Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 83 — Gurmukhi Script

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

हनुमानाने रामाला सांगितले की इंद्रजिताने सीतेचा वध केला, हे ऐकून राम शोकाने भूमीवर कोसळले. वानरांनी त्यांना शांत केल्यावर लक्ष्मणाने रामाला धर्म व अधर्म यांच्या स्वरूपाविषयी व धनाच्या महत्त्वाविषयी उपदेश केला. लक्ष्मण म्हणाला की धनामुळेच धर्म, काम, अर्थ आदी सर्व प्राप्त होतात, आणि धनहीन माणसाच्या सर्व क्रिया उन्हाळ्यातील नद्यांप्रमाणे तुटतात. शेवटी लक्ष्मणाने रामाला उठण्याचे आवाहन करून इंद्रजिताचा वध करून हे दुःख दूर करण्याचे वचन दिले.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।

ਅਥ ਤ੍ਰ੍ਯਾਸ਼ੀਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।

Shloka 1

ਰਾਘਵਸ਼੍ਚਾਪਿਵਿਪੁਲਨ੍ਤਂਰਾਕ੍षਸਵਨੌਕਸਾਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਨਿਰ੍ਘੋषਞ੍ਜਾਮ੍ਬਵਨ੍ਤਮੁਵਾਚ ਹ ॥ 1 ॥

rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||

राघवाने राक्षसांच्या नगरीतून येणारा मोठा युद्धगजर ऐकून जांबवंताला असे म्हणले ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

ਸੌਮ੍ਯਨੂਨਂਹਨੁਮਤਾਕृਤਙ੍ਕਰ੍ਮਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਚ ਯਥਾਭੀਮਸ੍ਸੁਮਹਾਵਾਯੁਧਸ੍ਵਨਃ ॥ 2 ॥

saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||

हे सौम्य, निःसंशय हनुमानाने अत्यंत दुष्कर असे कर्म केले आहे. आणि जसा हा भयंकर, अत्यंत मोठा आयुधांचा गजर ऐकू येत आहे ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

ਤਦ੍ਗਚ੍ਛਕੁਰੁਸਾਹਾਯ੍ਯਂਸ੍ਵਬਲੇਨਾਭਿਸਮ੍ਵृਤਃ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਕ੍षਪਤੇਤਸ੍ਯਕਪਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਯਯੁਧ੍ਯਤਃ ॥ 3 ॥

tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||

म्हणून तू जा, आपल्या बलाने वेढलेला होऊन त्या युद्ध करणाऱ्या कपिश्रेष्ठाला साहाय्य कर. त्या अक्षकुमाराला त्वरित मारून टाक ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

ऋਕ੍षਰਾਕ੍षਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਸ੍ਤੁਸ੍ਵੇਨਾਨੀਕੇਨਸਮ੍ਵृਤਃ ।
ਆਗਚ੍ਛਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮਦ੍ਵਾਰਂਹਨੂਮਾਨ੍ਯਤ੍ਰਵਾਨਰਃ ॥ 4 ॥

ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||

असे सांगितलेला ऋक्षराक्ष (जांबवंत) आपल्या सैन्याने वेढलेला होऊन जेथे वानर हनुमान आहे त्या पश्चिम द्वाराकडे आला ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

ਅਥਾਯਾਨ੍ਤਂਹਨੂਮਨ੍ਤਨ੍ਦਦਰ੍ਸ਼ਰ੍ਕ੍षਪਤਿਪਥਿ ।
ਵਾਨਰੈਃਕृਤਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੈਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਦ੍ਭਿਰਭਿਸਮ੍ਵृਤਮ੍ ॥ 5 ॥

athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||

मग वाटेत ऋक्षांचा स्वामी जांबवंताने येत असलेल्या हनुमानाला पाहिले, जो युद्ध करणाऱ्या आणि दमणाऱ्या वानरांनी वेढलेला होता ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

ਦृष੍ਟਾਪਥਿਹਨੂਮਾਂਸ਼੍ਚਤਦृਕ੍षਬਲਮੁਦ੍ਯਤਮ੍ ।
ਨੀਲਮੇਘਨਿਭਮ੍ਭੀਮਂਸਨ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਨ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥ 6 ॥

dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||

वाटेत हनुमानाने पाहिले की ते उभे केलेले ऋक्षसैन्य नीलमेघासारखे भयंकर आहे; ते थांबवून तो दुसरीकडे वळला ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

ਸ ਤੇਨਸਹਸੈਨ੍ਯੇਨਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਮ੍ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਗਮ੍ਯਰਾਮਾਯਦੁਃਖਿਤੋਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 7 ॥

sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||

महायशस्वी हनुमान त्या सैन्यासह लवकर जवळ येऊन दुःखी होऊन रामाला असे वचन बोलला ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

ਸਮਰੇਯੁਧ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮਸ੍ਮਾਕਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍षਤਾਮ੍ਪੁਰਃ ।
ਜਘਾਨਰੁਦਤੀਂਸੀਤਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਦ੍ਰਾਵਣਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 8 ॥

samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||

आपण युद्ध करत असताना आपल्या समोर पाहत असतानाच रावणाचा पुत्र इंद्रजिताने रडणाऱ्या सीतेला मारले ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

ਉਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟਵਾਵਿषਣ੍ਣੋऽਹਮਰਿਨ੍ਦਮਃ ।
ਤਦਹਮ੍ਭਵਤੋਵृਤਂਵਿਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਮਾਗਤਃ ॥ 9 ॥

udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||

त्या अरिंदमाने (शत्रुदमन करणाऱ्या) मला उद्विग्न चित्ताने पाहिले, आणि मी विषण्ण झालो. म्हणून मी तुम्हाला हे विज्ञापन (निवेदन) करण्यासाठी आलो आहे. ^AI

Shloka 10

ਤਸ੍ਯਤਦ੍ਵਚਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਘਵਸ਼੍ਸ਼ੋਕਮੂਰ੍ਚਿਤਃ ।
ਨਿਪਪਾਤਤਦਾਭੂਮੌਛਿਨ੍ਨਮੂਲਂਇਵਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 10 ॥

tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||

त्याचे ते वचन ऐकून राघव (राम) शोकाने व्याकुळ होऊन, मुळापासून तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे तेव्हा भूमीवर कोसळले. ^AI

Shloka 11

ਤਮ੍ਭੂਮੌਦੇਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ਪਤਿਤਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਰਾਘਵਮ੍ ।
ਅਭਿਪੇਤੁਸ੍ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਯਸਰ੍ਵਤਃਕਪਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 11 ॥

tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||

देवासारख्या त्या भूमीवर पडलेल्या राघवाकडे सर्व श्रेष्ठ वानर उडी मारून सर्व बाजूंनी धावले. ^AI

Shloka 12

ਆਸਿਞ੍ਚਨ੍ ਸਲਿਲੈਸ਼੍ਚੈਨਮ੍ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਃ ।
ਪ੍ਰਦਹਨ੍ਤਮਾਨਾਸਾਦ੍ਯਂਸਹਸਾਗ੍ਨਿਮਿਵੋਦ੍ਯਤਮ੍ ॥ 12 ॥

āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||

कमळ व उत्पल यांच्या सुगंधाने युक्त अशा जलांनी त्यांना शिंपले; आणि हातात उद्यत अग्नी धारण करणाऱ्या प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दिसणाऱ्या त्यांना जवळ येऊन शांत केले. ^AI

Shloka 13

ਤਂਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਥਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮ੍ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯਸੁਦੁਃਖਿਤਃ ।
ਉਵਾਚਰਾਮਮਸ੍ਵਸ੍ਥਂਵਾਕ੍ਯਂਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਸਮ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ 13 ॥

taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||

मग लक्ष्मणाने अत्यंत दुःखी होऊन आपल्या दोन्ही बाहूंनी त्यांना आलिंगन दिले आणि अस्वस्थ झालेल्या रामाला हेतू व अर्थ यांनी युक्त असे वचन सांगितले. ^AI

Shloka 14

ਸ਼ੁਭੇਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿਤਿष੍ਠਨ੍ਤਨ੍ਤ੍ਵਾਮਾਰ੍ਯਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਅਨਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿਤ੍ਰਾਤੁਨ੍ਧਰ੍ਮੋਨਿਰਰ੍ਥਕਃ ॥ 14 ॥

śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||

शुभ मार्गावर स्थिर राहणाऱ्या, आर्यांनी इंद्रिये जिंकलेल्या तुम्हाला धर्म अनर्थांपासून वाचवू शकत नाही, तर तो धर्म निरर्थक होईल. ^AI

Shloka 15

ਭੂਤਾਨਾਂਸ੍ਥਾਵਾਰਾਣਾਂ ਚ ਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਯਥਾਸ੍ਤਿ ਨ ਤਥਾਧਰ੍ਮਸ੍ਤੇਨਨਾਸ੍ਤੀਤਿਮੇਮਤਿਃ ॥ 15 ॥

bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||

स्थावर व जंगम अशा सर्व प्राण्यांचे दर्शन जसे आहे तसे नाही; म्हणून धर्म नाही, अशी माझी बुद्धी होत आहे. ^AI

Shloka 16

ਯਥੈਵਸ੍ਥਾਵਰਂਵ੍ਯਕ੍ਤਞ੍ਜਙ੍ਗਮਂ ਨ ਤਥਾਵਿਧਮ੍ ।
ਨਾਯਮਰ੍ਥਸ੍ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਧੋ ਨ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 16 ॥

yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||

स्थावर जसे व्यक्त (स्पष्ट) आहे, तसे जंगम तसे नाही; हा अर्थ तसा युक्त नाही, आणि तुमच्यासारख्याला विपत्ती प्राप्त होत नाही. ^AI

Shloka 17

ਯਦ੍ਯਧਰ੍ਮੋਭਵੇਦ੍ਭੂਤੋਰਾਵਣੋਨਰਕਂਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।
ਭਵਾਂਸ਼੍ਚਧਰ੍ਮਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤੋਨੈਵਂਵ੍ਯਸਨਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ 17 ॥

yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||

जर अधर्मी रावण नरकात गेला, तर धर्मयुक्त असलेल्या तुम्हाला असे संकट का प्राप्त व्हावे? ^AI

Shloka 18

ਤਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਸਨਾਭਾਵਾਦ੍ਵ੍ਯਸਨਞ੍ਚਾਗਤੇਤ੍ਵਯਿ ।
ਧਰ੍ਮੋਭਵਤ੍ਯਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਨੌ ॥ 18 ॥

tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||

त्याच्या (रावणाच्या) संकटाचा अभाव असल्यामुळे आणि तुम्हाला संकट प्राप्त झाल्यामुळे, परस्परविरोधी असलेले धर्म व अधर्म (येथे) उलटे होतात (धर्म अधर्म होतो व अधर्म धर्म होतो). ^AI

Shloka 19

ਧਰ੍ਮੇਣੋਪਲਭੇਦ੍ਧਰ੍ਮਮਧਰ੍ਮਞ੍ਚਾਪ੍ਯਧਰ੍ਮਤਃ ।
ਯਦ੍ਯਧਰ੍ਮੇਣਯੁਜ੍ਯੇਯੁਰ੍ਯੇष੍ਵਧਰ੍ਮਃਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ॥ 19 ॥

dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||

धर्माने धर्माची प्राप्ती होते आणि अधर्माने अधर्माचीही प्राप्ती होते; ज्यांच्यामध्ये अधर्म प्रतिष्ठित आहे, ते जर अधर्माने युक्त होत असतील तर (असे घडते). ^AI

Shloka 20

ਯਦਿਧਰ੍ਮੇਣਵਿਯੁਜ੍ਯੇਰਨ੍ਨਧਰ੍ਮਰੁਚਯੋਜਨਾਃ ।
ਧਰ੍ਮੇਣਚਰਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਞ੍ਚੈषਾਨ੍ਧਰ੍ਮਫਲਮ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ 20 ॥

yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||

जर अधर्मरुची माणसे धर्मापासून वियुक्त होत असतील, तर धर्माचरण करणाऱ्यांना धर्माने धर्म प्राप्त होतो आणि त्यांना धर्माचे फळ मिळते. ^AI

Shloka 21

ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥਾਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇਯੇष੍ਵਧਰ੍ਮਃਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ।
ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਮਾਦੇਤੌਨਿਰਰ੍ਥਕੌ ॥ 21 ॥

yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||

ज्यांच्यामध्ये अधर्म प्रतिष्ठित आहे, त्यांचे अर्थ (ऐश्वर्य) वाढतात आणि धर्मशील लोक क्लेश पावतात; म्हणून हे दोन्ही (धर्म व अधर्म) निरर्थक आहेत. ^AI

Shloka 22

ਵਧ੍ਯਨ੍ਤੇਪਾਪਕਰ੍ਮਾਣੋਯਦ੍ਯਧਰ੍ਮੇਣਰਾਘਵ ।
ਵਧਕਰ੍ਮਹਤੋऽਧਰ੍ਮਃ ਸ ਹਤਃਕਿਂਵਧਿष੍ਯਤਿ ॥ 22 ॥

vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||

हे राघवा, जर पापकर्म करणारे अधर्माने वधले जात असतील, तर वधरूपी कर्माने मारला गेलेला अधर्म स्वतः मारला गेल्यावर काय मारणार? ^AI

Shloka 23

ਅਥਵਾਵਿਹਿਤੇਨਾਯਂਹਨ੍ਯਤੇਹਨ੍ਤਿਵਾਪਰਮ੍ ।
ਵਿਧਿਰਾਲਿਪ੍ਯਤੇਤੇਨ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 23 ॥

athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||

किंवा हा (राजा) विहित (शास्त्रविधी) युक्तीने दुसऱ्याला ठार मारतो; त्या विधीमुळे तो पापकर्माला लिप्त होत नाही. ^AI

Shloka 24

ਅਦृष੍ਟਪ੍ਰਤਿਕਾਰੇਣਤ੍ਵਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨਾਸਤਾਸਤਾ ।
ਕਥਂਸ਼ਕ੍ਯਮ੍ਪਰਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਨ੍ਧਰ੍ਮੇਣਾਰਿਵਿਕਰ੍षਣ ॥ 24 ॥

adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||

हे अरिविकर्षणा, अदृष्ट (अज्ञात) प्रतिकार असलेल्या या अव्यक्त अशा असता (धर्म-अधर्मातील भेदाला) धर्माने कसे ओलांडता येईल? ^AI

Shloka 25

ਯਦਿਸਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਤਾਮ੍ਮੁਖ੍ਯਨਾਸਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਤਵਕਿਞ੍ਚਨ ।
ਤ੍ਵਯਾਯਦੀਦृਸ਼ਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਨ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 25 ॥

yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||

जर तो सज्जन असता, तर सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ असता; आणि जर तो दुर्जन असता, तर तुझ्याकडे काहीच उरले नसते. जर तुला असे (दुर्जनाचे) स्वरूप प्राप्त झाले आहे, तर ते सज्जनाला शोभत नाही. ^AI

Shloka 26

ਬਲਸ੍ਯ ਯਦਿ ਚੇਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਗੁਣਭੂਤਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।
ਧਰ੍ਮਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਯਥਾ ਧਰ੍ਮੇ ਤਥਾ ਬਲੇ ॥ 26 ॥

balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||

जर बलाच्या बाबतीत धर्म पराक्रमाचा गुणधर्म (गौण) असेल, तर धर्म सोडून वाग; जसे धर्म आहे तसे बल आहे. ^AI

Shloka 27

ਬਲਸ੍ਯਯਦਿਚੇਦ੍ਧਰ੍ਮੋਗੁਣਭੂਤਃਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।
ਧਰ੍ਮਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯਵਰ੍ਤਸ੍ਵਯਥਾਧਰ੍ਮੇਤਥਾਬਲੇ ॥ 27 ॥

balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||

Shloka 28

ਅਥਚੇਤ੍ਸਤ੍ਯਵਚਨਨ੍ਧਰ੍ਮਃ ਕਿਲਪਰਨ੍ਤਪ ।
ਅਨृਤਸ੍ਤ੍ਵਯ੍ਯਕਰੁਣਃਕਿਂ ਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਯਾਪਿਤਾ ॥ 28 ॥

athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||

अथवा, हे परंतपा, जर सत्य वचन हाच धर्म श्रेष्ठ आहे, तर तू असत्य बोलून निर्दयी का झाला नाहीस आणि तुझ्या वडिलांना का बांधले नाहीस? ^AI

Shloka 29

ਅਧਰ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿ ਰਾਘਵ ।
ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾਕਾਮਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਕੁਰੁਤੇ ਨਰਃ ॥ 29 ॥

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||

हे राघवा, अधर्माला आश्रय देणारा धर्म नष्ट करतो; हे काकुत्स्था, मनुष्य आपल्या इच्छेप्रमाणे हे सर्व करतो. ^AI

Shloka 30

ਅਧਰ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋਧਰ੍ਮੋਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿਰਾਘਵ ।
ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾਕਾਮਙ੍ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਕੁਰੁਤੇਨਰਃ ॥ 30 ॥

adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||

Shloka 31

ਮਮਚੇਦਮ੍ਮਤਨ੍ਤਾਤਧਰੋऽਯਮਿਤਿਰਾਘਵ ।
ਧਰ੍ਮਮੂਲਨ੍ਤ੍ਵਯਾਛਿਨ੍ਨਂਰਾਜ੍ਯਮੁਤ੍ਸृਜਤਾਤਦਾ ॥ 31 ॥

mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||

हे तात, हे राघवा, हे माझे मत आहे की हा धर्माचा आधार आहे; तर तू धर्माचे मूळ छेदून राज्य सोडून दे. ^AI

Shloka 32

ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋਹਿਪ੍ਰਵृਦ੍ਧੇਭ੍ਯਃਸਮ੍ਵृਤ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਕ੍ਰਿਯਾਃਸਰ੍ਵਾਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਪਰ੍ਵਤੇਭ੍ਯਃਇਵਾਪਗਾਃ ॥ 32 ॥

arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||

कारण अधिकाधिक वाढलेल्या आणि तेथून तेथून एकत्र आलेल्या अर्थांपासून (संपत्तीपासून) सर्व क्रिया पर्वतांवरून खाली येणाऱ्या नद्यांप्रमाणे प्रवृत्त होतात. ^AI

Shloka 33

ਅਰ੍ਥੇਨਹਿਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਲ੍ਪਚੇਤਸਃ ।
ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਸਰ੍ਵਾਗ੍ਰੀष੍ਮੇਕੁਸਰਿਤੋਯਥਾ ॥ 33 ॥

arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||

ज्याच्याकडे धन नाही, अशा अल्पबुद्धी माणसाच्या सर्व क्रिया उन्हाळ्यातील नद्यांप्रमाणे तुटून जातात. ^AI

Shloka 34

ਸੋऽਯਮਰ੍ਥਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਸੁਖਕਾਮਃਸੁਖੈਧਿਤਃ ।
ਪਾਪਮਾਰਭਤੇਕਰ੍ਤੁਨ੍ਤਦਾਦੋषਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 34 ॥

so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||

असा हा मनुष्य धन सोडून, सुखाची इच्छा बाळगून आणि सुखात वाढलेला, पाप करण्यास प्रारंभ करतो; त्यामुळे तो दोष उत्पन्न होतो. ^AI

Shloka 35

ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯਮਿਤ੍ਰਾਣਿਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਯਸ੍ਯਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ।
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸਪੁਮਾਨ੍ਲੋਕੇਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ 35 ॥

yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला मित्र असतात, ज्याच्याकडे धन आहे त्याला बांधव असतात, ज्याच्याकडे धन आहे तोच लोकात पुरुष मानला जातो आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच पंडित मानला जातो. ^AI

Shloka 36

ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸ ਚ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸਮਹਾਭਾਗੋਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਸਮਹਾਗੁਣਃ ॥ 36 ॥

yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||

ज्याच्याकडे धन आहे तोच पराक्रमी, ज्याच्याकडे धन आहे तोच बुद्धिमान, ज्याच्याकडे धन आहे तोच महाभाग्यवान आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच महागुणी. ^AI

Shloka 37

ਅਰ੍ਥਸ੍ਯੈਤੇਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਦੋषਾਃਪ੍ਰਵ੍ਯਾਹृਤਾਮਯਾ ।
ਰਾਜ੍ਯਮੁਤ੍ਸृਜਤਾਵੀਰਯੇਨਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਵਯਾਕृਤਾ ॥ 37 ॥

arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||

धनाच्या या त्यागात हे दोष उत्पन्न होतात, असे मी सांगितले आहे. हे वीरा, तू राज्य सोडले, तेव्हा तू ही बुद्धी का केली? ^AI

Shloka 38

ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯਸਰ੍ਵਮ੍ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਅਧਨੇਨਾਰ੍ਥਕਾਮੇਨਨਾਰ੍ਥਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਯੋਵਿਚਿਨ੍ਵਤਾ ॥ 38 ॥

yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला धर्म, काम आणि अर्थ हे सर्व प्रदक्षिणा करतात. धनहीन माणसाला अर्थाचा शोध घेत असताना अर्थ मिळू शकत नाही. ^AI

Shloka 39

ਹਰ੍षਃਕਾਮਸ਼੍ਚਦਰ੍ਪਸ਼੍ਚਧਰ੍ਮਃਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਸ਼ਮੋਦਮਃ ।
ਅਰ੍ਥਾਦੇਤਾਨਿਸਰ੍ਵਾਣਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਨਰਾਧਿਪ ॥ 39 ॥

harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||

हे नराधिपा, हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, शम आणि दम हे सर्व धनापासूनच उत्पन्न होतात. ^AI

Shloka 40

ਯੇषਾਨ੍ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯਯਂਲੋਕਸ਼੍ਚਰਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣਾਮ੍ ।
ਤੇऽਰ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਦੁਰ੍ਦਿਨੇषੁਯਥਾਗ੍ਰਹਾਃ ॥ 40 ॥

yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||

ज्यांच्यामुळे धर्माचरण करणाऱ्यांचा हा लोक नष्ट होतो, ते धन तुझ्यामध्ये दिसत नाही, जसे दुर्दिनात पर्वत दिसत नाहीत. ^AI

Shloka 41

ਤ੍ਵਯਿਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇਵੀਰਗੁਰੋਸ਼੍ਚਵਚਨੇਸ੍ਥਿਤੇ ।
ਰਕ੍षਸਾਪਹृਤਾਭਾਰ੍ਯਾਪ੍ਰਾਣੈਃਪ੍ਰਿਯਤਰਾਤਵ ॥ 41 ॥

tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||

हे वीरा, तू गुरूंच्या वचनात स्थिर राहून वनात गेलास; तेव्हा राक्षसाने तुझी प्राणांपेक्षाही प्रिय अशी पत्नी हरण केली. ^AI

Shloka 42

ਤਦਦ੍ਯਵਿਪੁਲਂਵੀਰਦੁਃਖਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤਾਕृਤਮ੍ ।
ਕਰ੍ਮਣਾਵ੍ਯਪਨੇष੍ਯਾਮਿਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਿष੍ਠਰਾਘਵ ॥ 42 ॥

tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||

म्हणून हे वीरा, इंद्रजिताने केलेले हे मोठे दुःख आज मी माझ्या कर्माने दूर करीन; म्हणून हे राघवा, तू उठ. ^AI

Shloka 43

ਉਤ੍ਥਿष੍ਠਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਦੀਰ੍ਘਬਾਹੋਧृਤਵ੍ਰਤ ।
ਕਿਮਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਬੁਧ੍ਯਸੇ ॥ 43 ॥

utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||

हे नरशार्दूला, दीर्घबाहू, व्रतधारी, तू उठ; तू महात्मा असूनही स्वतःला का ओळखत नाहीस? ^AI

Shloka 44

ਅਯਮਨਘਤਵੋਦਿਤਃਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਞ੍ਜਨਕਸੁਤਾਨਿਧਨਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯਰੁष੍ਟਃ ।
ਸਰਥਗਜਹਯਾਂਸਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਮ੍ਭृਸ਼ਮਿषੁਭਿਰ੍ਵਿਨਿਪਾਤਯਾਮਿਲਙ੍ਕਾਮ੍ ॥ 44 ॥

ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||

हे निर्दोषा, तुझ्यासाठी हितकारक असे हे मी बोललो आहे; जनककन्येचा वध पाहून संतप्त होऊन, मी रथ, गज, अश्व व राक्षसेंद्रांसह लंकेला बाणांनी तीव्रपणे पाडून टाकीन. ^AI

ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰ੍ਯਾਸ਼ੀਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।

राघवश्चापिविपुलन्तंराक्षसवनौकसाम् ।

श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषञ्जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ 1 ॥

सौम्यनूनंहनुमताकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।

श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।

क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।

आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥

अथायान्तंहनूमन्तन्ददर्शर्क्षपतिपथि ।

वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।

नीलमेघनिभम्भीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षम्महायशाः ।

शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥

समरेयुध्यमानानामस्माकम्प्रेक्षताम्पुरः ।

जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥

उद्भ्रान्तचित्तस्तान्दृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।

तदहम्भवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।

निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥

तम्भूमौदेवसङ्काशम्पतितन्दृश्यराघवम् ।

अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनम्पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।

प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्याम्परिष्वज्यसुदुःखितः ।

उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तन्त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।

अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुन्धर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।

यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥

यथैवस्थावरंव्यक्तञ्जङ्गमं न तथाविधम् ।

नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।

भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनञ्चागतेत्वयि ।

धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मञ्चाप्यधर्मतः ।

यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥

यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।

धर्मेणचरतान्धर्मञ्चैषान्धर्मफलम्भवेत् ॥ 20 ॥

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।

क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।

वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।

विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।

कथंशक्यम्परम्प्राप्तुन्धर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥

यदिसत्स्यात्सताम्मुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।

त्वयायदीदृशम्प्राप्तन्तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥

बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।

धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।

धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥

अथचेत्सत्यवचनन्धर्मः किलपरन्तप ।

अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।

सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।

सर्वमेतद्यथाकामङ्काकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥

ममचेदम्मतन्तातधरोऽयमितिराघव ।

धर्ममूलन्त्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।

क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।

विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥

सोऽयमर्थम्परित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।

पापमारभतेकर्तुन्तदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।

यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 35 ॥

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।

यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।

राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वम्प्रदक्षिणम् ।

अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।

अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥ 39 ॥

येषान्नश्यत्ययंलोकश्चरतान्धर्मचारिणाम् ।

तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।

रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।

कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।

किमात्मानम्महात्मानम्मात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥

अयमनघतवोदितःप्रियार्थञ्जनकसुतानिधनन्निरीक्ष्यरुष्टः ।

सरथगजहयांसराक्षसेन्द्राम्भृशमिषुभिर्विनिपातयामिलङ्काम् ॥ 44 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.83 ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡ - ਤ੍ਰ੍ਯਾਸ਼ੀਤਿਤਮ ਸਰ੍ਗਃ