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਯਥਾਸ੍ਤਿ ਨ ਤਥਾਧਰ੍ਮਸ੍ਤੇਨਨਾਸ੍ਤੀਤਿਮੇਮਤਿਃ ॥ 15 ॥
ਯਥੈਵਸ੍ਥਾਵਰਂਵ੍ਯਕ੍ਤਞ੍ਜਙ੍ਗਮਂ ਨ ਤਥਾਵਿਧਮ੍ ।
ਨਾਯਮਰ੍ਥਸ੍ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਧੋ ਨ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 16 ॥
ਯਦ੍ਯਧਰ੍ਮੋਭਵੇਦ੍ਭੂਤੋਰਾਵਣੋਨਰਕਂਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।
ਭਵਾਂਸ਼੍ਚਧਰ੍ਮਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤੋਨੈਵਂਵ੍ਯਸਨਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ 17 ॥
ਤਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਸਨਾਭਾਵਾਦ੍ਵ੍ਯਸਨਞ੍ਚਾਗਤੇਤ੍ਵਯਿ ।
ਧਰ੍ਮੋਭਵਤ੍ਯਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਨੌ ॥ 18 ॥
ਧਰ੍ਮੇਣੋਪਲਭੇਦ੍ਧਰ੍ਮਮਧਰ੍ਮਞ੍ਚਾਪ੍ਯਧਰ੍ਮਤਃ ।
ਯਦ੍ਯਧਰ੍ਮੇਣਯੁਜ੍ਯੇਯੁਰ੍ਯੇष੍ਵਧਰ੍ਮਃਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ॥ 19 ॥
ਯਦਿਧਰ੍ਮੇਣਵਿਯੁਜ੍ਯੇਰਨ੍ਨਧਰ੍ਮਰੁਚਯੋਜਨਾਃ ।
ਧਰ੍ਮੇਣਚਰਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਞ੍ਚੈषਾਨ੍ਧਰ੍ਮਫਲਮ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ 20 ॥
ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥਾਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇਯੇष੍ਵਧਰ੍ਮਃਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ।
ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਮਾਦੇਤੌਨਿਰਰ੍ਥਕੌ ॥ 21 ॥
ਵਧ੍ਯਨ੍ਤੇਪਾਪਕਰ੍ਮਾਣੋਯਦ੍ਯਧਰ੍ਮੇਣਰਾਘਵ ।
ਵਧਕਰ੍ਮਹਤੋऽਧਰ੍ਮਃ ਸ ਹਤਃਕਿਂਵਧਿष੍ਯਤਿ ॥ 22 ॥
ਅਥਵਾਵਿਹਿਤੇਨਾਯਂਹਨ੍ਯਤੇਹਨ੍ਤਿਵਾਪਰਮ੍ ।
ਵਿਧਿਰਾਲਿਪ੍ਯਤੇਤੇਨ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 23 ॥
ਅਦृष੍ਟਪ੍ਰਤਿਕਾਰੇਣਤ੍ਵਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨਾਸਤਾਸਤਾ ।
ਕਥਂਸ਼ਕ੍ਯਮ੍ਪਰਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਨ੍ਧਰ੍ਮੇਣਾਰਿਵਿਕਰ੍षਣ ॥ 24 ॥
ਯਦਿਸਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਤਾਮ੍ਮੁਖ੍ਯਨਾਸਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਤਵਕਿਞ੍ਚਨ ।
ਤ੍ਵਯਾਯਦੀਦृਸ਼ਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਨ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 25 ॥
ਬਲਸ੍ਯ ਯਦਿ ਚੇਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਗੁਣਭੂਤਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।
ਧਰ੍ਮਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਯਥਾ ਧਰ੍ਮੇ ਤਥਾ ਬਲੇ ॥ 26 ॥
ਬਲਸ੍ਯਯਦਿਚੇਦ੍ਧਰ੍ਮੋਗੁਣਭੂਤਃਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।
ਧਰ੍ਮਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯਵਰ੍ਤਸ੍ਵਯਥਾਧਰ੍ਮੇਤਥਾਬਲੇ ॥ 27 ॥
ਅਥਚੇਤ੍ਸਤ੍ਯਵਚਨਨ੍ਧਰ੍ਮਃ ਕਿਲਪਰਨ੍ਤਪ ।
ਅਨृਤਸ੍ਤ੍ਵਯ੍ਯਕਰੁਣਃਕਿਂ ਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਯਾਪਿਤਾ ॥ 28 ॥
ਅਧਰ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿ ਰਾਘਵ ।
ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾਕਾਮਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਕੁਰੁਤੇ ਨਰਃ ॥ 29 ॥
ਅਧਰ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋਧਰ੍ਮੋਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿਰਾਘਵ ।
ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾਕਾਮਙ੍ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਕੁਰੁਤੇਨਰਃ ॥ 30 ॥
ਮਮਚੇਦਮ੍ਮਤਨ੍ਤਾਤਧਰੋऽਯਮਿਤਿਰਾਘਵ ।
ਧਰ੍ਮਮੂਲਨ੍ਤ੍ਵਯਾਛਿਨ੍ਨਂਰਾਜ੍ਯਮੁਤ੍ਸृਜਤਾਤਦਾ ॥ 31 ॥
ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋਹਿਪ੍ਰਵृਦ੍ਧੇਭ੍ਯਃਸਮ੍ਵृਤ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਕ੍ਰਿਯਾਃਸਰ੍ਵਾਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਪਰ੍ਵਤੇਭ੍ਯਃਇਵਾਪਗਾਃ ॥ 32 ॥
ਅਰ੍ਥੇਨਹਿਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਲ੍ਪਚੇਤਸਃ ।
ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਸਰ੍ਵਾਗ੍ਰੀष੍ਮੇਕੁਸਰਿਤੋਯਥਾ ॥ 33 ॥
ਸੋऽਯਮਰ੍ਥਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਸੁਖਕਾਮਃਸੁਖੈਧਿਤਃ ।
ਪਾਪਮਾਰਭਤੇਕਰ੍ਤੁਨ੍ਤਦਾਦੋषਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 34 ॥
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯਮਿਤ੍ਰਾਣਿਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਯਸ੍ਯਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ।
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸਪੁਮਾਨ੍ਲੋਕੇਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ 35 ॥
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸ ਚ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸਮਹਾਭਾਗੋਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸਮਹਾਗੁਣਃ ॥ 36 ॥
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੈਤੇਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਦੋषਾਃਪ੍ਰਵ੍ਯਾਹृਤਾਮਯਾ ।
ਰਾਜ੍ਯਮੁਤ੍ਸृਜਤਾਵੀਰਯੇਨਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਵਯਾਕृਤਾ ॥ 37 ॥
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯਸਰ੍ਵਮ੍ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਅਧਨੇਨਾਰ੍ਥਕਾਮੇਨਨਾਰ੍ਥਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਯੋਵਿਚਿਨ੍ਵਤਾ ॥ 38 ॥
ਹਰ੍षਃਕਾਮਸ਼੍ਚਦਰ੍ਪਸ਼੍ਚਧਰ੍ਮਃਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਸ਼ਮੋਦਮਃ ।
ਅਰ੍ਥਾਦੇਤਾਨਿਸਰ੍ਵਾਣਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਨਰਾਧਿਪ ॥ 39 ॥
ਯੇषਾਨ੍ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯਯਂਲੋਕਸ਼੍ਚਰਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣਾਮ੍ ।
ਤੇऽਰ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਦੁਰ੍ਦਿਨੇषੁਯਥਾਗ੍ਰਹਾਃ ॥ 40 ॥
ਤ੍ਵਯਿਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇਵੀਰਗੁਰੋਸ਼੍ਚਵਚਨੇਸ੍ਥਿਤੇ ।
ਰਕ੍षਸਾਪਹृਤਾਭਾਰ੍ਯਾਪ੍ਰਾਣੈਃਪ੍ਰਿਯਤਰਾਤਵ ॥ 41 ॥
ਤਦਦ੍ਯਵਿਪੁਲਂਵੀਰਦੁਃਖਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤਾਕृਤਮ੍ ।
ਕਰ੍ਮਣਾਵ੍ਯਪਨੇष੍ਯਾਮਿਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਿष੍ਠਰਾਘਵ ॥ 42 ॥
ਉਤ੍ਥਿष੍ਠਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਦੀਰ੍ਘਬਾਹੋਧृਤਵ੍ਰਤ ।
ਕਿਮਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਬੁਧ੍ਯਸੇ ॥ 43 ॥
ਅਯਮਨਘਤਵੋਦਿਤਃਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਞ੍ਜਨਕਸੁਤਾਨਿਧਨਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯਰੁष੍ਟਃ ।
ਸਰਥਗਜਹਯਾਂਸਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਮ੍ਭृਸ਼ਮਿषੁਭਿਰ੍ਵਿਨਿਪਾਤਯਾਮਿਲਙ੍ਕਾਮ੍ ॥ 44 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰ੍ਯਾਸ਼ੀਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha tryāśītitamassargaḥ |
rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||
saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||
tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||
ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||
athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||
dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||
sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||
samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||
udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||
tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||
āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||
taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||
śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||
bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||
yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||
tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||
yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||
vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||
athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||
adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||
yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||
athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||
mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||
arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||
arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||
so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||
yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||
yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||
arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||
yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||
harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||
yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||
tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||
tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||
utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||
ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।
राघवश्चापिविपुलन्तंराक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषञ्जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ 1 ॥
सौम्यनूनंहनुमताकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥
तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।
क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥
ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।
आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥
अथायान्तंहनूमन्तन्ददर्शर्क्षपतिपथि ।
वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥
दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभम्भीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥
स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षम्महायशाः ।
शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥
समरेयुध्यमानानामस्माकम्प्रेक्षताम्पुरः ।
जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥
उद्भ्रान्तचित्तस्तान्दृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।
तदहम्भवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।
निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥
तम्भूमौदेवसङ्काशम्पतितन्दृश्यराघवम् ।
अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनम्पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥
तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्याम्परिष्वज्यसुदुःखितः ।
उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥
शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तन्त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुन्धर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥
भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥
यथैवस्थावरंव्यक्तञ्जङ्गमं न तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥
यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।
भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥
तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनञ्चागतेत्वयि ।
धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मञ्चाप्यधर्मतः ।
यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥
यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।
धर्मेणचरतान्धर्मञ्चैषान्धर्मफलम्भवेत् ॥ 20 ॥
यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥
वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥
अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।
विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥
अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।
कथंशक्यम्परम्प्राप्तुन्धर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥
यदिसत्स्यात्सताम्मुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।
त्वयायदीदृशम्प्राप्तन्तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥
बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥
बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥
अथचेत्सत्यवचनन्धर्मः किलपरन्तप ।
अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥
अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।
सर्वमेतद्यथाकामङ्काकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥
ममचेदम्मतन्तातधरोऽयमितिराघव ।
धर्ममूलन्त्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥
अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥
अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।
विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥
सोऽयमर्थम्परित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।
पापमारभतेकर्तुन्तदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥
यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।
यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 35 ॥
यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥
अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।
राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥
यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वम्प्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥
हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।
अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥ 39 ॥
येषान्नश्यत्ययंलोकश्चरतान्धर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥
त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।
रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥
तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।
कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥
उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।
किमात्मानम्महात्मानम्मात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥
अयमनघतवोदितःप्रियार्थञ्जनकसुतानिधनन्निरीक्ष्यरुष्टः ।
सरथगजहयांसराक्षसेन्द्राम्भृशमिषुभिर्विनिपातयामिलङ्काम् ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha tryāśītitamassargaḥ |
rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||
saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||
tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||
ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||
athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||
dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||
sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||
samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||
udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||
tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||
āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||
taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||
śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||
bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||
yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||
tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||
yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||
vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||
athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||
adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||
yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||
athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||
mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||
arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||
arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||
so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||
yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||
yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||
arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||
yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||
harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||
yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||
tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||
tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||
utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||
ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.