6.83 Yuddhakanda - Tryashititama Sargah

ॐ

6.83 યુદ્ધકાણ્ડ - ત્ર્યાશીતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્ર્યાશીતિતમસ્સર્ગઃ ।

રાઘવશ્ચાપિવિપુલન્તંરાક્ષસવનૌકસામ્ ।

શ્રુત્વાસઙ્ગ્રામનિર્ઘોષઞ્જામ્બવન્તમુવાચ હ ॥ 1 ॥

સૌમ્યનૂનંહનુમતાકૃતઙ્કર્મસુદુષ્કરમ્ ।

શ્રૂયતે ચ યથાભીમસ્સુમહાવાયુધસ્વનઃ ॥ 2 ॥

તદ્ગચ્છકુરુસાહાય્યંસ્વબલેનાભિસમ્વૃતઃ ।

ક્ષિપ્રમક્ષપતેતસ્યકપિશ્રેષ્ઠસ્યયુધ્યતઃ ॥ 3 ॥

ઋક્ષરાક્ષસ્તથોક્તસ્તુસ્વેનાનીકેનસમ્વૃતઃ ।

આગચ્છત્પશ્ચિમદ્વારંહનૂમાન્યત્રવાનરઃ ॥ 4 ॥

અથાયાન્તંહનૂમન્તન્દદર્શર્ક્ષપતિપથિ ।

વાનરૈઃકૃતસઙ્ગ્રામૈશ્શ્વસદ્ભિરભિસમ્વૃતમ્ ॥ 5 ॥

દૃષ્ટાપથિહનૂમાંશ્ચતદૃક્ષબલમુદ્યતમ્ ।

નીલમેઘનિભમ્ભીમંસન્નિવાર્યન્યવર્તત ॥ 6 ॥

સ તેનસહસૈન્યેનસન્નિકર્ષમ્મહાયશાઃ ।

શીઘ્રમાગમ્યરામાયદુઃખિતોવાક્યમબ્રવીત્ ॥ 7 ॥

સમરેયુધ્યમાનાનામસ્માકમ્પ્રેક્ષતામ્પુરઃ ।

જઘાનરુદતીંસીતામિન્દ્રજિદ્રાવણાત્મજઃ ॥ 8 ॥

ઉદ્ભ્રાન્તચિત્તસ્તાન્દૃષ્ટવાવિષણ્ણોઽહમરિન્દમઃ ।

તદહમ્ભવતોવૃતંવિજ્ઞાપયિતુમાગતઃ ॥ 9 ॥

તસ્યતદ્વચનંશ્રુત્વારાઘવશ્શોકમૂર્ચિતઃ ।

નિપપાતતદાભૂમૌછિન્નમૂલંઇવદ્રુમઃ ॥ 10 ॥

તમ્ભૂમૌદેવસઙ્કાશમ્પતિતન્દૃશ્યરાઘવમ્ ।

અભિપેતુસ્સમુત્પત્યસર્વતઃકપિસત્તમાઃ ॥ 11 ॥

આસિઞ્ચન્ સલિલૈશ્ચૈનમ્પદ્મોત્પલસુગન્ધિભિઃ ।

પ્રદહન્તમાનાસાદ્યંસહસાગ્નિમિવોદ્યતમ્ ॥ 12 ॥

તંલક્ષ્મણોઽથબાહુભ્યામ્પરિષ્વજ્યસુદુઃખિતઃ ।

ઉવાચરામમસ્વસ્થંવાક્યંહેત્વર્થસમ્યુતમ્ ॥ 13 ॥

શુભેવર્ત્મનિતિષ્ઠન્તન્ત્વામાર્યવિજિતેન્દ્રિયમ્ ।

અનર્થેભ્યો ન શક્નોતિત્રાતુન્ધર્મોનિરર્થકઃ ॥ 14 ॥

ભૂતાનાંસ્થાવારાણાં ચ જઙ્ગમાનાં ચ દર્શનમ્ ।

યથાસ્તિ ન તથાધર્મસ્તેનનાસ્તીતિમેમતિઃ ॥ 15 ॥

યથૈવસ્થાવરંવ્યક્તઞ્જઙ્ગમં ન તથાવિધમ્ ।

નાયમર્થસ્તથાયુક્તસ્ત્વદ્વિધો ન વિપદ્યતે ॥ 16 ॥

યદ્યધર્મોભવેદ્ભૂતોરાવણોનરકંવ્રજેત્ ।

ભવાંશ્ચધર્મસમ્યુક્તોનૈવંવ્યસનમાપ્નુયાત્ ॥ 17 ॥

તસ્ય ચ વ્યસનાભાવાદ્વ્યસનઞ્ચાગતેત્વયિ ।

ધર્મોભવત્યધર્મશ્ચપરસ્પરવિરોધિનૌ ॥ 18 ॥

ધર્મેણોપલભેદ્ધર્મમધર્મઞ્ચાપ્યધર્મતઃ ।

યદ્યધર્મેણયુજ્યેયુર્યેષ્વધર્મઃપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 19 ॥

યદિધર્મેણવિયુજ્યેરન્નધર્મરુચયોજનાઃ ।

ધર્મેણચરતાન્ધર્મઞ્ચૈષાન્ધર્મફલમ્ભવેત્ ॥ 20 ॥

યસ્માદર્થાવિવર્ધન્તેયેષ્વધર્મઃપ્રતિષ્ઠિતઃ ।

ક્લિશ્યન્તેધર્મશીલાશ્ચતસ્માદેતૌનિરર્થકૌ ॥ 21 ॥

વધ્યન્તેપાપકર્માણોયદ્યધર્મેણરાઘવ ।

વધકર્મહતોઽધર્મઃ સ હતઃકિંવધિષ્યતિ ॥ 22 ॥

અથવાવિહિતેનાયંહન્યતેહન્તિવાપરમ્ ।

વિધિરાલિપ્યતેતેન ન સ પાપેનકર્મણા ॥ 23 ॥

અદૃષ્ટપ્રતિકારેણત્વવ્યક્તેનાસતાસતા ।

કથંશક્યમ્પરમ્પ્રાપ્તુન્ધર્મેણારિવિકર્ષણ ॥ 24 ॥

યદિસત્સ્યાત્સતામ્મુખ્યનાસત્સ્યત્તવકિઞ્ચન ।

ત્વયાયદીદૃશમ્પ્રાપ્તન્તસ્માત્સન્નોપપદ્યતે ॥ 25 ॥

બલસ્ય યદિ ચેદ્ધર્મો ગુણભૂતઃ પરાક્રમે ।

ધર્મમુત્સૃજ્ય વર્તસ્વ યથા ધર્મે તથા બલે ॥ 26 ॥

બલસ્યયદિચેદ્ધર્મોગુણભૂતઃપરાક્રમે ।

ધર્મમુત્સૃજ્યવર્તસ્વયથાધર્મેતથાબલે ॥ 27 ॥

અથચેત્સત્યવચનન્ધર્મઃ કિલપરન્તપ ।

અનૃતસ્ત્વય્યકરુણઃકિં ન બદ્ધસ્ત્વયાપિતા ॥ 28 ॥

અધર્મસંશ્રિતો ધર્મો વિનાશયતિ રાઘવ ।

સર્વમેતદ્યથાકામં કાકુત્સ્થ કુરુતે નરઃ ॥ 29 ॥

અધર્મસંશ્રિતોધર્મોવિનાશયતિરાઘવ ।

સર્વમેતદ્યથાકામઙ્કાકુત્સ્થકુરુતેનરઃ ॥ 30 ॥

મમચેદમ્મતન્તાતધરોઽયમિતિરાઘવ ।

ધર્મમૂલન્ત્વયાછિન્નંરાજ્યમુત્સૃજતાતદા ॥ 31 ॥

અર્થેભ્યોહિપ્રવૃદ્ધેભ્યઃસમ્વૃત્તેભ્યસ્તતસ્તતઃ ।

ક્રિયાઃસર્વાઃપ્રવર્તન્તેપર્વતેભ્યઃઇવાપગાઃ ॥ 32 ॥

અર્થેનહિવિમુક્તસ્યપુરુષસ્યાલ્પચેતસઃ ।

વિચ્છિદ્યન્તેક્રિયાસ્સર્વાગ્રીષ્મેકુસરિતોયથા ॥ 33 ॥

સોઽયમર્થમ્પરિત્યજ્યસુખકામઃસુખૈધિતઃ ।

પાપમારભતેકર્તુન્તદાદોષઃપ્રવર્તતે ॥ 34 ॥

યસ્યાર્થાસ્તસ્યમિત્રાણિયસ્યાર્થાસ્યસ્યબાન્ધવાઃ ।

યસ્યાર્થાસ્સપુમાન્લોકેયસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ॥ 35 ॥

યસ્યાર્થાસ્સ ચ વિક્રાન્તોયસ્યાર્થાસ્સ ચ બુદ્ધિમાન્ ।

યસ્યાર્થાસ્સમહાભાગોયસ્યાર્થાસ્સમહાગુણઃ ॥ 36 ॥

અર્થસ્યૈતેપરિત્યાગેદોષાઃપ્રવ્યાહૃતામયા ।

રાજ્યમુત્સૃજતાવીરયેનબુદ્ધિસ્ત્વયાકૃતા ॥ 37 ॥

યસ્યાર્થાઃધર્મકામાર્થાસ્તસ્યસર્વમ્પ્રદક્ષિણમ્ ।

અધનેનાર્થકામેનનાર્થશ્શક્યોવિચિન્વતા ॥ 38 ॥

હર્ષઃકામશ્ચદર્પશ્ચધર્મઃક્રોધશ્શમોદમઃ ।

અર્થાદેતાનિસર્વાણિપ્રવર્તન્તેનરાધિપ ॥ 39 ॥

યેષાન્નશ્યત્યયંલોકશ્ચરતાન્ધર્મચારિણામ્ ।

તેઽર્થાસ્ત્વયિ ન દૃશ્યન્તેદુર્દિનેષુયથાગ્રહાઃ ॥ 40 ॥

ત્વયિપ્રવ્રજિતેવીરગુરોશ્ચવચનેસ્થિતે ।

રક્ષસાપહૃતાભાર્યાપ્રાણૈઃપ્રિયતરાતવ ॥ 41 ॥

તદદ્યવિપુલંવીરદુઃખમિન્દ્રજિતાકૃતમ્ ।

કર્મણાવ્યપનેષ્યામિતસ્માદુત્તિષ્ઠરાઘવ ॥ 42 ॥

ઉત્થિષ્ઠનરશાર્દૂલદીર્ઘબાહોધૃતવ્રત ।

કિમાત્માનમ્મહાત્માનમ્માત્માનં ન બુધ્યસે ॥ 43 ॥

અયમનઘતવોદિતઃપ્રિયાર્થઞ્જનકસુતાનિધનન્નિરીક્ષ્યરુષ્ટઃ ।

સરથગજહયાંસરાક્ષસેન્દ્રામ્ભૃશમિષુભિર્વિનિપાતયામિલઙ્કામ્ ॥ 44 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ત્ર્યાશીતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha tryāśītitamassargaḥ |

rāghavaścāpivipulantaṃrākṣasavanaukasām |

śrutvāsaṅgrāmanirghoṣañjāmbavantamuvāca ha || 1 ||

saumyanūnaṃhanumatākṛtaṅkarmasuduṣkaram |

śrūyate ca yathābhīmassumahāvāyudhasvanaḥ || 2 ||

tadgacchakurusāhāyyaṃsvabalenābhisamvṛtaḥ |

kṣipramakṣapatetasyakapiśreṣṭhasyayudhyataḥ || 3 ||

ṛkṣarākṣastathoktastusvenānīkenasamvṛtaḥ |

āgacchatpaścimadvāraṃhanūmānyatravānaraḥ || 4 ||

athāyāntaṃhanūmantandadarśarkṣapatipathi |

vānaraiḥkṛtasaṅgrāmaiśśvasadbhirabhisamvṛtam || 5 ||

dṛṣṭāpathihanūmāṃścatadṛkṣabalamudyatam |

nīlameghanibhambhīmaṃsannivāryanyavartata || 6 ||

sa tenasahasainyenasannikarṣammahāyaśāḥ |

śīghramāgamyarāmāyaduḥkhitovākyamabravīt || 7 ||

samareyudhyamānānāmasmākamprekṣatāmpuraḥ |

jaghānarudatīṃsītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 8 ||

udbhrāntacittastāndṛṣṭavāviṣaṇṇo'hamarindamaḥ |

tadahambhavatovṛtaṃvijñāpayitumāgataḥ || 9 ||

tasyatadvacanaṃśrutvārāghavaśśokamūrcitaḥ |

nipapātatadābhūmauchinnamūlaṃivadrumaḥ || 10 ||

tambhūmaudevasaṅkāśampatitandṛśyarāghavam |

abhipetussamutpatyasarvataḥkapisattamāḥ || 11 ||

āsiñcan salilaiścainampadmotpalasugandhibhiḥ |

pradahantamānāsādyaṃsahasāgnimivodyatam || 12 ||

taṃlakṣmaṇo'thabāhubhyāmpariṣvajyasuduḥkhitaḥ |

uvācarāmamasvasthaṃvākyaṃhetvarthasamyutam || 13 ||

śubhevartmanitiṣṭhantantvāmāryavijitendriyam |

anarthebhyo na śaknotitrātundharmonirarthakaḥ || 14 ||

bhūtānāṃsthāvārāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |

yathāsti na tathādharmastenanāstītimematiḥ || 15 ||

yathaivasthāvaraṃvyaktañjaṅgamaṃ na tathāvidham |

nāyamarthastathāyuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||

yadyadharmobhavedbhūtorāvaṇonarakaṃvrajet |

bhavāṃścadharmasamyuktonaivaṃvyasanamāpnuyāt || 17 ||

tasya ca vyasanābhāvādvyasanañcāgatetvayi |

dharmobhavatyadharmaścaparasparavirodhinau || 18 ||

dharmeṇopalabheddharmamadharmañcāpyadharmataḥ |

yadyadharmeṇayujyeyuryeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ || 19 ||

yadidharmeṇaviyujyerannadharmarucayojanāḥ |

dharmeṇacaratāndharmañcaiṣāndharmaphalambhavet || 20 ||

yasmādarthāvivardhanteyeṣvadharmaḥpratiṣṭhitaḥ |

kliśyantedharmaśīlāścatasmādetaunirarthakau || 21 ||

vadhyantepāpakarmāṇoyadyadharmeṇarāghava |

vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥkiṃvadhiṣyati || 22 ||

athavāvihitenāyaṃhanyatehantivāparam |

vidhirālipyatetena na sa pāpenakarmaṇā || 23 ||

adṛṣṭapratikāreṇatvavyaktenāsatāsatā |

kathaṃśakyamparamprāptundharmeṇārivikarṣaṇa || 24 ||

yadisatsyātsatāmmukhyanāsatsyattavakiñcana |

tvayāyadīdṛśamprāptantasmātsannopapadyate || 25 ||

balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |

dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||

balasyayadiceddharmoguṇabhūtaḥparākrame |

dharmamutsṛjyavartasvayathādharmetathābale || 27 ||

athacetsatyavacanandharmaḥ kilaparantapa |

anṛtastvayyakaruṇaḥkiṃ na baddhastvayāpitā || 28 ||

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |

sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||

adharmasaṃśritodharmovināśayatirāghava |

sarvametadyathākāmaṅkākutsthakurutenaraḥ || 30 ||

mamacedammatantātadharo'yamitirāghava |

dharmamūlantvayāchinnaṃrājyamutsṛjatātadā || 31 ||

arthebhyohipravṛddhebhyaḥsamvṛttebhyastatastataḥ |

kriyāḥsarvāḥpravartanteparvatebhyaḥivāpagāḥ || 32 ||

arthenahivimuktasyapuruṣasyālpacetasaḥ |

vicchidyantekriyāssarvāgrīṣmekusaritoyathā || 33 ||

so'yamarthamparityajyasukhakāmaḥsukhaidhitaḥ |

pāpamārabhatekartuntadādoṣaḥpravartate || 34 ||

yasyārthāstasyamitrāṇiyasyārthāsyasyabāndhavāḥ |

yasyārthāssapumānlokeyasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 35 ||

yasyārthāssa ca vikrāntoyasyārthāssa ca buddhimān |

yasyārthāssamahābhāgoyasyārthāssamahāguṇaḥ || 36 ||

arthasyaiteparityāgedoṣāḥpravyāhṛtāmayā |

rājyamutsṛjatāvīrayenabuddhistvayākṛtā || 37 ||

yasyārthāḥdharmakāmārthāstasyasarvampradakṣiṇam |

adhanenārthakāmenanārthaśśakyovicinvatā || 38 ||

harṣaḥkāmaścadarpaścadharmaḥkrodhaśśamodamaḥ |

arthādetānisarvāṇipravartantenarādhipa || 39 ||

yeṣānnaśyatyayaṃlokaścaratāndharmacāriṇām |

te'rthāstvayi na dṛśyantedurdineṣuyathāgrahāḥ || 40 ||

tvayipravrajitevīraguroścavacanesthite |

rakṣasāpahṛtābhāryāprāṇaiḥpriyatarātava || 41 ||

tadadyavipulaṃvīraduḥkhamindrajitākṛtam |

karmaṇāvyapaneṣyāmitasmāduttiṣṭharāghava || 42 ||

utthiṣṭhanaraśārdūladīrghabāhodhṛtavrata |

kimātmānammahātmānammātmānaṃ na budhyase || 43 ||

ayamanaghatavoditaḥpriyārthañjanakasutānidhanannirīkṣyaruṣṭaḥ |

sarathagajahayāṃsarākṣasendrāmbhṛśamiṣubhirvinipātayāmilaṅkām || 44 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||