ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ର୍ଯାଶୀତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ରାଘଵଶ୍ଚାପିଵିପୁଲନ୍ତଂରାକ୍ଷସଵନୌକସାମ୍ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାସଙ୍ଗ୍ରାମନିର୍ଘୋଷଞ୍ଜାମ୍ବଵନ୍ତମୁଵାଚ ହ ॥ 1 ॥
ସୌମ୍ଯନୂନଂହନୁମତାକୃତଙ୍କର୍ମସୁଦୁଷ୍କରମ୍ ।
ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ଯଥାଭୀମସ୍ସୁମହାଵାଯୁଧସ୍ଵନଃ ॥ 2 ॥
ତଦ୍ଗଚ୍ଛକୁରୁସାହାଯ୍ଯଂସ୍ଵବଲେନାଭିସମ୍ଵୃତଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରମକ୍ଷପତେତସ୍ଯକପିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ଯଯୁଧ୍ଯତଃ ॥ 3 ॥
ଋକ୍ଷରାକ୍ଷସ୍ତଥୋକ୍ତସ୍ତୁସ୍ଵେନାନୀକେନସମ୍ଵୃତଃ ।
ଆଗଚ୍ଛତ୍ପଶ୍ଚିମଦ୍ଵାରଂହନୂମାନ୍ଯତ୍ରଵାନରଃ ॥ 4 ॥
ଅଥାଯାନ୍ତଂହନୂମନ୍ତନ୍ଦଦର୍ଶର୍କ୍ଷପତିପଥି ।
ଵାନରୈଃକୃତସଙ୍ଗ୍ରାମୈଶ୍ଶ୍ଵସଦ୍ଭିରଭିସମ୍ଵୃତମ୍ ॥ 5 ॥
ଦୃଷ୍ଟାପଥିହନୂମାଂଶ୍ଚତଦୃକ୍ଷବଲମୁଦ୍ଯତମ୍ ।
ନୀଲମେଘନିଭମ୍ଭୀମଂସନ୍ନିଵାର୍ଯନ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 6 ॥
ସ ତେନସହସୈନ୍ଯେନସନ୍ନିକର୍ଷମ୍ମହାଯଶାଃ ।
ଶୀଘ୍ରମାଗମ୍ଯରାମାଯଦୁଃଖିତୋଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 7 ॥
ସମରେଯୁଧ୍ଯମାନାନାମସ୍ମାକମ୍ପ୍ରେକ୍ଷତାମ୍ପୁରଃ ।
ଜଘାନରୁଦତୀଂସୀତାମିନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ରାଵଣାତ୍ମଜଃ ॥ 8 ॥
ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାଵିଷଣ୍ଣୋଽହମରିନ୍ଦମଃ ।
ତଦହମ୍ଭଵତୋଵୃତଂଵିଜ୍ଞାପଯିତୁମାଗତଃ ॥ 9 ॥
ତସ୍ଯତଦ୍ଵଚନଂଶ୍ରୁତ୍ଵାରାଘଵଶ୍ଶୋକମୂର୍ଚିତଃ ।
ନିପପାତତଦାଭୂମୌଛିନ୍ନମୂଲଂଇଵଦ୍ରୁମଃ ॥ 10 ॥
ତମ୍ଭୂମୌଦେଵସଙ୍କାଶମ୍ପତିତନ୍ଦୃଶ୍ଯରାଘଵମ୍ ।
ଅଭିପେତୁସ୍ସମୁତ୍ପତ୍ଯସର୍ଵତଃକପିସତ୍ତମାଃ ॥ 11 ॥
ଆସିଞ୍ଚନ୍ ସଲିଲୈଶ୍ଚୈନମ୍ପଦ୍ମୋତ୍ପଲସୁଗନ୍ଧିଭିଃ ।
ପ୍ରଦହନ୍ତମାନାସାଦ୍ଯଂସହସାଗ୍ନିମିଵୋଦ୍ଯତମ୍ ॥ 12 ॥
ତଂଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଥବାହୁଭ୍ଯାମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯସୁଦୁଃଖିତଃ ।
ଉଵାଚରାମମସ୍ଵସ୍ଥଂଵାକ୍ଯଂହେତ୍ଵର୍ଥସମ୍ଯୁତମ୍ ॥ 13 ॥
ଶୁଭେଵର୍ତ୍ମନିତିଷ୍ଠନ୍ତନ୍ତ୍ଵାମାର୍ଯଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ।
ଅନର୍ଥେଭ୍ଯୋ ନ ଶକ୍ନୋତିତ୍ରାତୁନ୍ଧର୍ମୋନିରର୍ଥକଃ ॥ 14 ॥
ଭୂତାନାଂସ୍ଥାଵାରାଣାଂ ଚ ଜଙ୍ଗମାନାଂ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ।
ଯଥାସ୍ତି ନ ତଥାଧର୍ମସ୍ତେନନାସ୍ତୀତିମେମତିଃ ॥ 15 ॥
ଯଥୈଵସ୍ଥାଵରଂଵ୍ଯକ୍ତଞ୍ଜଙ୍ଗମଂ ନ ତଥାଵିଧମ୍ ।
ନାଯମର୍ଥସ୍ତଥାଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ନ ଵିପଦ୍ଯତେ ॥ 16 ॥
ଯଦ୍ଯଧର୍ମୋଭଵେଦ୍ଭୂତୋରାଵଣୋନରକଂଵ୍ରଜେତ୍ ।
ଭଵାଂଶ୍ଚଧର୍ମସମ୍ଯୁକ୍ତୋନୈଵଂଵ୍ଯସନମାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 17 ॥
ତସ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯସନାଭାଵାଦ୍ଵ୍ଯସନଞ୍ଚାଗତେତ୍ଵଯି ।
ଧର୍ମୋଭଵତ୍ଯଧର୍ମଶ୍ଚପରସ୍ପରଵିରୋଧିନୌ ॥ 18 ॥
ଧର୍ମେଣୋପଲଭେଦ୍ଧର୍ମମଧର୍ମଞ୍ଚାପ୍ଯଧର୍ମତଃ ।
ଯଦ୍ଯଧର୍ମେଣଯୁଜ୍ଯେଯୁର୍ଯେଷ୍ଵଧର୍ମଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ॥ 19 ॥
ଯଦିଧର୍ମେଣଵିଯୁଜ୍ଯେରନ୍ନଧର୍ମରୁଚଯୋଜନାଃ ।
ଧର୍ମେଣଚରତାନ୍ଧର୍ମଞ୍ଚୈଷାନ୍ଧର୍ମଫଲମ୍ଭଵେତ୍ ॥ 20 ॥
ଯସ୍ମାଦର୍ଥାଵିଵର୍ଧନ୍ତେଯେଷ୍ଵଧର୍ମଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ।
କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତେଧର୍ମଶୀଲାଶ୍ଚତସ୍ମାଦେତୌନିରର୍ଥକୌ ॥ 21 ॥
ଵଧ୍ଯନ୍ତେପାପକର୍ମାଣୋଯଦ୍ଯଧର୍ମେଣରାଘଵ ।
ଵଧକର୍ମହତୋଽଧର୍ମଃ ସ ହତଃକିଂଵଧିଷ୍ଯତି ॥ 22 ॥
ଅଥଵାଵିହିତେନାଯଂହନ୍ଯତେହନ୍ତିଵାପରମ୍ ।
ଵିଧିରାଲିପ୍ଯତେତେନ ନ ସ ପାପେନକର୍ମଣା ॥ 23 ॥
ଅଦୃଷ୍ଟପ୍ରତିକାରେଣତ୍ଵଵ୍ଯକ୍ତେନାସତାସତା ।
କଥଂଶକ୍ଯମ୍ପରମ୍ପ୍ରାପ୍ତୁନ୍ଧର୍ମେଣାରିଵିକର୍ଷଣ ॥ 24 ॥
ଯଦିସତ୍ସ୍ଯାତ୍ସତାମ୍ମୁଖ୍ଯନାସତ୍ସ୍ଯତ୍ତଵକିଞ୍ଚନ ।
ତ୍ଵଯାଯଦୀଦୃଶମ୍ପ୍ରାପ୍ତନ୍ତସ୍ମାତ୍ସନ୍ନୋପପଦ୍ଯତେ ॥ 25 ॥
ବଲସ୍ଯ ଯଦି ଚେଦ୍ଧର୍ମୋ ଗୁଣଭୂତଃ ପରାକ୍ରମେ ।
ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତସ୍ଵ ଯଥା ଧର୍ମେ ତଥା ବଲେ ॥ 26 ॥
ବଲସ୍ଯଯଦିଚେଦ୍ଧର୍ମୋଗୁଣଭୂତଃପରାକ୍ରମେ ।
ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯଵର୍ତସ୍ଵଯଥାଧର୍ମେତଥାବଲେ ॥ 27 ॥
ଅଥଚେତ୍ସତ୍ଯଵଚନନ୍ଧର୍ମଃ କିଲପରନ୍ତପ ।
ଅନୃତସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯକରୁଣଃକିଂ ନ ବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଯାପିତା ॥ 28 ॥
ଅଧର୍ମସଂଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମୋ ଵିନାଶଯତି ରାଘଵ ।
ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାକାମଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୁରୁତେ ନରଃ ॥ 29 ॥
ଅଧର୍ମସଂଶ୍ରିତୋଧର୍ମୋଵିନାଶଯତିରାଘଵ ।
ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାକାମଙ୍କାକୁତ୍ସ୍ଥକୁରୁତେନରଃ ॥ 30 ॥
ମମଚେଦମ୍ମତନ୍ତାତଧରୋଽଯମିତିରାଘଵ ।
ଧର୍ମମୂଲନ୍ତ୍ଵଯାଛିନ୍ନଂରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତାତଦା ॥ 31 ॥
ଅର୍ଥେଭ୍ଯୋହିପ୍ରଵୃଦ୍ଧେଭ୍ଯଃସମ୍ଵୃତ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ ।
କ୍ରିଯାଃସର୍ଵାଃପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେପର୍ଵତେଭ୍ଯଃଇଵାପଗାଃ ॥ 32 ॥
ଅର୍ଥେନହିଵିମୁକ୍ତସ୍ଯପୁରୁଷସ୍ଯାଲ୍ପଚେତସଃ ।
ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେକ୍ରିଯାସ୍ସର୍ଵାଗ୍ରୀଷ୍ମେକୁସରିତୋଯଥା ॥ 33 ॥
ସୋଽଯମର୍ଥମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯସୁଖକାମଃସୁଖୈଧିତଃ ।
ପାପମାରଭତେକର୍ତୁନ୍ତଦାଦୋଷଃପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ 34 ॥
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯମିତ୍ରାଣିଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ଯସ୍ଯବାନ୍ଧଵାଃ ।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ସପୁମାନ୍ଲୋକେଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ପଣ୍ଡିତଃ ॥ 35 ॥
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ସ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ସ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ସମହାଭାଗୋଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ସମହାଗୁଣଃ ॥ 36 ॥
ଅର୍ଥସ୍ଯୈତେପରିତ୍ଯାଗେଦୋଷାଃପ୍ରଵ୍ଯାହୃତାମଯା ।
ରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତାଵୀରଯେନବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଯାକୃତା ॥ 37 ॥
ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃଧର୍ମକାମାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯସର୍ଵମ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।
ଅଧନେନାର୍ଥକାମେନନାର୍ଥଶ୍ଶକ୍ଯୋଵିଚିନ୍ଵତା ॥ 38 ॥
ହର୍ଷଃକାମଶ୍ଚଦର୍ପଶ୍ଚଧର୍ମଃକ୍ରୋଧଶ୍ଶମୋଦମଃ ।
ଅର୍ଥାଦେତାନିସର୍ଵାଣିପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେନରାଧିପ ॥ 39 ॥
ଯେଷାନ୍ନଶ୍ଯତ୍ଯଯଂଲୋକଶ୍ଚରତାନ୍ଧର୍ମଚାରିଣାମ୍ ।
ତେଽର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଯି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେଦୁର୍ଦିନେଷୁଯଥାଗ୍ରହାଃ ॥ 40 ॥
ତ୍ଵଯିପ୍ରଵ୍ରଜିତେଵୀରଗୁରୋଶ୍ଚଵଚନେସ୍ଥିତେ ।
ରକ୍ଷସାପହୃତାଭାର୍ଯାପ୍ରାଣୈଃପ୍ରିଯତରାତଵ ॥ 41 ॥
ତଦଦ୍ଯଵିପୁଲଂଵୀରଦୁଃଖମିନ୍ଦ୍ରଜିତାକୃତମ୍ ।
କର୍ମଣାଵ୍ଯପନେଷ୍ଯାମିତସ୍ମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠରାଘଵ ॥ 42 ॥
ଉତ୍ଥିଷ୍ଠନରଶାର୍ଦୂଲଦୀର୍ଘବାହୋଧୃତଵ୍ରତ ।
କିମାତ୍ମାନମ୍ମହାତ୍ମାନମ୍ମାତ୍ମାନଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ ॥ 43 ॥
ଅଯମନଘତଵୋଦିତଃପ୍ରିଯାର୍ଥଞ୍ଜନକସୁତାନିଧନନ୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯରୁଷ୍ଟଃ ।
ସରଥଗଜହଯାଂସରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାମ୍ଭୃଶମିଷୁଭିର୍ଵିନିପାତଯାମିଲଙ୍କାମ୍ ॥ 44 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯାଶୀତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha tryāśītitamassargaḥ |
rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||
saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||
tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||
ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||
athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||
dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||
sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||
samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||
udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||
tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||
āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||
taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||
śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||
bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||
yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||
tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||
yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||
vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||
athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||
adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||
yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||
athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||
mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||
arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||
arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||
so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||
yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||
yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||
arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||
yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||
harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||
yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||
tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||
tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||
utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||
ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।
राघवश्चापिविपुलन्तंराक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषञ्जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ 1 ॥
सौम्यनूनंहनुमताकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥
तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।
क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥
ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।
आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥
अथायान्तंहनूमन्तन्ददर्शर्क्षपतिपथि ।
वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥
दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभम्भीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥
स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षम्महायशाः ।
शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥
समरेयुध्यमानानामस्माकम्प्रेक्षताम्पुरः ।
जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥
उद्भ्रान्तचित्तस्तान्दृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।
तदहम्भवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।
निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥
तम्भूमौदेवसङ्काशम्पतितन्दृश्यराघवम् ।
अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनम्पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥
तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्याम्परिष्वज्यसुदुःखितः ।
उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥
शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तन्त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुन्धर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥
भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥
यथैवस्थावरंव्यक्तञ्जङ्गमं न तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥
यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।
भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥
तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनञ्चागतेत्वयि ।
धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मञ्चाप्यधर्मतः ।
यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥
यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।
धर्मेणचरतान्धर्मञ्चैषान्धर्मफलम्भवेत् ॥ 20 ॥
यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥
वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥
अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।
विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥
अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।
कथंशक्यम्परम्प्राप्तुन्धर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥
यदिसत्स्यात्सताम्मुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।
त्वयायदीदृशम्प्राप्तन्तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥
बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥
बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥
अथचेत्सत्यवचनन्धर्मः किलपरन्तप ।
अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥
अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।
सर्वमेतद्यथाकामङ्काकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥
ममचेदम्मतन्तातधरोऽयमितिराघव ।
धर्ममूलन्त्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥
अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥
अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।
विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥
सोऽयमर्थम्परित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।
पापमारभतेकर्तुन्तदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥
यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।
यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 35 ॥
यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥
अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।
राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥
यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वम्प्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥
हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।
अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ॥ 39 ॥
येषान्नश्यत्ययंलोकश्चरतान्धर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥
त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।
रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥
तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।
कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥
उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।
किमात्मानम्महात्मानम्मात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥
अयमनघतवोदितःप्रियार्थञ्जनकसुतानिधनन्निरीक्ष्यरुष्टः ।
सरथगजहयांसराक्षसेन्द्राम्भृशमिषुभिर्विनिपातयामिलङ्काम् ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha tryāśītitamassargaḥ |
rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |
śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||
saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||
tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |
kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||
ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||
athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |
vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||
dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||
sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |
śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||
samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |
jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||
udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |
tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |
nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||
tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |
abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||
āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||
taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |
uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||
śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||
bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||
yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |
nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |
bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||
tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |
dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||
yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |
dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||
yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |
kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||
vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||
athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |
vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||
adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |
kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||
yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |
tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |
dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||
athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |
sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||
mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |
dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||
arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||
arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||
so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |
pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||
yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |
yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||
yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |
yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||
arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |
rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||
yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |
adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||
harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |
arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||
yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||
tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |
rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||
tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |
karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||
utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |
kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||
ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.